Nguyên tác của : Sakaiya Taichi     Người dịch : Đặng Lương Mô

Chương VI : Tokugawa Ieyasu 

Cải cách với "ư chí tăng trưởng"

  

Từ "con tin" trở thành "đại chúa tể"

Nhân vật Tokugawa Ieyasu là một tồn tại quá ư nổi tiếng trong lịch sử Nhật Bản, nên tài liệu ghi chép và giai thoại về ông nhiều vô kể. Song, một mặt v́ ông đă được tô son điểm phấn bởi quá nhiều truyền thuyết và thần thoại, nên có một khoảng cách rất xa giữa cái "thực ảnh" và cái "hư ảnh" về ông.

Trước khi xem cái ảnh hưởng có tính cách đương đại của những truyền thuyết và thần thoại về Ieyasu, chúng ta hăy nhắc lại một cách hết sức vắn tắt cuộc đời ông căn cứ vào những sự thực lịch sử.

Ông sinh năm 1542, (niên hiệu Tenbun thứ 11), với ấu danh[1] là Matsudaira Takechiyo và mất năm 1616, (niên hiệu Genna thứ hai), hưởng thọ 75 tuổi. Nếu muốn đổi thành cảm giác tuổi tác của thời đại tuổi thọ 80 như ngày nay, th́ người ta phải thêm vào tuổi thời chiến quốc hai phần mười rồi cộng với ba năm nữa. Thí dụ, thời chiến quốc tuổi 15 tương đương với tuổi 21, và tuổi 50 tương đương với tuổi 63. Điều đó có nghĩa là, với tuổi 75, Ieyasu đă thọ bằng 93 tuổi của thời nay.

Cha ông là Matsudaira Hirotada, làm tướng giữ thành Mikawa Okazaki trong vùng thuộc quyền cai quản của lănh chúa Imagawa Yoshimoto. Mẹ ông là bà Odai no Kata. Lúc mất, bà được gọi tên Phật là Dentsu-in. Chùa thờ bà tên là Dentsu-in (Truyền Thông Viện) hiện c̣n thấy ở Koishikawa thuộc thành phố Tokyo. Cha bà là Tadamasa cũng là một lănh chúa nhỏ. Như vậy, cha Ieyasu đă lấy người vợ có gia cảnh tương tự như ḿnh.

Tuy nhiên, ông ngoại Ieyasu là Tadamasa đă mất năm 1551. Người anh mẹ Ieyasu là Nobumoto nối nghiệp, nhưng lại thần phục cha của chúa Nobunaga là Nobuhide. Họ Matsudaira th́ thuộc phe Imagawa, cho nên hai bên trở thành cừu địch với nhau. Mẹ Ieyasu bị li dị. Lúc ấy Ieyasu mới lên ba tuổi. Từ đó đến năm 19 tuổi, ông không hề được gặp mặt mẹ nữa. Thoạt mới nghe chuyện như vậy th́ thấy mủi ḷng, song thật ra, cảnh chia ĺa như vậy ở thời Chiến quốc không phải là hiếm. Con trai hàng trấn thủ thành tŕ bị như vậy là chuyện thường.

Lúc lên sáu tuổi, cậu bé Takechiyo rời thành Okazaki để đi làm con tin cho họ Imagawa, nhưng dọc đường cậu bị tướng thuộc hạ của Nobuhide, cha Nobunaga, bắt nộp cho thành Owari. Cậu trở thành con tin của họ Oda.

Hai năm sau, cậu được tám tuổi th́ cha cậu là Hirotada mất. Lúc đó, cậu lại bị đem ra đổi tù binh để chuộc lại người con thứ tên là Nobuhiro (một người anh cùng cha khác mẹ của Nobunaga) của Oda Nobuhide đă bị họ Imagawa bắt. Thế là cậu lại trở thành con tin của họ Imagawa. V́ vậy, thời niên thiếu của cậu Takechiyo thường được coi là vô cùng gian khổ.

Trong khi sống ở thành Sunpu, đến tuổi trưởng thành (thời ấy là 15 tuổi), cậu bèn đổi tên là Motonobu, nhưng sau lại đổi là Motoyasu. Năm 1557, cậu kết hôn với con gái quan h́nh bộ thiếu phó Sekiguchi, cũng là người thuộc thế lực của họ Imagawa, nghĩa là, với thân thế của một tiểu lănh chúa đang bị giữ làm con tin, cậu đă xin làm rể của phe Imagawa lớn mạnh. Người vợ này, sau này gọi là bà chúa Tsukiyama, trở thành vai chính của một tấn bi kịch.

Cơ hội thoát thân đă đến với Motoyasu là năm 1560, tức là khi Imagawa Yoshimoto bị thua Oda Nobunaga ở trận Okehazama[2]. Lúc ấy với tư cách tướng tiên phong cho Imagawa, Motoyasu đă bỏ luôn về thành Okazaki. Từ đó, Motoyasu đoạn tuyệt với họ Imagawa, rồi mon men tới làm thân và sau cùng th́ làm đồng minh với Oda Nobunaga.

Năm 1563, Motoyasu đổi tên thành Ieyasu. Năm 1568, ông đă cấu kết với họ Takeda, cùng đánh chiếm đất của con trai Imagawa Yoshimoto tên là Ujizane, hẹn lấy sông Oikawa làm ranh giới chia cắt. Chỉ tám năm sau trận Okehazama, Ieyasu đă từ một tiểu lănh chúa với vẻn vẹn 100 ngàn hộc, chiếm hai đất Mikawa và Toto’umi để nghiễm nhiên trở thành đại lănh chúa có đất rộng 600 ngàn hộc.

Quan hệ đồng minh với Nobunaga, Ieyasu đă duy tŕ một cách trung thực suốt 25 năm, cho đến khi Nobunaga bị giết trong vụ Honnoji năm 1582. Thật là một quan hệ đồng minh hiếm có trong thời Chiến quốc. Phần lớn các vơ tướng thời chiến quốc lúc liên minh với người này, lúc lại ngả sang người khác, lúc nào cũng thiên về phe có lợi cho ḿnh. Họ luôn luôn dùng mưu mẹo, kế sách để thủ lợi riêng. Trong số những người đó, Ieyasu được coi là rất trung thực với Nobunaga. Điều này cũng chứng minh ḷng tín nghĩa của Ieyasu nữa.

Năm 1568, Nobunaga vào được kinh đô[3], nhưng đồng thời lúc nào ông cũng có nhiều kẻ địch bao quanh. Trong khi đó th́ Ieyasu là người duy nhất giữ niềm trung tín, hễ gọi tới là lúc nào cũng đưa quân đi yểm trợ. Thế rồi, khi Nobunaga nghi ngờ vợ ông, bà Tsukiyama, và con trưởng ông, Nobuyasu, là đă thông đồng với Takeda Katsuyori định làm phản, ông đă chém vợ và bắt con trai tự mổ bụng. Dầu có phải hi sinh vợ con đi, Ieyasu vẫn một ḷng tin theo Nobunaga. Những người hâm mộ Ieyasu cho đây là chứng cớ của ḷng trung tín của ông.

Sau vụ Honnoji, Nobunaga mất, th́ lần này Hashiba Hideyoshi đă đánh thắng các trận Yamazaki, Iyashiga’oka, rồi thoán đoạt luôn cơ nghiệp của họ Oda. Tokugawa Ieyasu đă giao chiến với Hashiba Hideyoshi ở Komaki Nagakute và đă tỏ thực lực bằng cách không thua trận đó. Nhưng rút cục, ông cũng chịu thần phục Hideyoshi. Cho đến năm 1598 khi Hideyoshi mất, ông đă duy tŕ ḷng trung tín với Hideyoshi 15 năm trường.

Thế nhưng, Hideyoshi vừa mất xong, là ông đổi thái độ, vi phạm di mệnh của Hideyoshi. Lúc đầu với Maeda Toshi’ie, sau với Ishida Mitsunari, ông đă lần lượt đối lập, rồi chừng 750 ngày sau khi chúa Hideyoshi mất, ông đă đánh thắng trận Sekigahara, và như thế trên thực tế, đă đoạt được thiên hạ.

Ba năm sau, năm 1603, ông thụ phong Chinh Di Đại Tướng Quân, lập ra nhà mạc phủ Tokugawa. Nhưng chỉ hai năm sau đó, ông nhường chức cho con trai là Hidetada, về đóng ở thành Sunpu, với địa vị "đại chúa tể," trông chừng thiên hạ..

Ieyasu nhường địa vị Đại Tướng Quân cho Hidetada, chẳng phải là v́ muốn thoái chức để dạy bảo con. Ông muốn chứng minh cho thiên hạ thấy rằng cái chức vị Đại Tướng Quân này không phải là để truyền cho Hideyori, con của Hideyoshi, mà là của ḍng họ Tokugawa. Đưa ra người kế vị chức Đại Tướng Quân từ ḍng họ Tokugawa, chính là để tuyên bố với thiên hạ như vậy, để chứng tỏ cho thiên hạ thấy sự bất di bất dịch của quyền bá chủ đó vậy.

Thế rồi, năm 1615, ông đă tiêu diệt xong ḍng họ Toyotomi bằng trận Ozaka mùa Hạ, và năm sau 1616, ông mất. Lư do tử vong là ăn đồ chiên quá nhiều. Chắc hẳn là bộ máy tiêu hóa đă suy nhược nên bị bội thực chăng.

 

Dựng thành Edo với chức năng thủ đô

Ieyasu đă để lại cho xă hội Nhật bản và người Nhật ngày nay những ảnh hưởng ǵ?

Thứ nhất, với tư cách một nhà chính trị, với tư cách mạc tướng, ông đă làm tṛn hai vai tṛ vô cùng trọng yếu, là thống nhất thiên hạ và lập ra mạc phủ. Thứ hai, cá nhân ông, cá tính của ông đă làm thành mẫu mực cho lối sống của người Nhật Bản. Thứ ba, xă hội Nhật Bản đă được quy định bởi việc làm của nhà mạc phủ do ông lập ra. Với ba mặt như vậy, kể cả những hư cấu nhằm đưa ông lên hàng thần thánh, ông đă để lại ảnh hưởng vô cùng to lớn đối với xă hội Nhật Bản ngày nay.

Bằng cách nâng thủy tổ Tokugawa Ieyasu lên hàng thánh như gọi ông là "Đông Chiếu thần quân (vua thần Đông Chiếu)" hay "Ngài Quyền Hiện (hiện thân của Thần Phật)[4]." Mạc phủ Tokugawa đă không dứt tuyên truyền rằng, không những mỗi điều ông làm đều đúng hết, thậm chí bản thân ông cũng là con người có đạo đức tối cao. Đương nhiên, người ta đă dựng nên nhiều thần thoại về ông, người ta đă mỹ hóa ông về mọi mặt. Rồi, nếu đă khẳng định mọi việc làm của Ieyasu, th́ cũng phải tạo dựng nên cái luân lư quan, cái ư thức thẩm mỹ của ông. Nghĩa là, chỉ riêng sự tồn tại của Ieyasu thôi, cũng đă có ảnh hưởng lớn tới nền văn hóa và nhân sinh quan của nước Nhật.

Với ư nghĩa trên, chính Tokugawa Ieyasu mới đáng là nhân vật trọng yếu nhất trong lịch sử Nhật Bản vậy.

Một điểm nữa không thể quên được trong những cái Tokugawa Ieyasu đă để lại ảnh hưởng cho Nhật Bản và cho người Nhật ngày nay, là việc ông đă xây dựng cơ sở cho thành phố Tokyo ngày nay.

Năm 1590, Tokugawa Ieyasu đă theo lệnh của Toyotomi Hideyoshi di chuyển tới vùng Kanto, lấy thành Edo làm thành gốc, để sau này lập ra mạc phủ ở đây. Ông đă phát triển thành Edo thành một nơi đại đô hội, đầy vẻ cá tính và sức tưởng tượng của chính ông.

Thật ra, h́nh như chính Hideyoshi đă bảo Ieyasu lấy thành Edo mà ở.

Thời đó trung tâm của vùng Kanto là thành Odagawa của năm đời họ Hậu Hojo. Thành quách lớn, phố xá sầm uất, xung quanh thành lại có hào sâu lũy cao bao bọc kín. Hideyoshi thật ra không muốn thấy Ieyasu ở một cái thành kiên cố như vậy.

Thêm nữa, ở vùng Kanto c̣n có Kamakura. Mặc dầu nhà mạc phủ Kamakura đă diệt 300 trăm rồi, nhưng đó vẫn là một nơi nhiều chùa chiền, lại có tượng Đại Phật nữa. Đường quốc lộ Kamakura hẳn lúc ấy vẫn c̣n. Ieyasu đă xưng là ḍng dơi Genji (tức là họ Minamoto), nên nếu cho ông ở Kamakura th́ như vậy là gợi ư quá mạnh chăng. Đây là điều Hideyoshi lưu tâm cảnh giác.

Để tránh những lo âu trên, Hideyoshi đă lựa thành Edo ở trong vùng đồng lầy cho Ieyasu ở. Thời đó, Edo chỉ có một ngôi thành nhỏ do Ota Dokan (1432-1486) dựng mà thôi.

Ngày nay, Ota Dokan mới được biết tên là người đă khai sinh ra thành Edo. Nhưng nếu Ieyasu không lấy Edo làm thủ đô chính trị, th́ Dokan cũng chỉ là một nhà thơ hạng xoàng. Dokan vốn cùng tuổi với Hojo So’un (vơ tướng xuất gia, đóng ở thành Odagawa kể trên), song so với So’un, th́ Dokan chỉ là một vơ tướng tầm thường, con cháu cũng không thành đạt ǵ cả. Không những thế, cái thành Edo mà Dokan xây dựng, chỉ là một ngôi thành hết sức hèn mạt. Khi Toyotomi Hideyoshi đánh họ Hojo ở vùng Kanto, th́ thành Edo này bị ông hạ đầu tiên trong những thành của đất Musashino.

Khi Hideyoshi bảo Ieyasu đóng ở thành Edo làm trấn thủ tám châu quận Kanto, th́ không phải là ông có ư chơi hiểm. Thật ra, ông đă nh́n thấy ở vùng b́nh nguyên đang được bồi đắp này một tương lai hết sức hứa hẹn.

Nhưng, điều quan trọng nhất là khi thụ phong Chinh Di Đại Tướng Quân để được mở ra mạc phủ, Tokugawa Ieyasu đă chọn đất Edo này làm căn cứ, rồi đă áp dụng chế độ phong kiến tập quyền ở trung ương, chứ không theo chế độ phong kiến phân quyền ra địa phương của mạc phủ Muromachi (1392 - 1573).

Ngoài ra, mạc phủ Tokugawa về sau đă áp dụng chế độ "luân phiên chầu hầu[5]," khiến cho các "phiên hầu[6]" phải sống một nửa đời ḿnh ở thành Edo, vợ con th́ phải ở hẳn trong thành Edo làm con tin. Nhờ vậy, Edo không những đă trở thành thủ đô hành chính, chính trị, mà c̣n hoàn thành chức năng của nơi trao đổi xă giao và thông tin, của trung tâm văn hóa nữa. Với ư nghĩa xây dựng một thành phố như vậy, Ieyasu cũng đă để lại ảnh hưởng lớn lao cho nước Nhật và người Nhật.

Tuy nhiên, việc xây dựng thành phố (kế hoạch đô thị hóa) Edo thành thủ đô, th́ không phải là việc làm đáng khen.

Khi Oda Nobunaga xây thành Azuchi, th́ ngay từ đầu, ông đă chủ trương xây làm thủ đô chính trị, nên không nghĩ ǵ tới những thiết bị pḥng thủ. Do những khai quật gần đây, người ta t́m thấy nhiều con đường thẳng tắp tới ngọ môn. Thành Ozaka của Hideyoshi cũng vậy, tất cả những đường lớn đều thẳng tắp, chạy suốt tới chân thành.

Nhưng khi Tokugawa Ieyasu xây thành Edo, ông sợ Hideyoshi tiến đánh, nên đă phải có những sắp đặt pḥng ngự quân sự. Ông đă cho làm nhiều ngă tư gấp khúc rất khó đi. Nói khác đi, thành Edo đă được xây dựng để chiến đấu, bí hiểm về mặt t́nh báo. Vô h́nh chung, nó đă phản ánh cái ư hướng cầu ổn định và cái bản năng pḥng vệ của ông.

Sau khi Edo đă trở thành căn cứ của mạc phủ Tokugawa, chúa Ieyasu mới cho lấp biển từ bờ Hibiya ra thành một thửa đất vuông mỗi chiều 4 km để làm một khu đô thị hóa vĩ đại. Người sau đă tiếp tục cải thiện, tô điểm thành đô thị Tokyo khổng lồ vậy.

Như đă kể, tính từ khi nhà mạc phủ Tokugawa được mở ra năm 1603, th́ nay thành phố Tokyo đă được xấp xỉ 400 năm. Trong lịch sử Nhật Bản, nơi có chức năng thủ đô lâu đời nhất là Kinh thành Heian, với 398 năm. Thành Edo rồi thành phố Tokyo như vậy chắc chắn là nơi có chức năng thủ đô lâu đời nhất Nhật Bản. Với ư nghĩa là người đă xây dựng cơ sở cho một thành phố khổng lồ như Tokyo, đă để lại ảnh hưởng có tính cách quyết định về cấu tạo địa vực của Nhật Bản, th́ Tokugawa Ieyasu cũng xứng đáng được kể là một người đă "lập ra nước Nhật" vậy.

Triết lư "tín nghĩa" và "nhẫn nại"

Sau khi trở thành Chinh Di Đại Tướng Quân, những việc Tokugawa Ieyasu đă làm với tư cách một nhà chính trị, một nhà quân sự, đă lưu lại ảnh hưởng như thế nào đối với người Nhật ngày nay? Ta hăy xem những sự thực lịch sử, kể cả những chuyện đă được thần thánh hóa.

Điều thứ nhất là lời giáo huấn về thuật xử thế: "vơ sĩ samurai (tức là người Nhật) hăy nên có tín nghĩa như Ieyasu." Trong suốt 20 năm làm đồng minh với Oda Nobunaga, ông đă bị Nobunaga đ̣i hỏi đủ điều cắc cớ, song ông đă làm tṛn phận sự một cách trung thực. V́ thế, ông được người đời đánh giá là con người rất có tín nghĩa. Con người ta, càng làm lớn càng phải có tín nghĩa, hay nói khác đi, có tín nghĩa th́ có thể làm lớn được. Cái triết lư này đă có ảnh hưởng rất lớn đối với người Nhật ngày nay. Sự kiện người làm công ở Nhật Bản rất coi trọng ḷng trung thành với xí nghiệp cũng có quan hệ với điều đó. Nghĩa là, người làm công phải có tín nghĩa đối với xí nghiệp như là Ieyasu mới được.

Cái quan hệ với Nobunaga, nếu chỉ nh́n bề mặt, th́ đúng là như vậy. Chẳng hạn, năm 1570 khi Nobunaga sắp đánh họ Asakura ở xứ Etsuzen, th́ Ieyasu là người đầu tiên đă hưởng ứng lời kêu gọi ra quân.

Lúc đó, Ieyasu đang đóng ở thành Okazaki, thoạt đầu ông theo Nobunaga vào kinh đô. Nhưng, khi Nobunaga xuất phát đi đánh họ Asakura ở Etsuzen, th́ chính Ieyasu đă làm điều nguy hiểm là xin đi tiên phong. Nhưng khi tiến quân tới Kanegasaki, th́ bị Asai Nagamasa làm phản. Ông phải triệt thoái toàn quân và chính Ieyasu cũng suưt chết.

Thế nhưng chỉ chưa đầy một tháng sau, ông lại bị Nobunaga gọi đi đánh họ Anekawa ở Omi. Quân của Nobunaga kéo đi là 29 ngàn người, trong khi quân của Ieyasu chỉ có 5 ngàn người. Thế nhưng, ông vẫn chiến đấu dũng cảm và đă đưa đến thắng lợi cho Nobunaga.

Trong thời gian những sự việc như vậy tiếp diễn, th́ xẩy ra vụ con trai lớn là Nobuyasu và vợ cả là Tsukiyama, bị nghi ngờ đă thông đồng với họ Takeda, nên ông đă giết cả hai. Việc như vậy, thời đó cũng không phải là dễ làm (mặc dầu quyền sinh sát nằm trong tay ông). Thế mà ông vẫn phải làm, th́ đủ hiểu đám gia thần dưới trướng ông muốn tỏ ḷng trung thành với Nobunaga như thế nào.

Xét t́nh huống thời đó, sự việc chẳng phải đơn thuần là Ieyasu tâm phục Nobunaga, hay cũng chẳng phải là v́ bản tính trọng tín nghĩa của Ieyasu. Đúng ra, lư do thứ nhất chính là v́ Ieyasu kinh sợ quân lực của Nobunaga. Bởi v́, dù cho có bị đồng minh thân tín yêu sách thế nào đi chăng nữa, th́ việc giết vợ con ắt không phải v́ ḷng trung nghĩa được.

Nh́n vào sự thực lịch sử th́ khoảng năm 1580 đó, phía tây lănh địa của Ieyasu có lănh địa của Nobunaga, phía đông có lănh địa của Takeda Katsuyori. Lúc đó, cha Katsuyori là Takeda Shingen đă mất được năm năm, và trong trận đánh Nagashino th́ Nobunaga đă đại thắng quân của Katsuyori. Khí thế quân Oda vượt trội hẳn Takeda. V́ thế, xét về mặt chính trị, cũng như về mặt thủ lợi, th́ theo Nobunaga là phải.

Cái khôn ngoan của Ieyasu là ngay từ khi Takeda Shingen c̣n sống, ông đă nh́n thấy cái sức mạnh đáng sợ đang lên của Nobunaga. Cái đáng sợ của Nobunaga là ǵ? Đó là áp lực của bộ đội lính đánh thuê mà Nobunaga đă xây dựng được bằng đường lối tách rời binh và nông ra (Chương IV).

Khác với quân nông binh của Takeda, binh của Nobunaga có thể đánh dai, đánh măi v́ họ là lính thuê bằng tiền. Lính nông dân có điều bất tiện là không thể ra trận trong thời kỳ gặt lúa hoặc thời kỳ cấy lúa được. Chứ lính đánh thuê th́ ngay trong thời kỳ cấy lúa hay thời kỳ gặt lúa cũng đến đánh được. Cái đáng sợ này Ieyasu biết rất rơ. V́ thế, ông biết là nếu có được Shingen yểm trợ để chống lại Nobunaga, th́ cũng không mong thắng được. Bởi v́, trong lúc quân Takeda làm ruộng th́ ông bị Oda diệt vong rồi.

Ông cho rằng Nobunaga sẽ được thiên hạ. Vậy cứ bám lấy Nobunaga, nếu Nobunaga lớn mạnh, ông cũng lớn mạnh lên. Chính cái biết nh́n xa này đă khiến ông phục tùng Nobunaga vậy.

Với ư nghĩa trên, khi đánh giá Ieyasu ở địa vị chóp bu của họ Tokugawa, ông được coi là một nhà lănh đạo có con mắt sáng suốt. Biết "thủ lợi" như vậy mới là bộ mặt thật của cái gọi là "ḷng tín nghĩa của vơ sĩ samurai." Cái "tín nghĩa" mà người làm công hoặc chính trị gia ngày nay thường bày tỏ, phần lớn cũng chỉ là v́ lợi ích cá nhân mà thôi. Cái mà xí nghiệp đ̣i hỏi ở người làm công, là nếu muốn thành đạt trong xí nghiệp, chớ có nh́n thụt lùi, mà hăy nh́n lên phía trước, làm việc đi. Ở điểm này quả nhiên Ieyasu đáng là gương mẫu vậy.

Điều thứ hai người ta thường nói rằng, Tokugawa Ieyasu là người đă chịu cực khổ rất nhiều. Như đă kể, ông đă bị bắt làm con tin từ lúc c̣n nhỏ. Làm con tin là ở thế vô cùng nguy hiểm, v́ nếu thái độ ở quê nhà có ǵ thay đổi th́ con tin có thể bị giết như chơi. Lên sáu tuổi, ông bị bắt làm con tin cho họ Oda, rồi lên tám, ông bị đổi tù binh sang làm con tin cho họ Imagawa. Tổng cng trước sau, ông đă làm thân con tin trong suốt 10 năm trời. Lần đầu tiên lấy vợ cũng là ở vị thế con tin.

Quả thật là ông đă chịu cực khổ nhiều. Lại nữa, về sau này, ông phải thần phục Oda Nobunaga, phải giết cả vợ con đi, rồi sau khi Nobunaga chết, lại phải nhịn nhục mà thần phục Toyotomi Hideyoshi, một người xuất thân b tốt, bị Hideyoshi bắt đổi lănh địa, bị gia thần đào ngũ. Thật là biết bao nhiêu cơ cực. Nghĩa là về mặt con người, ông được coi là người có ḷng nhẫn nại kiên tŕ ghê gớm.

Không những vậy, với tư cách vơ tướng, ông đă nhiều lần thua trận. Một trận thua tiêu biểu là trận Mihogahara. Ông đón đánh quân xâm lược của Takeda Shingen ở cánh đồng Mihogahara. Địa điểm này ở ngay gần thành Hamamatsu, tức là thành chính của Ieyasu lúc đó. Thua trận, ông bỏ chạy về thành Hamamatsu. May là Takeda Shingen v́ vi vào kinh đô nên đă bỏ qua thành Hamamatsu nên ông thoát chết. Sau đó, Shingen mắc bệnh lao mà chết đi, nên ông thoát nạn mà giữ nguyên được địa vị lănh chúa. Nghĩa là ông đă nhờ ḷng nhẫn nại mà thoát nạn sau khi bị thua trận một cách nhục nhă.

Qua sự kiện trên, người ta có thể rút ra được lời giáo huấn thứ hai là con người ta không nên v́ một hay hai lần thất bại mà chùn chí.

Nhưng nói cho cùng, th́ các vơ sĩ samurai thời Chiến quốc ai là chẳng phải chịu cực khổ ngần ấy. Nhẫn nại cũng chẳng phải là của riêng của Tokugawa Ieyasu. Oda Nobunaga đă ba lần bị thương trong chiến trận. Ishida Mitsunari hay Ukita Hide’ie cũng đă có lần bị thương tại chiến trường. Chứ Tokugawa Ieyasu th́ không bị thương lần nào cả. Xem như thế, ta thấy Ieyasu quả là vơ tướng có may mắn lắm vậy.

Việc phổ cập "Ư thức quan trên" và nền "trật tự phong kiến"

Điều quan trọng nhất là sau khi Hideyoshi mất đi, Tokugawa Ieyasu đă thắng trận Sekigahara và được thiên hạ. Như đă kể ở Chương V, trong trận đánh chia hai thiên hạ Sekigahara đó, Ieyasu đă thắng nhờ hoạt động chính trị khéo tạo ra được t́nh huống có lợi cho ḿnh, hơn là nhờ binh lực. Rồi ba năm sau, ông đă lập ra mạc phủ. Trong khoảng thời gian này ông đă hành động chớp nhoáng, không để cho ai kịp b́nh luận phê phán ǵ cả. Cái đáng sợ của Tokugawa Ieyasu là ở ch "hoăn cấp tự tại," nghĩa là "thong dong đấy," mà lại "gấp rút đấy," cái nào cũng làm theo ư ḿnh được cả.

Trước ông, cũng đă có mạc phủ. Như đă kể ở Chương III, Minamoto Yoritomo đă lập ra nhà mạc phủ Kamakura và như thế đă xác lập được khái niệm mạc phủ. Yoritomo thụ phong Chinh Di Đại Tướng Quân, rồi với tư cách Tổng tư lệnh Quân lực miền Đông ông đă lôi cuốn vơ sĩ samurai toàn quốc vào dưới trướng của ông để thống trị. Ông đă nắm lấy thực quyền bằng một cơ cấu bên ngoài cơ chế luật lệnh của nhà nước lúc đó. Cơ chế mạc phủ này đă được Ashikaga Taka’uji kế thừa mà lập ra nhà mạc phủ Muromachi.

Hai nhà mạc phủ vừa kể, Kamakura và Muromachi, chủ yếu là thống trị tầng lớp vơ sĩ samurai, chứ với giai cấp quư tộc và đền chùa th́ họ chỉ có quan hệ gián tiếp mà thôi. Thế nhưng mạc phủ Tokugawa th́ thống trị mọi tầng lớp, mọi giai cấp. Triều đ́nh ở kinh đô Kyoto vẫn có Dajo Daijin (tướng quốc), Sa Daijin (tả thừa tướng), U Daijin (hữu thừa tướng) và các quan chức khác nữa, nhưng tất cả cái cơ chế luật lệnh này, cho tới thời mạc phủ Tokugawa, đă trở thành c̣n t hơn một bộ xương khô, đă biến thành một tồn tại khôi hài.

Với mạc phủ Kamakura th́ tuy chỉ là một phần thôi, nhưng những thế lực lấy triều đ́nh làm trung tâm vẫn c̣n có ảnh hưởng chính trị. Mạc phủ chỉ quản lư giai cấp vơ sĩ samurai toàn quốc, bởi v́ tướng quân shogun là cột trụ của samurai. Trên thực tế mạc phủ Kamakura quả có uy lực trong hàng ngũ vơ sĩ samurai. Chẳng hạn, pháp hoàng Go-Toba chỉ v́ đă kháng cự lại mạc phủ mà đă bị đày ra đảo Oki.

Tuy nhiên, từ thời Heian, đất đai do giai cấp quư tộc cai quản th́ khá rộng, đất đai của đền chùa cũng nhiều vô kể. Nói về diện tích th́ quư tộc và đền chùa chiếm bốn phần mười toàn thể đất đai. Quyền thống trị của mạc phủ Kamakura không hẳn đă có ảnh hưởng tới nhũng vùng đất này. Hơn thế nữa, mạc phủ Kamakura chỉ được ba đời là do người của họ Minamoto làm chúa mà thôi, chứ sau đó đều là hàng công khanh của triều đ́nh xuống làm chúa cả. Cho nên, thể chế mạc phủ lần lần suy đồi.

Đến mạc phủ Ashikaga, với h́nh thức tiếm đoạt mạc phủ Kamakura, th́ quyền thống suất lại càng yếu kém hơn. Sau một thời loạn ly dài, đất đai của hàng công khanh đă bị giảm đi nhiều. Trong khi đó, đất đai của vơ sĩ samurai tăng rộng ra. Được sự yểm hộ của các vơ sĩ địa phương, mạc phủ Ashikaga đă thắng, nên chúa Ashikaga Taka’uji đă chọn những vơ tướng chủ chốt phong cho làm thái thú, quận thú, trấn thủ các địa phương. Nói khác đi, mạc phủ Ashikaga là một chính quyền liên bang gồm có các thái thú, quận thú. Như thế nghĩa là từ khoảng nửa sau của thế kỷ thứ XV th́ quyền uy của mạc chúa đă yếu đi nhiều, không c̣n có thực lực như trước nữa.

Nhưng, mạc phủ Tokugawa đă thống trị toàn quốc bằng một chế độ quan liêu hết sức tinh vi. Đường lối phân ly tôn giáo khỏi chính trị do Oda Nobunaga khởi đầu, đă được triệt để áp dụng bằng cách giảm bớt đất đai của đền chùa đi, đồng thời bắt mọi người phải đăng kư thành phần tôn giáo hàng năm, nghĩa là xếp đặt chùa chiền vào trong cơ cấu hành chính. Trong thời mạc phủ Tokugawa, th́ ngay ông từ giữ đền Thần đạo cũng phải đăng kư làm tín đồ Phật giáo, và khi chết cũng phải làm ma chay ở chùa.

Triều đ́nh trở nên nghèo nàn đến cực độ, quyền thế của hàng công khanh bị mất hẳn. Nhật hoàng (Thiên hoàng) và công khanh chỉ c̣n là những nhân viên điển lễ.

Ở đây, người ta thấy xuất hiện cái "ư thức quan trên" của người Nhật ngày nay. Đây mới là cái ảnh hưởng lớn nhất mà mạc phủ Tokugawa đă tạo ra. Chính Tokugawa Ieyasu là người đă nhắm tới mục tiêu đó. Không phải là Ieyasu đă từ trên ngựa chiếm được thiên hạ, rồi con cháu đời sau lo việc giữ thành. Chính Ieyasu đă có cái nh́n xa, đă có ư nghĩ sâu xa về cơ chế cơ bản và đường hướng phát triển tương lai.

Từ sớm, Tokugawa Ieyasu đă dương khẩu hiệu "Yếm ly uế thổ, hân cầu tịnh độ," nghĩa là "Hăy ghét bỏ và lánh xa cơi đời ô uế này. Hăy hân hoan đi t́m một thế giới trong lành." Cái ư nghĩa thực của khẩu hiệu này là ǵ? Cái ǵ gọi là "cơi đời ô uế", và cái ǵ là "thế giới trong lành." Cái gọi là "cơi đời ô uế" chính là cơi đời "hạ khắc thượng," cơi đời tự do cạnh tranh.

Thật vậy, thời đại chiến quốc Nhật là cơi đời "hạ khắc thượng." Nếu có một kẻ xuất thân hèn hạ như Hideyoshi đă được thiên hạ, th́ ngược lại có biết bao nhiêu lănh chúa bị mai một đi. Nếu có hạng gia thần giết chủ chiếm đoạt lấy cơ đồ, th́ ngược lại cũng có biết bao gia thần bị chủ giết bỏ hoặc đầy ải. Tóm lại, đó là cơi đời cạnh tranh tự do. Dưới con mắt của Ieyasu, đây là "cơi đời ô uế."

Thế rồi, cái "thế giới trong lành" mà Ieyasu cầu t́m là một xă hội có trật tự hẳn hoi, có trên có dưới. Thứ bậc phải rơ rệt, lễ nghi phép tắc phải đâu ra đó, gia đ́nh th́ trưởng ấu, già trẻ trên dưới phải phân minh, mọi sự cái ǵ cũng phải ổn định. Đó mới là cái chính nghĩa lớn, cái đại nghĩa mà ông truy cầu.

Tokugawa Ieyasu, từ sớm đă nêu cao khẩu hiệu "Yếm ly uế thổ, hân cầu tịnh độ" với ư nghĩa như trên, nên đă thực hiện khẩu hiệu đó bằng thể chế Mạc Phiên Tokugawa[7].

Ieyasu chỉ làm chúa hai năm, rồi nhường ngôi chúa cho con trai là Hidetada. Nhưng sau đó, ông đóng vai "đại chúa tể," đóng ở thành Sunpu mà hành sử thực quyền. Nói theo kiểu ngày nay, th́ vai tṛ "đại chúa tể" này giống như địa vị Chủ tịch sáng lập Công ty, và con trai tuy làm Tổng Giám đốc Công ty, nhưng quyền hạn bị hạn chế đến nỗi ngay cả những nghị quyết của hội đồng quản trị cũng nhiều khi bị vị Chủ tịch sáng lập phủ quyết.

Trong lúc vừa thi thố ảnh hưởng của ḿnh như vậy, Ieyasu đă lần lượt xây dựng cái trật tự phong kiến của ông. Cả quư tộc công khanh lẫn đền chùa, cũng đều bị đặt vào trong ṿng trật tự này. Mặc dầu quan chức gọi là quan Chấp chính đền chùa đă chỉ xuất hiện sau khi Ieyasu qua đời, song trong lúc sinh thời ông đă chế định những luật lệnh áp dụng cho vơ sĩ samurai, gọi là "Mười ba điều cấm kỵ đối với nhà vơ" và áp dụng cho công khanh gọi là "Những điều ngăn cấm trong cung cấm và đối với công khanh." Như vậy là thống trị toàn quốc không sót ai cả. Hai bộ luật lệnh này nội dung hơi khác nhau, và ngày nay th́ chúng không đáng gọi là luật pháp mà chỉ tương tự như luật đạo đức hay nội quy công chức.

Đồng thời, chế độ "luân phiên chầu hầu" bắt đầu, dần dần biến đổi xă hội thành tổ chức phong kiến kiểu tập quyền trung ương, nghĩa là mọi quyền hành đều do trung ương thâu tóm.

Trên khắp thế giới, ở đâu cũng vậy, xă hội phong kiến là xă hội địa phương phân quyền. Chỉ duy ở Nhật Bản thời đại Tokugawa này mới có xă hội phong kiến kiểu tập quyền trung ương. Phiên hầu (chư hầu) trên toàn quốc hàng năm cứ phải hoặc đi hoặc về giữa thành Edo và phiên địa. Vợ con phải để làm con tin ở thành Edo. Vơ sĩ samurai gia thần của các chư hầu cũng phải chia ra một số không ít đóng ở thành Edo trong thời gian phiên chúa ở đó. Trong khoảng những năm hậu bán của thời đại mạc phủ Tokugawa, chi phí cho dinh thự ở thành Edo của mỗi phiên hầu là khoảng từ ba mươi tới bốn mươi phần trăm của tổng thu nhập đối với phiên hầu lớn, hoặc khoảng năm mươi phần trăm đối với phiên hầu nhỏ. Xem như vậy đủ biết ngân sách dùng cho dinh thự ở thành Edo của các phiên hầu là phần chi tiêu lớn nhất của họ. Điều này cho thấy thể chế tập quyền trung ương này mănh liệt như thế nào, sự tiêu xài ăn chơi xă giao ở thành Edo thời đó xa xỉ như thế nào. Vơ sĩ samurai thời Edo đều lấy sự tiết kiệm làm đức hạnh, song chỉ riêng giao tế phí ở thành Edo th́ h́nh như đă là ngoại lệ. Nói cách khác sự "tiêu xài v́ xí nghiệp" h́nh như đă được rộng lượng bỏ qua.

Nhờ có chế độ "luân phiên chầu hầu," các phiên hầu và gia thần của họ đă mang về phiên bang đủ loại văn vật. Từ ngôn ngữ tiêu chuẩn của Edo được truyền bá ra khắp nước, mọi thông tin được trao đổi, những nghệ thuật đặc trưng của Nhật Bản như Kabuki (tương tự như Hát Bội) và No (kịch mặt nạ), cờ vây, cờ tướng, v.v., đă lan tràn ra khắp nơi. Cả nước đă trở thành một vùng văn hóa chung. Toàn nước Nhật đă trở thành một xă hội đồng chất.

Thêm nữa, cái thói quen "học thủ đô" đă h́nh thành, làm cho quyền uy của chính phủ trung ương càng được nâng cao. Vốn yêu chế độ giai cấp, Ieyasu c̣n thành công trong việc phân đẳng cấp của đô thị, của địa vực nữa. Trong thể chế tập quyền trung ương của thời đại Edo, th́ cao sang nhất là vơ sĩ samurai gia thần của mạc phủ, sau đó mới đến samurai gia thần của các phiên hầu địa phương. Nói khác đi, công chức trung ương được địa vị ưu việt, c̣n công chức địa phương th́ phải chịu đặt dưới sự chỉ huy giám thị của công chức trung ương. Sự việc này đă có ảnh hưởng không ít tới t́nh trạng hiện tại của Nhật Bản.

Tiêu chuẩn đánh giá nhân tính của Ieyasu

Một ảnh hưởng nữa của Tokugawa Ieyasu là chính ông đă trở thành mẫu mực để đánh giá nhân tính. Nếu có ai bảo Ieyasu, con người thành công nhất Nhật Bản, hiện thân của chính nghĩa, có tính nọ tính kia, th́ cái tính đó phải được coi là tấm gương chung cho mọi người Nhật.

Vậy th́, Tokugawa Ieyasu có đức tính nào? Những đức tính nào ông đă được người đời gán cho rồi truyền tụng? Trước nhất, người ta nói rằng ông có tính "chịu đựng." Người ta coi Ieyasu là người đă "chịu đựng" nhiều trong suốt cuộc đời. Sau đó, có quan hệ với đức tính "chịu đựng" là "nhẫn nại" và "tiết kiệm." Đó là nhân tính của Ieyasu, những đức tính đă gây ấn tượng mạnh mẽ đối với mọi người. Trên thực tế, h́nh như chính Ieyasu cũng luôn miệng nói tới tính "nhẫn nại" và tính "tiết kiệm."

Sau khi chết, Ieyasu được thờ ở đền Nikko làm thần "Đông Chiếu thần quân (vua thần Đông Chiếu)." Trong lời "di huấn của đền Đông Chiếu" có câu như sau: "Đời người ta tựa hồ như vác nặng đi đường xa. Cho nên chớ có hấp tấp vội vàng." Câu này thường được kể lại là câu nói của Ieyasu, nhưng theo những nghiên cứu gần đây, th́ tác giả câu này lại là Mito (Tokugawa) Mitsukuni (Mito Komon)[8]. Toàn thể bản di huấn này là ngụy tác, tức là không phải do Ieyasu làm ra, mà phần lớn đă được viết ra sau khi Ieyasu đă mất đi gần hai chục năm rồi. Tuy nhiên, đọc câu trên, người ta thấy đó dường như chính là lời Ieysau, bởi v́ nó đúng với h́nh ảnh ông.

Nhắc đến ông, người đời thường bảo nhau rằng: "Luôn luôn chịu đựng, nhẫn nại và cần kiệm, Ieyasu quả là đáng phục. Ta nên bắt chước vua thần Đông Chiếu mà chịu đựng, mà tiết kiệm. Phải biết sống trong sự chịu đựng kiên tŕ."

Đúng ra th́ Ieyasu sống như thế nào? Lúc c̣n nhỏ, mẹ ông bị li dị, ông bị đưa đi làm con tin cho họ Oda, rồi họ Imagawa. Như vậy thời thơ ấu ông quả thật phải sống trong sự chịu đựng, trong sự nhẫn nại. Thế nhưng, kể từ sau trận Okehazama mà Imagawa Yoshimoto bị tử trận, rồi nhờ quan hệ đồng minh với họ Oda, nên tuy có nhiều lúc cơ cực thật, song mỗi năm, mỗi năm, cơ nghiệp của ông đều lớn mạnh hơn lên. Như thế th́ dù có bị lao khổ, nhưng cuộc sống hẳn là rất đáng phấn khi.

Ngày nay cũng vậy, một ông chủ sáng lập ra xí nghiệp, mà mỗi ngày mỗi thấy xí nghiệp ḿnh phát triển, số thu tăng lên, lợi nhuận nhiều lên, nhân viên đông thêm, bản thân ông chủ cũng mỗi ngày mỗi được nhiều người biết đến hơn, th́ ông chủ hẳn phải vui sướng lắm chứ cho dù công ty Tokugawa chỉ là công ty con, chỉ sống bằng đơn đặt hàng của công ty mẹ Oda đi chăng nữa, nhưng với t́nh trạng làm ăn phát đạt như vậy, dù cho chủ tịch công ty mẹ có đáng khiếp sợ đến đâu, th́ điều đó cũng không phải là không thể chịu đựng nổi.

Nhưng vấn đề là ông chủ tịch công ty mẹ Oda Nobunaga lại khác hẳn ông cả về luân lư quan lẫn về ư thức thẩm mỹ. Người kia th́ độc tài, có nhiều sáng kiến, đồng thời khích lệ việc "hạ khắc thượng," điều bị Ieyasu ghét. Do đó, Ieyasu bị Nobunaga nghi ngờ. Rốt cuộc, ông bị bảo rằng: "Nếu muốn được công ty tao đặt hàng, th́ mày phải đuổi cổ thằng con trai gai mắt của mày ra ngoại quốc đi." Thời đó, bắt mổ bụng chỉ tương đương với sự chế tài "cách chức và đuổi đi" của ngày nay mà thôi.

Mặc dầu vậy, phải đuổi cổ đứa con cưng nối dơi tông đường đi, th́ với bậc cha mẹ ngày nay quả là điều quá quắt lắm. Với Ieyasu điều đó hẳn cũng là điều đau khổ.

Sau đó, Oda Nobunaga chết trong vụ Honnoji, và sự tranh giành chức chủ tịch công ty đă diễn ra. Là chủ tịch công ty phụ thuộc có thế lực, Ieyasu rất muốn chiếm lấy địa vị chủ tịch công ty mẹ. Thế nhưng, một quản trị viên xuất thân hèn mạt là Hideyoshi, đă khéo tay cum mất cái địa vị ấy. Hideyoshi trở thành chủ nhân và Ieyasu lại phải phục tùng. Một kẻ ngang bướng tham quyền như Ieyasu hẳn phải lấy sự thể này làm điều đau khổ hơn chúng ta tưởng. T hơn nữa là địch thủ của ông lại chỉ là một tên vô học, chó ngáp phải ruồi, thích hoa ḥe hoa sói.

Mặc dầu vậy, ông cũng chẳng v́ thế mà than khóc làm ǵ. Bởi chính ông cũng đă lớn mạnh lên v́ đă chiếm được hai châu quận Koshu và Shinshu (nay là tỉnh Yamanashi và tỉnh Nagano) của họ Oda.

Xem như vậy th́ cái "chịu đựng" của Ieyasu đă được thổi phồng quá đáng. Nhất là kể từ khi đă bắt đầu thời đại Tokugawa rồi, th́ cái "chịu đựng" của Ieyasu đă có phần được ngụy tạo để tuyên truyền cho mỗi người "hăy chịu đựng tuân theo cái trật tự phong kiến" của mạc phủ.

"Tiết kiệm" cũng vậy.

Người ta truyền tụng rằng Ieyasu là người rất tiết kiệm. Một ví dụ là ông đă bắt các nàng hầu yêu mặc đồ vải bông. Thời Edo, những người khá giả thường mặc đồ lụa cho nên sự việc ông cho các nàng hầu mặc đồ vải này được coi như biểu hiện cho tính tiết kiệm của ông.

Thực ra, thời Ieyasu th́ hàng vải bông c̣n hiếm và có khi đắt hơn hàng lụa. Chỉ từ sau trận Sekigahara, mới thấy xuất hiện vải bông Kawachi, vải bông Yamato, vải bông Mikawa nghĩa là có thêm nhiều vùng sản xuất vải bông. Giá cả vải bông nhờ thế đă giảm đi nhiều, chứ trước đó th́ đắt vô cùng. V́ thế, mặc hàng vải bông là đúng mốt thời trang, chứ chẳng phải là tiết kiệm. Chỉ có điều khác với Hideyoshi, là Ieyasu không ưa thích văn hóa ḷe loẹt.

Toyotomi Hideyoshi là người rất ham chơi tri, muốn làm nổi đ́nh đám. Ở đời, những kẻ không có gia thế, không có học thức th́ thường lại hay phô trương sự giầu có bằng cách đeo vàng ngọc đầy người, cưỡi xe ôtô thể thao chạy nhông nhông. Hideyoshi cũng là người thích khoe của. Đúng ra, việc làm của Hideyoshi lúc đó là đối sách kích thích thị trường, đối sách thúc đẩy sự tiêu dùng trong nước. Hideyoshi cho xây thành Ozaka, rồi thành Fushimi chẳng phải là v́ ưa thích việc thổ mc hay v́ cái thú xa hoa của ông, mà chính là v́ ông muốn tạo ra nhu cầu xây dựng công cộng. Thế nhưng, mầu sắc và kiểu dáng của những kiến trúc đó th́ đă mang nặng cái tính ưa phô trương của Hideyoshi.

Ieyasu th́ không có tính phô trương, cũng không ưa thích hào nháng. Nhưng hỏi ông có phải là con người tiết kiệm không, th́ chưa chắc ông đă là người như vậy. Duy có điều ông thích sống ở thôn quê hơn là ở thành thị, nên ư thích về màu sắc và h́nh dáng th́ không ḷe loẹt cầu kỳ. Đó có lẽ là điều mà hậu thế đă diễn đạt ra thành đức tính "nhẫn nại" và "tiết kiệm" của đức vua thần Đông Chiếu chăng. Thế rồi cái đó đă trở thành một ư thức thẩm mỹ của người Nhật: từ lâu rồi, sống thanh đạm nén ḷng không phô trương đă được coi là đức hạnh.

Một điểm nữa về h́nh ảnh nhân cách của Ieyasu, là "tàn nhẫn phi nhân." Nhất là ông đă tru diệt biết bao nhiêu lănh chúa đă từng về phe với ông trong trận đánh Sekigahara. Ví dụ tướng Fukushima Masanori đă làm tiên phong cho ông trong trận đánh Sekigahara, lập được công đầu, thoạt tiên được ông phong cho làm lănh chúa đất Aki Hiroshima 490 ngàn hộc, nhưng chẳng bao lâu, đă bị ông chèn ép đến nỗi bị giam lỏng rồi chết bệnh, con cháu bị đuổi xuống làm thứ dân. Ḍng họ Kato Kiyomasa cũng vậy, khi phiên chủ Kiyomasa chết bệnh rồi, th́ con cháu cũng bị tước mất lănh địa. Họ Kato Yoshiaki, họ Mogami Yoshimitsu cũng bị tru diệt một cách tương tự.

Cái ấn tượng tàn nhẫn phi nhân nhất về Ieyasu là, mặc dầu đă nhiều lần nhận lời phó thác con côi của Hideyoshi, đă hứa sẽ pḥ con Hideyoshi là Hideyori lên làm chúa thiên hạ, nhưng rồi chính ông đă giết đi. Không những ông đă giết Hideyori và mẹ là bà chúa Yodo, mà c̣n tru diệt luôn cả đứa con thơ vô ti của Hideyori nữa.

Không những Ieyasu có h́nh ảnh là con người tàn nhẫn phi nhân, mà c̣n bị coi là ông già giả vờ.

V́ thế, ở Nhật Bản, người ta quan niệm rằng làm chính trị gia th́ phải đóng vai ông già giả vờ, nắm quyền lực trong tay th́ phải tàn nhẫn phi nhân. Đây là những điều mà Ieyasu đă lưu lại ảnh hưởng quan trọng cho người Nhật ngày nay.

Từ "xu hướng tăng trưởng" sang "xu hướng ổn định"

Tại sao một người đă được tôn thờ là "vua thần Đông Chiếu" như Tokugawa Ieyasu, mà c̣n bị gán cho cái h́nh ảnh xấu xa là "tàn nhẫn phi nhân?" Đây là kết quả của một cuộc tuyên truyền xấu từ cuộc Duy tân Minh Trị bởi chính quyền Satsuma, tức là phe đă lật đổ mạc phủ Tokugawa, cùng giới thương gia và văn nhân Osaka. Trong thời kỳ thịnh vượng của mạc phủ Tokugawa th́ họ chẳng dám hé môi nói ra như vậy.

Thế nhưng, cái mầm gây ra sự tuyên truyền xấu như vậy quả thật đă có ở nhân cách của Ieyasu và đường lối chính trị của ông, bởi khi cướp đoạt chính quyền từ tay họ Toyotomi th́ ông cần phải làm như vậy. Cái đó cũng tựa hồ như thời kỳ phản động lực trầm trọng của nền kinh tế Nhật Bản thời Heisei[9], khi bong bóng thịnh vượng đă nổ vỡ ở cuối thời kỳ tăng trưởng cao độ.

Nhật Bản của thời Heisei đă thấy bong bóng thịnh vượng nổ vỡ, và nền kinh tế đă đổi từ sự tăng trưởng theo đường dốc đi lên, sang h́nh dạng đường dốc từ từ hạ thấp xuống. Cho đến lúc đó, người Nhật luôn luôn hướng tới sự tăng trưởng. Mỗi năm đều có tăng lương, có tiền thưởng nhiều hơn. Tùy theo thâm niên, chức vị từ từ được thăng cao, người làm dưới quyền mỗi ngày một đông hơn. Giá đất đai mỗi ngày một lên cao, cho nên bỏ tiền ra đầu tư th́ hơn. Ở sở th́ bầu không khí là nên làm việc hăng say, và ai ai cũng say sưa hướng tới sự tăng trưởng.

Trong họ Oda và họ Toyotomi, người ta c̣n có ư thức tăng trưởng mạnh hơn cả các xí nghiệp Nhật Bản trong thời kỳ kinh tế tăng trưởng cao độ. Kẻ vương bá của thời Chiến quốc là tổ chức tăng trưởng khủng khiếp, mỗi thành phần của tổ chức ai ai cũng sôi sục lên v́ sự ham muốn tăng trưởng. Thế nhưng, sau khi thống nhất toàn quốc rồi, th́ lănh địa của vơ sĩ không tăng thêm nữa. Nếu không chặn cái ư hướng tăng trưởng lại th́ không sao đối phó được với thời đại "tổng số zero[10]." Nói khác đi, tổ chức chư hầu toàn quốc cần phải được "tái cấu trúc" (re-structuring) và "tái thiết kế" (re-engineering). Muốn làm được như vậy, con người ta cần phải đổi cách suy nghĩ, phải làm cuộc cải cách tư tưởng, từ "xu hướng tăng trưởng" sang "xu hướng ổn định." Để thực hiện cuộc cải cách tư tưởng như vậy, Tokugawa Ieyasu đă tru diệt những vơ sĩ hăng máu, những phiên hầu có ư chí tăng trưởng mạnh.

Đứng đầu đám phiên hầu ham tăng trưởng là những người đă cùng tranh đoạt thiên hạ dưới cờ của Hideyoshi, tức là bọn Kato Kiyomasa, Ishida Mitsunari, Fukuda Masanori. Bọn này không phải chỉ chính họ ham lập chiến công trong một trận đánh khác để có cơ hội tăng trưởng hơn nữa, mà ngay đám thuộc hạ của họ cũng đều là những người ham danh lợi như vậy cả. Cả tổ chức là loại h́nh đầu tư quá mức, nhân viên dư thừa. Mỗi thuộc hạ cũng lại ôm đồm thêm một mớ thuộc hạ dư thừa nữa, để mong có thời cơ lập công danh. Nói theo kiểu xí nghiệp ngày nay th́ không những công ty mẹ, mà cả các công ty con lẫn các nhà hàng đại lư đều hướng tới tăng trưởng, đều đầu tư quá mức cả.

Hideyoshi là người có ḷng nhân, cho nên ông không đang tâm cách chức những người đă làm việc cho ông. Ở thời Chiến quốc, th́ cách chức tức là bắt mổ bụng, tước đoạt lănh địa, tru diệt gia tộc. Nếu không cách chức, th́ phải triển khai thêm doanh nghiệp để duy tŕ công ăn việc làm. V́ thế, ông đă phải mở cuộc xâm lăng Triều Tiên và đă bị thất bại nặng nề.

Trong t́nh huống ấy, Ieyasu sau khi nắm được thiên hạ mới thấy cần phải trấn áp cái ư chí tăng trưởng. Muốn vậy, không ǵ hơn là chính ông phải chỉ bảo cho họ hiểu rằng "Bây giờ không c̣n là lúc hướng tới tăng trưởng nữa. Phải biết cam phận chịu đựng với thu nhập hiện tại;" rằng "Mỗi năm thu nhập có giảm đi cũng đành chịu. Hăy tiết kiệm mà vượt qua;" rằng "Mỗi xí nghiệp hăy cắt giảm nhân viên dư thừa đi." Nhưng nếu chỉ nói miệng th́ chẳng khác ǵ công tác "cải cách hành chính" của chính phủ, hay việc làm "tái cấu trúc" của xí nghiệp ngày nay, khó ḷng thực thi được. V́ thế, ông đă phải dùng phương pháp "trị liệu sốc," tức là chữa bệnh mạnh tay, để làm cho mỗi người khiếp sợ. Muốn vậy, chỉ cần tru diệt vài tổ chức ưu tú có chí hướng tăng trưởng là xong. Nghĩa là mặc dầu không có chỗ nào tỏ ra bất trung bất tín cả, song chỉ v́ có chí hướng ham tăng trưởng nên đă bị ông tru diệt mà thôi.

Sau trận Sekigahara, trong bọn đă chống lại ông th́ Ishida Mitsunari và Ukita Hide’ie đă bị tiêu diệt rồi, c̣n Mori và Uesugi th́ đă đầu hàng và được tha ti rồi. Nay dẫu có tru diệt bọn này đi, th́ người đời cũng không kinh đởm. Ngược lại, người ta sẽ đàm tiếu rằng "y chẳng qua là báo thù trận Sekigahara." Nhưng nếu tru diệt ngay bọn phiên hầu trung tín không có chỗ nào chê trách được, như Fukuda Masanori, Kato Kiyomasa, Mogami Yoshimitsu, th́ hẳn mỗi người sẽ tự hỏi, rồi sẽ hiểu rằng "Những người đó bị tru diệt v́ họ có ư chí tăng trưởng." Như vậy th́ hẳn sẽ sinh ra trong xă hội vơ sĩ samurai cách suy nghĩ rằng "Từ nay trở đi, chớ có hướng tới sự tăng trưởng nữa."

Ieyasu đă ra tay "tàn nhẫn," chính là để xây dựng lại và đổi hướng xă hội từ loại h́nh "xu hướng tăng trưởng" sang loại h́nh "xu hướng ổn định." Cái tàn nhẫn như vậy đă được kể lại như là nhân cách của Ieyasu, có thể đă làm tổn thương tới h́nh ảnh ông. Song việc làm tàn nhẫn như vậy để ổn định cái xă hội chiến loạn, chắc chắn là một quá tŕnh không thể không trải qua được.

Tóm lại, Tokugawa Ieyasu tài giỏi quá, thần thánh quá. Kết quả là ông đă được hậu thế tả lại bằng đủ mỗi loại h́nh người, và như vậy ông đă để lại đủ thứ ảnh hưởng vậy.

Sự h́nh thành của bản tính "đảo quốc" và tính "nghi kỵ ngoại quốc"

Cuối cùng, nếu xem những chính sách do mạc phủ Tokugawa thực thi dựa trên tư tưởng của Ieyasu, đă ảnh hưởng tới Nhật Bản ngày nay như thế nào, ta có thể tóm lược chúng lại thành ba điểm sau đây.

Thứ nhất, mạc phủ Tokugawa đă triệt để thực thi chế độ tập quyền trung ương, đă xác lập được chế độ quan lại. Điều này cũng chính là ư nguyện của Ieyasu. Rồi, ông đă thống trị được toàn quốc, kể luôn cả hoàng gia. Như vậy, cái xă hội dưới sự chỉ đạo gần như quá đáng của quan lại ngày nay, có thể nói là đă có mầm mống từ đó vậy.

Thứ hai, như đă kể, là sự khích lệ tính tiết kiệm, cái cảm nghĩ lo sợ đối với ư chí tăng trưởng. Nhất là sự tiết kiệm th́ đă được triệt để đề cao trong đời trị thế của v́ chúa thứ tám tên là Yoshimune. Đây là do lợi dụng kết quả của việc thần thoại hóa tư tưởng và con người của Ieyasu, mà thành, đúng như đă kể trên.

Thế rồi thứ ba là đường lối "bế môn tỏa cảng." Bế môn tỏa cảng thật ra không phải là trách nhiệm trực tiếp của Ieyasu. Bởi v́ không phải Ieyasu đă thi hành chính sách đóng cửa. Ngược lại, ông có phần tích cực nh́n nhận nền mậu dịch quốc tế bằng cách đă gửi tầu bè có mang giấy phép của mạc phủ ra nước ngoài. Từ những sự thật này, có người đă coi Ieyasu là thuộc phái người chủ trương mở nước khai hóa.

Thế nhưng, từ thất bại lớn trong việc Hideyoshi gửi quân đội xâm lăng Triều Tiên, về sau Ieyasu quả đă có ư nghĩ rằng không can thiệp vào việc nước khác là đắc sách. Từ đường lối ổn định trật tự phong kiến, th́ việc đi tới chính sách "bế môn tỏa cảng," áp dụng đường lối kinh tế tự cấp tự túc, là quy kết tất nhiên không thể phủ nhận được.

Thêm nữa, trong thời kỳ đầu của mạc phủ Tokugawa, cảng Nagasaki đă được mở ra để thông thương với nước ngoài, nhưng v́ việc này mà một số vàng bạc lớn đă bị thất thoát ra ngoài. Thời đó, số tơ lụa nhập từ Trung Quốc rất lớn, khiến cho cán cân mậu dịch của Nhật bị lệch về phía mua vào quá nhiều. V́ mậu dịch thua lỗ, vàng bạc thất thoát ra nước ngoài nhiều th́ trong nước sinh ra sự sụt giá. Cho nên cần phải ngăn chặn ngay sự thất thoát vàng bạc. Sinh thời Ieyasu th́ c̣n đỡ, chứ sau khi Ieyasu mất được khoảng mười lăm năm, tức là khoảng năm 1630 trở đi, th́ t́nh trạng này trở nên khá trầm trọng.

Ngoài vấn đề mậu dịch, c̣n có vấn đề đạo Cơ Đốc. Ngay từ thời Hideyoshi, đă có sự nghi ngờ tín đồ đạo Cơ Đốc trung thành với giáo hội Rôma hơn là với nhà nước Nhật Bản. Tự nhận việc giữ thiên hạ là nhiệm vụ thứ nhất của ḿnh, Ieyasu không thể không quan tâm tới vấn đề này được. Thế nhưng, không phải là Ieyasu đă tăng cường sự đàn áp đối với tín đồ đạo Cơ Đốc. Thật ra, sự đàn áp đă trở nên khắc nghiệt là cùng thời với đường lối bế môn tỏa cảng, tức là sau khi Ieyasu đă qua đời rồi.

Mặc dầu vậy, với chủ nghĩa tiết kiệm, với lối sống b́nh dị, với chế độ phong kiến tập quyền trung ương, th́ đường lối kinh tế tự cấp tự túc, chính sách bế môn tỏa cảng, chỉ là quy kết tất yếu. Cái điều kiện tiền đề cho chính sách đó đă được Ieyasu dọn đường, cho nên ông đă có trách nhiệm cũng như có công gián tiếp vậy.

C̣n một điều nữa ít được nói tới trong lịch sử Nhật Bản. Đó là sự nhập cư của di dân. Nhất là sau khi Ieyasu mất rồi, triều Thanh của người Măn Châu đă chiếm toàn thể Trung Quốc rồi, th́ đám trí thức không chịu sự cai trị của người khác dân tộc cũng như binh tướng nhà Minh đă nhập vào Nhật Bản nhiều, dần dần trở thành vấn đề phức tạp. Trịnh Thành Công  (Kokusen’ya)[11] tới Nhật chỉ là một ví dụ. V́ chủ trương ổn định nên mạc phủ Tokugawa bắt buộc phải ngăn chặn di dân, cũng như cấm hẳn không cho cả người Nhật ở hải ngoại trở về. Đường lối thật phi lư, song với tư cách người trị nước thời đó, việc "bế môn tỏa cảng" không phải là chuyện không thể hiểu được.

Như vậy, đường lối bế môn tỏa cảng lấy sự ổn định làm ưu tiên đă được thực thi.

Thế rồi, từ trạng thái ổn định trong sự tự cấp tự túc, cái ư thức bất tín nhiệm người ngoại quốc đă trở nên rất mạnh. Điều này cũng đă phản chiếu cái tính thận trọng, hay nói xấu là tính đa nghi của Ieyasu vậy.

Ngay ngày nay, Nhật Bản thường bị nói là theo chủ nghĩa sản xuất toàn b, chủ nghĩa kỹ thuật toàn bộ. "Cái ǵ cũng phải chính Nhật Bản làm được th́ mới an tâm," "Trông cậy vào ngoại quốc th́ nguy hiểm lắm," v.v., đều là những tư tưởng đă ăn sâu vào trí năo người Nhật Bản. "Lúa gạo mà phải trông cậy vào ngoại quốc th́ nguy hiểm lắm." "Tinh lọc dầu mỏ mà trông cậy vào ngoại quốc th́ nguy hiểm lắm," đều là những ư kiến cửa miệng của người Nhật Bản. Thậm chí đă có lúc người ta lo ngại rằng "Nếu trông cậy vào ngoại quốc về mạch IC, linh kiện điện tử thường được gọi là "gạo công nghiệp", th́ tin tức (bí mật) trong nước bị lọt ra ngoài hết." Điều này đă được minh chứng bằng nhiều dẫn chứng là sai lầm, song cái lo ngại tương tự ở người Nhật không phải là đă hết hẳn.

Sự thiếu cảm giác quốc tế của người Nhật, sự không tin người ngoại quốc, cái thể chất cô lập hóa về mặt quốc tế, cũng là do chính sách "bế môn tỏa cảng" của mạc phủ Tokugawa đẻ ra. Thế rồi, cái tư tưởng khiến phát sinh ra như vậy cũng xuất phát từ cá tính của nhân vật Ieyasu. Nó đă nằm trong tinh thần cơ bản của tổ chức do Ieyasu sáng lập ra. Sự thật này không thể phủ nhận được.

Xem như trên, người Nhật ngày nay đă tiếp nhận biết bao nhiêu ảnh hưởng từ con người Tokugawa Ieyasu cũng như từ nhà mạc phủ Tokugawa, tổ chức đă kế thừa cái tinh thần Ieyasu. Dù là trong "thần thoại" hay là tượng trưng cho nhà mạc phủ Tokugawa, th́ Tokugawa Ieyasu cũng là một sự thật lịch sử vĩ đại.


[1] Ấu danh (yomei), tức là tên ấu nhi, tên gọi lúc tuổi thơ. Con trai vơ sĩ samurai mang ấu danh cho đến lúc trưởng thành th́ đổi tên khác, gọi là tên trưởng thành (genpukumei hay eboshina). Tên trưởng thành mới là tên chính thức. Nhiều nơi ở miền quê Việt Nam cũng có phong tục đặt tên gọi riêng cho trẻ con, song đây thường chỉ là một tên thêm cho tên chính thức đă sẵn có trong tờ khai sinh rồi, nên không giống như ấu danh của con trai samurai Nhật Bản.

[2] Xem Chương III.

[3] Thời chiến quốc quần hùng cát cứ th́ hễ ai vào được kinh đô, yết kiến được thiên tử, là được coi như có chính nghĩa, được thay thiên tử ra hiệu lệnh cho thiên hạ.

[4] Đến nỗi năm 1617, mạc tướng đời thứ hai đă dâng sớ xin và được Nhật Hoàng Go-Mizuo truy phong cho Tokugawa Ieyasu làm Đông Chiếu Đại Quyền Hiện, tức là gộp luôn hai tên tôn xưng làm một.

[5] Nguyên gốc chữ Nhật là (đọc âm Hán Việt) "Tham Cần Giao Đại." Giao đại là luân phiên, tham cần là đến làm việc, tức là chầu hầu. Chế đ này đ̣i hỏi các lănh chúa địa phương, trên nguyên tắc, cứ cách một năm ("luân phiên") lại phải lên thành Edo mà sống dưới sự quản l ư nghiêm ngặt của mạc phủ Tokugawa ("chầu hầu"). Như vậy để cho h không có thời giờ ở lănh địa nuôi dưỡng quân lực mà nổi loạn. Nhờ chế đ này, mạc phủ Tokugawa đă duy tŕ được quyền lực trong suốt gần 300 năm, 15 đời chúa, cho tới ngày h trả lại chính quyền cho thiên hoàng Minh Trị năm 1867.

[6] Phiên hầu tức là lănh chúa địa phương. Thời Edo (tức là thời mạc phủ Tokugawa trị thiên hạ) th́ các lănh chúa địa phương gọi là phiên hầu; chỉ có lănh chúa ở trung ương, tức là chúa Tokugawa mới gọi là mạc chúa. Do đó, chế đ mạc phủ Tokugawa cũng gọi là chế đ mạc phiên.

[7] Thể chế Mạc phiên Tokugawa, là thể chế phong kiến, gồm có mạc phủ Tokugawa đứng làm lănh chúa tối cao, thống suất những phiên chúa (lănh chúa) nhỏ hơn, mỗi người được phong một vùng đất gọi là "phiên" (tức là bang, nước nhỏ), từ đó họ chủ yếu thâu sưu thuế bằng lúa gọi là "niên cống."

[8] Ḍng họ Tokugawa có ba chi: chi trưởng ở đất Owari, tức là chi của Ieyasu, và hai chi thứ, một ở đất Ki’i (Kishu), một ở đất Hitachi (Mito). Ieyasu, người sáng lập ra ḍng chúa Tokugawa, đă định chế là nếu ḍng trưởng không có con trai kế vị chức chúa shogun, th́ một trong hai ḍng thứ sẽ đưa con trai ra kế vị. V́ thế, đời đời các phiên chúa Kishu và Mito đều giữ chức phó shogun, tức lá phó vương. Tokugawa Mitsukuni là một đời phiên chúa của Mito, một nhân vật truyền thuyết, có nhiều đóng góp về mặt văn học và trị nước, thường được gọi bằng hỗn danh là Mito Komon.

[9] Heisei là niên hiệu của Nhật Bản bắt đầu từ ngày 8 tháng 1 năm 1989. Thời kỳ phản động lực của nền kinh tế nói ở đây, c̣n đang tiếp diễn ở thời điểm hiện tại cùa năm 2002.

[10] "Tổng số zero" là dịch tiếng Anh "zero sum." Khi c̣n "địch" và "ta" th́ mới có "ăn" có "thua," có "hơn" có "thiệt." Nhưng khi đă thống nhất rồi, nghĩa là khi đă hết "địch" rồi, khi tất cả đều là "ta" cả rồi, th́ những "hơn" và "thua" nếu đem cộng lại, sẽ thành một tổng số zero.

[11] Di thần của triều Minh mạt, cha là Trịnh Chi Long, mẹ là người Nhật đất Bizen Hirato họ Tagawa. Kháng chiến chống lại quân nhà Thanh ở đảo Áo Môn, Kim Môn và Đài Loan. Song chí chưa thành th́ bị chết bệnh. Được triều đ́nh Nam Minh phong cho họ vua là Chu, nên gọi là Quốc Tính Da (Kokusen’ya), tức là ông già họ vua. 1624-1662.

 


® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của dịch giả
 và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com "

 

..........

 

Trở về Mục Lục