(Photo-album link here)

"...having a good start, not only do I fully intend to be the greatest architect who has yet lived, but fully intend to be the greatest architect who will ever live. Yes, I intend to be the greatest architect of all time." - Frank Lloyd Wright (1867-1959)

Đây là tập ảnh ghi lại chuyến viếng thăm 2 công trình kiến trúc rất đặc sắc của kiến trúc sư Frank Lloyd Wright trên cao nguyên Laurel của tiểu bang Pennsylvania - Đó là tòa biệt thư "Fallingwater" và nhà nghỉ mát (mountain cabin) "Kentuck Knob".

Nói về Frank Lloyd Wright, trong giới kiến trúc Mỹ - hay cả giới kiến trúc Thế giới đều xem ông như là người đề xướng cho trào lưu "Kiến Trúc Hữu Cơ" (Organic Architecture). Cái "charm" của công trình kiến trúc "Wright" thường là ở chỗ "không phô trương lộ liễu". Nó ẩn nhập với hoàn cảnh thiên nhiên xung quanh - không tìm cách làm "đảo lộn" cái đã hiện hữu trước mình, và rồi phát triển theo với hoàn cảnh có trước đó. Theo Frank Lloyd Wright: "kiến trúc hữu cơ là một lối kiến trúc nhầm khích lệ sự "Hài hòa" giữa vật kiến tạo bởi con người với thiên nhiên xung quanh. Qua sự thiết kế đó, một tòa nhà chẳng hạn sẽ trở thành một bộ phận và tương hỗ với toàn bộ của thiên nhiên…".

Vài dòng về tiểu sử của Wright:

Ông Wright sinh năm 1867 trong vùng quê Richland Center của tiểu bang Wisconsin, là con của mục sư  William C. Wright và Anna Lloyd Jones. Tên trước của ông là Frank "Lincoln" Wright nhưng sau khi cha mẹ ly dị ông đổi lấy tên Frank "Lloyd" Wright để  nhớ ơn gia đình mẹ đẻ. 

Ông ghi danh học ngành kỷ sư công chánh ở trường Đại học Wisconsin - Madison vào năm 1886. Một năm sau ông đến thành phố Chicago tìm việc và được hãng kiến trúc của Joseph Lyman Silsbee mướn với chức vụ là Draftman (họa công).  

Giữa năm 1888-1893 ông về làm cho hãng kiến trúc Alder & Sullivan. Louis Sullivan là cha đẻ của ngành kiến trúc hiện đại và Prairie style homes - đồng thời là thầy dạy nghề của Wright. Sau đó ông lập ra công ty riêng cho mình ở Chicago. Trong cuộc đời của Wright ông thiết kế đến 1000 công trình và hơn 400 đã được xây cất.

Cho đến năm 1936 nhữmg công trình thiết kế tư gia của ông đa số là theo phong-cách "Thảo nguyên" (Prairie style). Đây là một lối kiến trúc mới nhằm phủ nhận sự ảnh hưởng của Âu châu - Nó phản ảnh cái hoàn cảnh thiên nhiên bao la của đồng cỏ xung quanh Chicago. Nhà theo lối nầy thường là trệt hay thấp và có mái bằng. Trong những công trình xây cất của Wright, có nhiều tác phẩm rất đặc sắc và nổi tiếng khắp thế giới, xin được liệt kê vài nơi như: bảo tàng viện Solomon R. Guggenheim - New York, Imperial Hotel - Tokyo, Jiyu Gakkuen - Tokyo, Fallingwater-Pennsylvania, Price Tower – Oklahoma, Ennis House - California. 

Ngoài nghề  kiến trúc sư, Wright cũng được biết tên qua "Interior design" . Nhiều căn nhà do Wright design thường có cả những món "nội trang" như bàn ghế, kệ sách và stained glass do Wright sáng tác.

FALLINGWATER

Tòa nhà nầy đươc Wright thiết kế vào năm 1934 cho gia đình triệu phú thời đó là Edgar J. Kaufmann Sr. - chủ department store Kaufmann của thành phố Pittsburgh và miền Tây Pennsylvania. Đây là một biệt thự nghỉ mát cất trên cao nguyên Laurel rất gần Ohiopyle State Park. Căn nhà xây với kiến trúc côngxon (cantilevered), có 2 tầng chính với balconies để ra ngoài ngắm cảnh. Nhà tọa lạc một phần trên cái thác nước "Bear Run" với nhiều tảng đá to "chui" vào trong phòng khách và cái lò sưởi (Fireplace hearth). Vật liệu xây cất toàn là đồ của địa phương như đá từ mỏ gần đó và gỗ cây của vùng Allegheny. Ngay cả vườn landscape cũng dùng toàn hoa cỏ dại trong vùng. Khi đến căn nhà "masterpiece" nầy người ta có cảm tưởng như đi lạc vào một "Thiền hương" xa xưa nào đó của Kyoto, Nhật Bản - Vật kiến trúc sao lại hòa nhập tan biến vào bối cảnh của thiên nhiên một cách quá tài tình!...

Người Nhật dịch từ "Fallingwater" là "落水荘"（Lạc thủy trang) và người Tầu dịch là "落水山荘" (Lạc thủy sơn trang" - tức nhà nghỉ mát "nước rơi". Phần tôi xin mạng phép dịch là "Nhà Lưu Thủy" (nước chảy) vì khi đứng trên cái balcony nhìn ra thác nước đổ, tôi có cảm giác như đang ngồi trên chiếc xuồng "kyak" thấy nước chảy ồ ạc dưới xuồng. 

Có người cho là Frank Lloyd Wright ứng dụng khá nhiều khái niệm mỹ học Nhật Bản vào trong những nhà xây theo phong cách hữu cơ của mình. Nhận xét nầy khá đúng vì ông đã từng viếng thăm xứ Nhật, là một nhà ái mộ và đồng thời là thương gia buôn bán Ukiyo-e (浮世絵 - tranh Phù Thế, tức Japanese woodblock prints) của Nhật. Ông rất yêu thích cái đẹp đơn giản thanh tao của kiến trúc Phù Tang vì nó  hòa lẫn với thiên nhiên, thí dụ như những khuôn vườn "rêu" (苔・koke),  hồ vô thủy "kare-ike (枯池・khô trì) và vườn Thiền （禅庭・Thiền đình)(1). Nhìn cách phối trí phía trong phòng khách bằng những tảng đá to thiên nhiên và sàn nhà cũng bằng đá đánh bóng, ta có cảm giác là ông đã tạo cho chủ nhà nầy một "Zen garden" ngay trong nội thất!

Không phải ngẫu nhiên là ở xứ Nhật có khá nhiều công trình kiến trúc do Wright phụ trách. Người Nhật họ rất biết cái phẩm chất cao siêu của Wright về thẩm mỹ xây cất. Cũng như khi họ đã nhờ I.M.Pei (2) design cho nhiều công trình "hiện đại" nhưng lại "thầm kính" theo cái nghĩa "wabi" "sabi" của Nhật sau thế chiến thứ hai. Đây là 2 masters về kiến trúc thời tiền và hậu chiến của thế giới. Họ có rất nhiều điểm tương đồng về cái đẹp hữu cơ khi đi đến xây cất dù là một tòa cao ốc hay một căn nhà nghỉ mát nhỏ bé  trong khu rừng hoang dã....

Về nội trang của nhà Fallingwater mọi điều có thể qui về một kết luận: “Elegant, clean and sophisticated” - không có chỗ dư thừa và chẳng thiếu thốn! Màu sắc rất thâm trầm. Ngay cả sự giao hưỡng của âm thanh do hoàn cảnh thiên nhiiên xung quanh - như tiếng chim, gió và suối nước  tạo cho trong nhà cũng rất kỳ diệu! Rất tiếc là người viếng không được phép chụp ảnh, sketch hay đăng tải lại những gì đã thấy trong ngôi nhà nầy.

KENTUCK KNOB (and Sculpture Garden)

Đây là căn nhà Wright cất cho Bernardine và I.N.Hagan - họ là bạn thân của gia đình Kaufmann, lúc đã bước vào tuổi 86 (1953 - trong khi rất bận với công trình xây cất Beth Shalom Synagogue ở Elkins Park, PA và 12 nhà khác). Vì mối quan hệ với khách củ và khi biết được căn nhà nghỉ mát nầy sẽ được tọa lạc trên đồi (cao độ 620 m) diện tích đến 80 acres  chỉ cách Fallingwater (đứa con yêu quí nhất của mình!) 10 km, ông đồng ý nhận lãnh việc design ngay. Wright bảo lúc được yêu cầu: "shake it (Kentuck Knob) out of his sleeve at will" (dịch ý: tôi sẽ ra tay cho mọi người xem...). Đây là căn nhà cuối cùng Wright vẽ trong đời mình trước khi ông mất.

Về lối kiến trúc nhà nầy thuộc vào bộ loại "ranch" (bungalow) một tầng, mẫu Usonian, với diện tich dưới  2000 foot vuông. Nhà chỉ có carport (mái che xe nhà) nhưng không có garage (nhà chứa xe) vì theo Wright "garage và basement" chỉ để cho chủ chứa thêm nhiều "rác". Cách thiết kế bên ngoài có hình chữ "L" hay  đường cong bán nguyệt bao vây sân trước hướng về Tây với một vườn Nhật bằng đá. Giữa nhà là một trục hình lục giác dâng lên cao với mái nhà lợp bằng đồng có "Dome skylight" để lấy ánh sáng vào. Đây là nơi để nấu nướng. Tườg xây bằng sa thạch địa phương và gỗ thuộc loại “old-growth tidewater red cypress” vùng núi Allegheny, phần trên là kiến để nhận ánh sáng hướng Đông và Nam. Nhà sưởi qua hệ thống nhiệt phóng xạ dưới sàn (radiant heating) và không có máy điều hòa không khí.

Nhà mẫu Usonian là loại nhà "bình dân nước Mỹ" theo ý nghĩa của xe "Volkswagen" (xe nhân dân).  Đây là một từ mới sáng chế bởi Wright dựa vào chữ "United States of North America" (USONA). Thay gì căn nhà Hagan được cất trên đỉnh đồi của Chestnut Ridge để có được cái nhìn toàn diện xuống thung lũng Allegheny bao la đẹp tuyệt vời, ông chọn sườn đồi gần rừng cây để tránh sự tranh giành vời thiên nhiên. Đây là cái triết lý về thiết kế của Frank Lloyd Wright có khác. Nó không đi theo sự suy nghĩ của người thường....

Bernardine và I.N. Hagan về trú ngụ nơi đây cho đến năm 1986. Trong 30 năm sống hạnh phúc trong ngôi nhà nhỏ giữa địa đàng nầy, ông bà thường có khách đến viếng - đó là những con chim, gà lôi, gà rừng, con cút, nai, v.v. Sau khi ông Hagan đau yếu, 2 người phải dọn về thành phố và bán nhà lại cho vợ chồng Bá Tước Palumbo của xứ Ăn Lê. Chủ sau nầy là những người ái mộ cái đẹp của kiến trúc do Wright tạo ra. Trong chuyến viếng thăm Fallingwater năm 1985, họ thấy có tin quảng cáo bán nhà gần đấy. Thế là chỉ có 6 tuần sau họ trở thành chủ nhân mới của địa ốc nầy.

Ngày nay Kentuck Knob mở cửa quanh năm trừ mùa Đông để đón khách hiếu kỳ đến viếng. Xung quanh ngôi nhà là một bảo tàng viện Mỹ thuật ngoài trời (Sculpture Garden) với nhiều đồ điêu khắc do Bá Tước Palumbo sưu tập từ những nghệ sĩ nổi  tiếng như  Andy Goldsworthy, Claes Oldenburg, Sir Anthony Caro và Ray Smith, trong đó có 1 mảnh tường Bá Linh và đám đội ngũ "Hồng Quân". Đối với tôi khi nhìn "tác phẩm" sau cùng với đám đội ngũ "Hồng quân" đang giơ tay "đe dọa" hay "đầu hàng" (?) thật là một điều quá cảm kích. Nó nói lên cái đẹp của điêu khắc đồng thời cũng nhắc lại cái "Ác mộng" trong lòng người. Một kinh nghiệm nhân sinh nếu chúng ta cùng tránh được thì cuộc đời nầy sẽ hạnh phúc biết bao? – Narukodo

(1)         Xin xem: Đi du lịch Kyoto trong mùa Diễm Thu qua “Cyperspace” qua link http://www.erct.com/2-ThoVan/HVanBa/Dulich-Kyoto.htm

(2)         Chinese American Architect: http://en.wikipedia.org/wiki/I._M._Pei

Cảm tưởng xin gởi về bahuynh@hotmail.com