Cơn sốc đầu lúc 11 giờ 58 phút AM do động đất xảy ra 6 dậm dưới sàn biển vịnh Sagami, nằm 30 dậm phía Nam Tokyo. Một mảng vỏ trái đất dưới đái biển Phi Luật Tân có kích thước khoảng 60x60 dậm vuông đã tụt và đâm vào mảng vỏ đại lục Âu Á (Eurasian), nhả ra năng lượng địa chấn vô lường. Dọc theo bến cảng Yokohama - một cửa sổ chính của Nhật bản nhìn ra Âu Tây, hàng trăm khách tiển đưa đang vẫy tay chào từ giả chiếc tàu hành khách hơi nước đài các "Impress of Autralia" dài 187.5 met xuất phát hàng hải hướng về Vancouver. Ellis M. Zacharias - một sĩ quan trẻ của hải quân Mỹ còn nhớ - "nụ cười chợt biến mất, mọi người như chết đứng một nơi". "Rồi có tiếng gầm khủng khiếp", sự rung động làm cho anh té trên cầu tàu, xong người và xe cộ rơi xuống biển khi cái cầu sụp đổ.

Đây là trận động đất vô tiền khoáng hậu của Nhật Bản - một xứ quá quen thuộc với thiên tai loại nầy, xảy ra vào ngày mồng 1 tháng 9 năm 1923 và được gọi là "Trận động đất vĩ đại Kanto"[2]. Vài phút sau chấn động Sóng thần (tsunami) cao đến 12 met đập vào bờ. Sóng mang đi hàng ngàn sinh mạng. Kế đến là hỏa hoạn - lửa đốt cháy hết nhà cửa xây bằng gỗ và người đông nhít của Yokohama và thủ đô Tokyo. Số tử thương ước lượng khoảng 140,000 người, trong đó có 44,000 đã bị hỏa thiêu khi đi tránh nạn dưới con sông Sumida vài giờ trước đó bỡi cơn cuồng phong "hỏa long" (rồng lửa). Trận địa chấn nầy đã thiêu hủy 2 thành phố lớn nhất và làm đảo điên xứ Nhật, đồng thời nó cũng làm cao vương tinh thần dân tộc và tính kỳ thị chủng tộc của họ. Trận động đất làm cho phái quân phiệt mạnh dạng hơn trong lúc nước Nhật đang phân vân giữa ngả ba đường - một hướng về khuếch trương quân bị, một hướng về dân chủ hóa theo Tây phương. Thế rồi chỉ cần có 18 năm sau đó Nhật đã nhảy vào tranh bá trong thế chiến thứ II.

Trận động đất với chấn độ 9.0 vùng diên hải Đông Bắc đảo Honshu tháng 3 (2011) vừa qua có lẽ sẽ không tác động mạnh vào lịch sử Nhật Bản. Nhưng có sự tương đồng giữa 2 như sau. Như năm 1923, động đất mang đến thảm họa thứ hai sau nó - "Tsunami" (Sóng thần) đã cuốn đi mấy mươi làng mạc, làm lỡ đất, hỏa hoạn và gây hư hại lò hạch nhân số một của nhà máy phát điện Fukushima cho rỉ phóng xạ vào không khí - một tai nạn hạt nhân trầm trọng vô cùng kể từ sau vụ nổ của nhà máy Chernobyl - Nga năm 1986. Hậu quả của động đất và "tsunami" 2011 đã làm thiệt mạng cho 30,000 người và số ngân khoảng tổn hại có thể lên đến 310 tỷ đô la. Nhiên liệu, nước uống, thức ăn rất là thiếu thốn vài tuần lễ sau khi động đất xảy ra. Chính phủ NB chấp nhận là đã không chuẩn bị đủ để đối phó với thiên tai vào mức độ nầy. Nguyên thủ tượng trưng cho truyền thống quốc gia đã đến úy lạo nhân dân - 88 năm trước với Thái Tử Hirohito, năm 2011 với Thiên Hoàng Akihito.

Trước trận động đất lớn vùng Kanto nước Nhật đang tràn đầy lạc quan. Không nơi nào tượng trưng cho điều đó bằng Yokohama - cũng được gọi là "Thành phố tơ lụa", nơi định cư đầu tiên cho ngoại kiều trên xứ Nhật từ 1859, chỉ 5 năm sau khi Đề đốc Mỹ Matthew Perry buộc Shogun mở cửa nước Nhật cho Tây Phương vào mậu dịch. Yokohama đã trở thành một đô thị sầm uất với dân số gần nửa triệu người. Theo một văn sĩ Nhật tả:"thành phố vương lên như một ảo ảnh trên sa mạc" - đây là nơi tập hợp của doanh gia, dân đào tẩu, lường gạt, mật thám và tha hương từ các nẻo đường của thế giới. Dọc theo đường tản bộ bến tàu - thường được gọi là "Bund", vách núi hay xóm trên đồi nhiều ngoại kiều cư ngụ là nơi Đông gặp Tây - Những tư tưởng tự do như "dân chủ", "quyền kết hội đoàn", "nam nữ bình đẳng" đã làm cho người ta say mê hấn hở. Sống ở Yokohama 2 năm khi ngồi viết kịch bản phim, nhà văn mấy lần được chọn cho giải thưởng Văn chương Nobel Tanizaki Jun-ichiro [3] có lần miêu tả : "một sự xáo trộn cực kỳ của màu sắc và mùi hơi Tây phương - khói thuốc ci-ga, mùi sô-cô-la, mùi bông hoa, dầu thơm lẫn lộn... " .

Chỉ cần một buổi trưa trận động đất lớn Kanto đã xóa hết những dấu tích đó. Theo lời những người sống sót: "trong 14 giây, trận địa chấn đã đủ sức làm sụp đổ tất cả những cao ốc của Yokohama trên nền đất mền lỏng lẻo". Nhà 3-tầng Grand Hotel - một biệt thự nguy nga cất theo kiểu Victorian, nơi đã từng đón tiếp Rudyard Kipling (thi văn sĩ), W.Somerset Maugham (tiểu thuyết gia) và William Howard Taft (tổng thống Hoa kỳ) sụp và chôn sống hàng trăm khách và nhân viên của lữ quán. Hai mươi khách tha hương thường xuyên của quán ba Yokohama United Club đã bị đè bẹp dưới bê-tông khi quán nầy đổ. Otis Manchester Poole – 43 tuổi, giám đốc của 1 hãng buôn Mỹ có kể lại sau khi ông may mắn chạy ra khỏi văn phòng lúc đó còn khá nguyên vẹn gần "Bund": " Bên ngoài mọi vật đều tráng một lớp bụi trắng dày. Xuyên qua màn sương bụi trong không khí, một màu vàng chói như đồng, sự điêu tàn hoang vắng làm cho ta sững sờ ớn nhợ ...". Hỏa hoạn bắt đầu do lò nấu bếp đổ ngã, thêm vào khí đốt rỉ từ ống dẫn dưới đất, được quạt thêm bởi gió trốt, chẳng bao lâu thành phố trở thành một biển lửa.

Đồng thời một bức tường nước vọt lên từ vùng lỡ ngoài khơi đổ vội về bờ biển Honshu. Một đợt sóng cao 12 thước đã rửa sạch Kamakura [4]- một cố đô của Nhật Bản mang theo 300 sinh mạng. Ký giả Henry W. Kinney của tạp chí Trans-Pacific tại Tokyo viết rằng: "Sóng thần đã cuốn đi nhiều làng mạc gần biển. Chính mắt tôi đã thấy một chiếc thuyền tam bản dài khoảng 10 thước bị cuốn lên khỏi nóc nhà xiêu vẹo. Phần lớn đồi đất gần bờ đã chùi xuống biển...".

Mặc dù sức chấn động có phần nào yếu đi khi lan đến Tokyo qua vùng Kanto, các xóm nghèo cất trên vùng đất rủn phía Đông của con sông Sumida - 17 dậm phía Bắc Yokohama, đã sụp đổ chỉ trong vài giây. Giống như Yokohama sau đó thì hỏa hoạn tung hoành do nhà cất bằng gỗ và gió bạo tiếp tay. Động đất gây hư hại cho hệ thống dẫn nước của thành phố, làm tê liệt sở cứu hỏa. Theo tin của sở cảnh sát , đến lúc 12:15 hỏa hoạn đã xảy ra ở 83 địa điểm. Mười lăm phút sau lan đến 136 địa điểm. Người ta đổ chạy tránh nạn về phía sông Sumida, hàng trăm người chết đuối khi cây cầu sụp xuống. Hàng vạn dân lao động đến tị nạn ở những bãi trống gần bờ sông. Lửa cháy tứ phía. Vào 4 giờ chiều một cơn cuồng phong lửa "fire tornado" cao gần 100 mết quét qua vùng nầy. Trong 44 ngàn người tị nạn nơi đây chỉ còn có 300 sống sót sau đó.

Rốt cuộc cho đến khi đóm lửa cuối cùng dập tắt ngày 3 tháng 9, 45 phần trăm Tokyo đã bị thiêu hủy.

Buổi chiều ngày hôm đó - Kinney ghi lại: "Yokohama một thành phố với dân số gần nữa triệu, đã trở thành một cánh đồng cháy, đỏ bỏng. Những mảng lửa vô tình giỡn cợt chập chờn. Dấu tích của hỏa hoạn khắp nơi, nhà cửa điêu tàn, chỉ còn vài mảng vách đứng sựng đó đây như những tảng đá đen giữa cánh đồng hoang, không còn nhận ra được..." .

Trước một thảm cảnh lòng hào hiệp cũng được nhóm dậy chẳng ngập ngừng. Ở Yokohama, Thomas Ryan - 22 tuổi, một thiếu úy Hải quân Mỹ đã moi một phụ nữ bị đè gãy hết 2 chân dưới bê-tông của Grand Hotel, cõng ra khỏi tòa nhà sụp đổ chỉ vài giây phút trước khi hỏa hoạn lan đến nơi. Samuel Robinson, người Gia nã đại, thuyền trưởng của chiếc tàu hành khách Empress of Australia đã cứu vớt mấy trăm nạn nhân, tổ chức đội cứu hỏa để chống lại bão lửa lan đến bến tàu, xong lèo lái con tàu bị thiệt hại đến chổ an toàn ngoài khơi.

Còn thêm Yonemura Taki, người kỷ sư trưởng của đài vô tuyến quốc gia ở Iwaki, một thành phố nhỏ cách Tokyo khoảng 152 dậm về phía Bắc. Vài giờ sau địa chấn, ông Yonemura bắt được tín hiệu báo cáo rất yếu từ một trạm truyền tin hải quân gần Yokohama cho biết về thảm họa. Ông gửi một dòng tin ngắn 19 chữ cho đài RCA ở Hawaii: "Sau trận động đất tàn khốc ở Yokohama trưa nay, cả thành phố đang cháy, giao thông bế tắt".

Liên tiếp 3 ngày sau đó, ông Yonemura gửi tin báo động Thế giới về cái thiên tai bi thảm xảy trên đất Nhật. Theo tờ báo New York time: "Nhà viễn thông đã đánh điện qua đại dương với một tốc độ của ánh sáng. Ông tường thuật sự thiệt hại vô lường, nhà cửa cháy lụi, sóng thần cuốn hết làng mạc...cướp giựt xảy ra, hỏa hoạn ngun ngút, cầu sụp ".

Những bài tường thuật của Yonemura đã dẫn đến làn sóng cứu trợ quốc tế do Mỹ quốc dẫn đầu, cố làm diệu bớt sự khổ đau của bao vạn người đang hoạn nạn hay chờ chết. Hơn một chục quân hạm Mỹ nhổ neo chiều ngày 2 tháng 9 từ cảng Trung Quốc. Chỉ trong một tuần cảng Yokohama đã bốc đầy đồ tiếp tế như gạo, thịt bò họp, chiếu, săng. Ngày 3 tháng 9 tại thủ đô Hoa thịnh Đốn Tổng thống Calvin Coolidge đã dẫn đầu nước Mỹ: "một thiên tai tàn khốc đang làm điêu đứng dân chúng nước bạn Nhật Bản của chúng ta". "Tokyo, Yokohama và nhiều làng mạc xung quanh vùng đó đã bị tàn phá gần hết, nếu không phải là hoàn toàn, do động đất, hỏa tai và lụt lội. Người chết vô số kể, cấp bách và tuyệt vọng cần được chúng ta giúp đỡ tức thời". Hội Hồng thập Tự Hoa kỳ do TT Coolidge thúc đẩy đã quyên góp trong nước được 12 triệu đô la cho nạng nhân thiên tai.

Nhưng rồi tình thân hữu giữa 2 nước chẳng kéo dài được bao lâu do sự kết tội của mỗi bên: Nhật Bản tỏ vẻ hối tiếc đối với người cứu trợ Tây Phương. Nhóm mị dân Hoa kỳ cho rằng Nhật đã bạc ơn đối với sự giúp đỡ của mình.

Động đất cũng cho ta thấy cái đen tối của lòng người. Chỉ vài giờ sau thảm họa, người ta đồn rằng Hàn kiều đã bỏ thuốc độc vào viếng nước và âm mưu lật đổ chính phủ Nhật (Nhật Bản chiếm đóng Triều tiên năm 1905, sáp nhập lảnh thổ năm sau đó rồi cai trị xứ nầy với bàn tay sắt). Băng đảng Nhật đi lùng khắp vùng hỏa họan Yokohama và Tokyo, lập trạm chận xét, rồi thủ tiêu người Triều Tiên. Người ta ước lượng số bị tàn sát lên đến 6 ngàn người [5].

Theo chỗ tôi nghĩ (1) - qua sự giảm thiểu của số ngoại kiều Âu châu ở Yokohama và sự chấm dứt thời kỳ lạc quan tượng trưng cho thành phố nầy, trận động đất Kanto đã đẩy nước Nhật vào đường quân phiệt và chiến tranh. Kenneth Pyle một học giả về Nhật Bản của đại học Washington cho rằng: trong khi giới đặc quyền bảo thủ lo lắng khi nhìn phong trào dân chủ đã nổi dậy trong xã hội, "vì động đất làm cho nhóm có chí hướng dân chủ được bắt đầu từ sau Thế chiến thứ I trở nên dè dặt... Nó tạo cơ hội cho nhóm quân phiệt ái quốc bành trướng nhanh và làm nền tảng cho cái được gọi là phát xít Nhật". Peter Duus, một giáo sư danh dự ngành sử học Stanford có nhận xét là không phải tại động đất nhóm lửa cho phe quân phiệt, nhưng "do sự bành trướng của đại đô thị và sự xuất hiện của cái mà phe cực hữu cho là thứ vô tình, chủ nghĩa khoái lạc, chủ nghĩa cá nhân và văn hóa vật chất đồi trụy". Ông nói thêm: "cái hậu quả nghiêm trọng về sau của địa chấn là người ta bắt tay ngay vào kế hoạch tái kiến Tokyo cho ra một đại đô thị hiện đại. Đưa Tokyo vào hàng độ thị của thế giới".

Sử gia J.Charles Schencking của đại học Melbourne xem việc tái kiến của Tokyo là dẫn cứ cho cái gì to lớn hơn. Ông có viết là: "trước cái không khí bi đát do động đất mang đến, đàng sau nó là cơ hội cho chính trị và ý thức, sau những đắn đo, để xây dựng lại niềm tin, giới hữu trách chẳng những chỉ dành riêng cho Tokyo, họ còn muốn tái dựng cả nước Nhật và nhân dân Nhật Bản".

Mặc dù có điểm dị đồng về hậu quả của nó, các sử gia đều đồng ý là sự tàn phá của 2 trung tâm dân cư đã nói lên điều mà ở Nhật bản người ta cho rằng việc đeo theo cái suy đồi của Tây Phương đã mang đến sự trừng phạt của trời đất. Hoặc giả như triết gia kiêm xả hội bình luận gia Fukasaku Yasubumi (深作安文) [6] có tuyên bố một thuở: "Ông trời đã đập một búa to" lên đầu nước Nhật.

Huỳnh văn Ba dịch và chú

Ghi chú

[1] Joshua Hammer - chủ biên của tuần báo Newsweek. Bài nầy đăng trên tạp chí "Smithsonian" số tháng 5, 2011

[2] Ngưới Nhật gọi là "Kanto Dai shinsai" (関東大震災・Quan Đông đại chấn tai), tức động đất lớn ở vùng Kanto cũng được gọi là "động đất Taisho" vì xảy ra trong thời đại của Thiên Hoàng Taisho (大正・đại chánh)

[3] Tanizaki Jun’ichiro (谷崎潤一郎・cốc kỳ nhuận nhất lang) - bài của Hammer viết lầm là Tanizaki "Junicho" và được giải Nobel về Văn chương. Sự thật ông Jun’ichiro chỉ được đề cử mấy lần nhưng chưa nhận giải thưởng. Tanizaki là nhà văn lãng mạng tình dục táo bạo thời Taisho (大正・đại chánh) rất được ái mộ trong xã hội Nhật, có lẽ chỉ đứng sau Natsume Soseki (夏目漱石・Hạ mục sấu thạch）thôi. Nhiều tiểu thuyết của ông đã được dich ra Anh (ngoại) ngữ, thí dụ như "Naomi" (English title; 痴人の愛・chijin no ai - "tình yêu của kẻ si mê"), "Fumiko's legs (富美子の足・fumiko no ashi - "bàn chân Fumiko" - anh Nguyễn Nam Trân đã dịch ra tiếng Việt đăng trên ERCT.com), "Quicksand"(卍・manji - chữ "Vạn"), v.v.

[4] Kamakura là một cố đô của Nhật (1185-1333). Nơi đây có tượng Phật bằng thanh đồng to ngồi ngoài trời. Xưa kia có mái chùa che nhưng sau nhiều trận động đất và sống thần đánh sụp nhà chùa, ngày nay chỉ còn Phật lộ thiên. (Xem thêm Kamakura xin click vào đây)

[5] Ngoài việc sát hại Hàn kiều, nhóm quân phiệt và côn đồ cũng nhân dịp nầy giết cả người Nhật đối lập, người Trung hoa và Okinawa. Ngày nay đền thờ kỷ niệm Hàn kiều bị giết hại được xây trong khu Sumida – Tokyo

[6] Fukasaku Yasubumi (深作安文・Thâm tác an văn) - Nhà đạo đức đầu thế kỷ 20 của NB muốn xây dựng một nước Nhật trên một nền tảng luân lý. Ông cho rằng, để được thế giới chấp nhận lâu dài, "người Nhật phải biết bao dung và sùng bái đạo đức con người" (吾々は国民として生活すると同時に、人類の一部として生活して居ります。故に今後、世界に雄飛する国民は、脚を自国に立てて、飽く迄、世界的思想を有し、博大な包容的精神と崇高な人道的観念とを有するを要する（略）我国民の世界的思想の涵養は、我国家の占めつつある世界的位置を確保する上に缺くべからざるものであります)

Cảm tưởng xin gởi về bahuynh@hotmail.com