Trong Viện Đại Học, các cơ quan, đơn vị giảng huấn như phân khoa, trường và Thư Viện và cơ quan nghiên cứu, phòng thí nghiệm trong khối học vụ có tầm quan trọng riêng biệt. Lần lượt chúng ta sẽ phân tích quá trình phát triển của từng bộ phận này xuất hiện theo thời gian.

Linh Mục Viện Trưởng ở thời gian ban đầu (1958-1965) trực tiếp điều hành tổng quát Trường Sư Phạm với tư cách Khoa Trưởng. Người tham gia công tác điều hành và giáng dậy ban đầu cùng với LM Viện trưởng là Sư Huynh Pierre Trần Văn Nghiêm, B.A. về Văn Chương (1965-1967). Tiếp theo sau đó là Linh Mục Vũ Minh Thái, Ph. D. về giáo dục (1967-1975), với LM Mai Văn Hùng, OP, Tiến Sĩ Triết học, làm Phó Khoa Trưởng.

Trong Ban Điều Hành từ 1972-73 về sau, có hai GS Trần Văn Cảnh, GS Trần Văn Mầu (Phụ Khảo) với ông Nguyễn Hữu Thu làm Thư Ký. Điều đáng chú ý là Trường Sư Phạm xây dựng một Hội Đồng Khoa thường xuyên với Lm Vũ Minh Thái làm CT, GS Nguyễn Đình Hoan, PCT và GS Trần Văn Mầu làm thư ký. Ba Ủy viên là SH Nguyễn Văn Kế, Nguyễn Văn Trí và LM Nguyễn Hữu Trọng. Hầu hết những nhân viên giảng huấn này đều ít nhiều có liên quan đến Dòng La San, chuyên về giáo dục thanh thiếu niên trong các trường học Công giáo.

Trong thời gian ban đầu, Trường Sư Phạm hướng dẫn tráng niên chưa có cơ hội thi lấy văn bằng Tú Tài nhằm hướng dẫn họ theo một giáo trình kỹ thuật[1]. Nhưng chí có 30 người ghi danh học[2], một sĩ số khiêm tốn, và một phân nửa đã bỏ dở nừa chừng. Do đó từ niên khóa 1958-1959, Viện thu nhận các sinh viên đã tốt nghiệp trung học có văn bằng Tú Tài Toàn Phần, nếu muốn theo học các ngành phân khoa đại học.

SH Théophane cũng có thời gian tham gia giảng dậy lớp Sư Phạm Giáo Lý cho một số nữ tu và giáo dân làm giáo lý viên. SH Gérard là người trực tiếp chịu trách nhiệm tổ chức lớp GLSP này. Đây không phải là một phân khoa của Viện Đại Học nhưng được Viện bảo trợ. Trong số các vị phụ trách giảng dậy cho lớp sư phạm giáo lý đó, có LM Nguyễn Thế Thuấn DCCT, Nguyễn Văn Hòa, gốc địa phận Hà Nội (sau làm GM Nha Trang). Trong lúc đó, ngoài việc tham gia lớp SPGL đó, SH Théophane còn hướng dẫn về tu đức và cầu nguyện cho các nữ tu tại Tu viện Mến Thánh Giá Hà Nội ở khu suối Cam Ly.

Biểu Đồ 10. Số Liệu Về Thành Quả Trường Sư Phạm, 1958-1973[3]

Viện Đại Học Đà Lạt cũng triển khai hoạt động hợp đồng với Bộ quốc gia giáo dục[4] để giảng dậy hai lớp sư phạm Triết học và Pháp Văn theo học trong ba năm. Mỗi lớp trung bình có chừng ba mươi sinh viên đều do BGD tuyển dụng. Các sinh viên được BGD cấp học bổng là 1.500 đồng/tháng. Trong suốt 5 khóa học thì tổng cộng có 264 sinh viên tốt nghiệp trở thành Giáo sư THĐ2C[5], giảng dậy tại các trường công lập trên toàn quốc.

Sư Huynh (SH, Frère) Pierre Trần Văn Nghiêm, người góp phần sáng lập Phân Khoa Sư Phạm và cũng là Giám Đốc Đại Học xá nam sinh viên ngay lúc ban đầu. Sư Huynh Trần Văn Nghiêm sau này (BA về Văn Chương, 65-67) giảng dậy về Tâm Lý Sư Phạm trong khi giữ nhiệm vụ Khoa Trưởng có chú ý đến một tính cách tân kỳ[6] của Trường Sư Phạm Đà Lạt.

Sư Phạm được quan niệm là một thực năng riêng biệt với văn bằng, vì văn bằng cử nhân sư phạm chỉ được cấp cho những sinh viên nào có ít nhất ba trong bốn chứng chỉ đòi hỏi cho văn bằng Cử Nhân Văn Khoa hay Khoa Học. Bốn năm học về tâm lý sư phạm chỉ cấp chứng chỉ sư phạm, chứ không phải văn bằng Cử Nhân. Những sinh viên nào học trọn khóa chuyên môn, thì chỉ được cấp văn bằng Cử Nhân chuyên môn đó (Văn Khoa hay Khoa Học). Nhưng trọn khóa chuyên môn với chứng chỉ sư phạm thì được cấp hai văn bằng cử nhân chuyên môn và cử nhân sư phạm. Các Trường Cao Đẳng Quốc Gia ở Huế, Sàigòn và Cần Thơ chỉ cấp Văn Bằng Cử Nhân Chuyên môn và chứng chỉ Sư Phạm.

Chương trình tâm lý sư phạm được phân bố trong bốn năm sư phạm là: Tâm lý học đại cương, Tâm lý ứng dụng; Tâm lý thiếu nhi và thanh niên; Khoa sư phạm thực nghiệm; Phương pháp trắc nghiệm, Phân tâm học, Nhi bệnh học; Phương pháp hoạt động; Lịch sử giáo dục, Tính tình học, Xã hội học thiếu nhi.

Theo sư huynh P. Trần Văn Nghiêm, sau năm 1975, các sinh viên đến Mỹ định cư, có Văn Bằng Cử Nhân Sư Phạm Đà Lạt được chấp nhận có năng lực tương đương với BA hay BS trong hệ thống giáo dục Mỹ, trong khi từ khước tính cách tương đương đó với các chứng chỉ sư phạm của nhà nước VNCH trước kia!

SH Théophane Nguyễn Văn Kế[7] và SH Mai Tâm là hai vị khác trong số các giáo sư tiên khởi của Trường Sư Phạm. SH Théophane cộng tác với Trường Sư Phạm từ năm 1962, phụ trách giảng dậy các bộ môn: Lịch sử Giáo Dục, Tâm Lý Xã Hội bên Trường Sư Phạm, và sau này Nhiệm Vụ Học[8].SH Théophane coi dậy học là một sứ mệnh ông được mời gọi tham gia. Ông rất hăng say vì sự nghiệp giáo dục, như dọn bài giảng kỹ lưỡng, in giáo trình thành từng tập, mà sinh viên có thể mua dễ dàng ở cơ sở ấn loát của viện. Các sinh viên theo học với SH Théophane không thể không biết đến giáo trình kể trên, nhưng họ ưa chuộng tập “Giáo Dục Tình Yêu” hơn cả

Niên học 1960-61, lớp Pháp Văn năm thứ ba của Trường Đại Học Sư Phạm có lẽ cả lớp gồm 18 sinh viên, trong đó có 8 nữ, còn để lại tấm hình chụp chung với giáo sư hướng dẫn lớp là một người Pháp. Lễ tốt nghiệp lớp này được tổ chức ngày 23/3/1961. Bảy sinh viên xuất sắc nhận được phần thưởng đặc biệt của nhà trường. Văn bằng tốt nghiệp được cấp phát ngày 29/3/1961 do Bộ Trưởng Bộ Giáo Dục Trần Hữu Thế ký ngày 29/3/1971, sau khi LM Viện Trưởng Trần Văn Thiện đã ký hôm trước. Năm thứ ba có 24 sinh viên Sư Phạm Ban Triết niên khóa 1960-61 lưu lại một tấm hình, trong đó chỉ có hai nữ sinh viên. Những hình ảnh này là chứng liệu cho thấy lớp học này đã thực sự diễn ra từ năm 1958 đến 1961.

Các sinh viên sư phạm ở giai đoạn ban đầu này được nhà nước tuyển mộ và khi tốt nghiệp sẽ được nhà nước bổ dụng.

Trường Sư Phạm đào tạo Giáo Sư giảng dậy trong các trường tư thục. Chính thời gian này, Bộ GD đã cho phép Trung Tâm Sư Phạm Đà Lạt chính thức trở thành một Trường Đại Học Sư Phạm đúng nghĩa theo Giấy Phép số 7166/GD/PC1, ký ngày 26/9/1967.

Trường Sư Phạm do LM Vũ Minh Thái, Ph.D. in Education, Hoa Kỳ, làm khoa trưởng. Trường Sư phạm được thiết lập sớm nhất cùng với Trường Văn Khoa, trong hợp đồng giàng dậy Triết học và Pháp văn với Bộ Giáo Dục.

Trường Sư Phạm có dự án mở rộng chuyên môn sang hai phạm vi giáo dục tổng quát ngành Quản Trị Kinh Doanh và Chánh Trị Xã Hội, đồng thời thiết lập thêm Ban Sư Phạm Âm Nhạc. Từ năm 1967, Trường Đại Học Sư Phạm chính thức được tổ chức theo đúng chức năng qui định về học chế bốn năm cho văn bằng Cử Nhân Sư Phạm. Trường Sư Phạm chuyên giảng dậy về chuyên môn sư phạm nhưng dần dần kết hợp với ba Trường Văn Khoa, Khoa Học và Chánh Trị Kinh Doanh về nội dung chuyên ngành giảng dậy.

Thực tế có nhiều ban thuộc các Trường Văn Khoa (Triết, Việt, Sử, Địa, Pháp, Anh) và Khoa Học (Lý, Hóa). Bộ Giáo Dục chấp nhận hợp thức hóa Trường Đại Học Sư Phạm Đà Lạt và cho phép cấp văn bằng Cử Nhân Sư Phạm theo Nghị định số 2675/GD/PCHV/NĐ, ký ngày 24/12/1969. Trường Đại Học Sư Phạm Đà Lạt mở rộng hoạt động mở mang dân trí cho cộng đồng dân tộc ít người, nên BGD cho Phép Trường được mở khóa huấn luyện cấp tốc cho 100 Giáo Sư Trung Học Đệ Nhất Cấp sắc tộc mỗi năm theo nghị định ký ngày 15/11/1972, mang số 2684/VHGDTN/NGV/NĐ. Khóa huấn luyện cho người dân tộc thiếu số được thực hiện từ năm 1973-74 về sau[9].

Phân khoa Văn Khoa, cũng như Sư Phạm, do LM Viện trưởng nắm quyền điều hành tổng quát trong giai đoạn đầu tiên (1958-1965), có Sư Huynh Pierre Trần Văn Nghiêm tham gia điều hành và giảng dậy đầu tiên. Khóa đầu còn là hai năm dự bị đại học. Về sau, Linh Mục Lê Văn Lý làm Khoa Trưởng Trường Văn Khoa (1966-70) rồi làm Phó Viện Trưởng.

Ở những năm 1970-1975, khi LM Lê Văn Lý làm Viện Trưởng có đề xuất Linh Mục Lê Tôn Nghiêm, Tiến Sĩ Triết Học, làm Khoa Trưởng, nhưng ngài từ chối. LM Trần Thái Đỉnh, Tiến Sĩ Triết Học ở Institut Catholique de Paris, nhận làm Khoa Trưởng nhưng chỉ trên danh nghĩa (1970-72).

Trong thực tế, về sau GS Nguyễn Khắc Dương, Cử Nhân Văn Chương (Sorbonne), được đề bạt làm Phó Khoa Trưởng, nắm Quyền khoa trưởng (1972-75), và tiếp sau có GS Nguyễn Hồng Giáp, Tiến sĩ Lịch Sử Kinh tế, làm Phó Khoa Trưởng (1973-75).

Ban Điều hành nói trên có sự cộng tác trực tiếp của một số GS Phụ Khảo như Nguyễn Thanh Châu, Trịnh Nhất Định, Nguyễn Văn Hòa, Hoàng Thái Linh, Phạm Duy Lực, Nguyễn Trung Thiếu, Trần Ngọc Cường, Phạm Văn Hải, Lê Văn Khuê. Văn phòng Trường Văn Khoa có ông Phan Văn Thịnh làm thư ký hành chánh.

Hội đồng Khoa của Trường Văn Khoa, gồm những nhân viên giảng huấn chủ chốt:

Càng ngày càng cần có thêm nhiều giáo sư thỉnh giảng tử Sàigòn và nhiều nơi khác đến, như LM Nguyễn Việt Anh, Tiến sĩ Văn Chương Anh Đại Học Thụy Sĩ, LM Hoàng Kim Đạt, Tiến Sĩ Văn Chương, LM Vũ Đình Trác, Bác Sĩ Triết học Đài Loan, Lương Kim Định, Tiến Sĩ Triết Học Paris, các GS Lê Hữu Mục, Vũ Khắc Khoan, Nguyễn Thế Anh, Hoàng Khắc Thành, Phạm Cao Dương học giả Cao Hữu Hoành, Lê Thọ Xuân, Trần Trọng San,…

Theo số lượng, Trường Văn Khoa mời nhiều Giáo Sư thỉnh giảng đông đảo thứ hai (gần 70 giáo sư, không kể nhân viên giảng huấn cơ hữu) sau trường Chánh Trị Kinh Doanh (gần 84 Giáo sư, không kể nhân viên giảng huấn cơ hữu)

Trường Văn Khoa lần lượt có các Ban Triết Học, Pháp văn (từ 1958-59), Việt Văn (1962-63), Anh Văn (1965-66), Sử Địa (1966-67). Từ niên khóa 1974-75, Ban Sử Địa được tách thành hai ban Sử Học và Địa Lý riêng biệt. Như thế toàn thể các Ban thuộc Trường Văn Khoa nay trở thành sáu ban.

Trước kia, theo chế độ chứng chỉ, các sinh viên muốn được văn bằng Cử Nhân, phải trúng tuyển năm Dự Bị, đậu thêm Bốn Chứng Chỉ trong bốn năm.

Từ năm 1969-70, nhà trường chuyển sang hệ thống niên chế. Từ đó sinh viên được cấp văn bằng Cao Đẳng Văn Khoa, nếu trúng tuyển Hai năm đầu tiên, và được cấp Văn bằng Cử Nhân, nếu đậu đủ bốn năm học.

Kể từ năm 1972-73, nhà trường lại cải tiến theo “hệ thống tín chỉ”. Từ niên học 1974-75 sinh viên của tất cả các Ban đều theo học cùng một chương trình cho Năm thứ I. Khi đậu xong năm đầu tiên, sinh viên học theo từng tín chỉ. Chỉ cần đủ số tín chỉ chuyên môn theo qui định, sinh viên được cấp văn bằng Cử Nhân Văn khoa

Vì nhu cầu phát triển, theo đề nghị của Viện Đại Học Đà Lạt, Bộ Giáo Dục cho phép Trường Đại Học Văn Khoa thuộc Viện được cấp thêm bằng cao học, theo nghị định số 1144/GD/KHPC/HV/NĐ, ký ngày 8/6/1971. Như thế, từ năm 1971, nhà trường đã cấp một số văn bằng Cao Học và dự trù năm 1975, phát triển lên cấp văn bằng Tiến Sĩ.

Chủ yếu phương pháp cổ truyền được áp dụng là thuyết giảng trong lớp học. Không có một phương pháp nào thống nhất khác được áp dụng. Một vài giáo sư có tiếp cận với phương pháp điển cứu và hội học theo từng nhóm và có nghiên cứu tập thể trên thực địa nhưng còn hạn chế.

Nhà Trường cũng xúc tiên việc lập Hội Sử Học nhưng tất cả chỉ ở giai đoạn thành hình ban đầu.

Biểu Đồ 11. Số liệu về Thành Quả Trương Văn Khoa, 1959-73[10]

Theo ký ức của GS Nguyễn Khắc Dương, buổi đầu tình hình Trường Văn Khoa diễn ra như kể trên. Nhưng rồi cả hai vị có những lý do riêng, đều khước từ, vì thế GS Nguyễn Khắc Dương, đã được đặt làm Trưởng Ban Triết học, nay được chỉ định làm Quyền Khoa Trưởng, dù chỉ có Văn Bằng Cử Nhân[11].

Những dòng chữ này cho thấy nhận thức của một Giáo Sư Triết Học, Quyền Khoa trưởng của một người có trách nhiệm gây dựng Trường Văn Khoa suốt một quá trình gần 10 năm trời. Vì muốn hoàn toàn trung thực, xin quí vị độc giả trực tiếp nghe tác giả tự sự. Chắc chắn có nhiều nhận định khác nhau về tình hình nhiều mặt của Trường Văn Khoa VĐHĐL dưới quyền điều hành của GS Quyền Khoa Trưởng Nguyễn Khắc Dương qua đoạn bút ký này:

“Tôi không phải là Linh mục hay tu sĩ gì cả, nhưng tôi sống với cộng đoàn giáo ban tại Đại Học cũng gần như một nhà tu: chỉ lo chu toàn bổn phận chức nghiệp dạy học. Tôi ít lưu tâm đến vấn đề chính trị bên ngoài, trao đổi với anh em đồng nghiệp cũng chỉ ở mặt chuyên môn dạy học và văn hoá mà thôi. Những năm đầu, Đại Học Đà lạt cũng gần như chỉ là chỗ tôi dung thân trong cuộc sống tạm gọi là “lạc bước vào Nam” do sự trật đường rầy trên con đường tìm một dạng thức tu trì mà phải bị ném ra giữa cuộc đời thế tục, chứ lòng tôi chẳng hề dính bén về mặt danh lợi và tình duyên. Cuộc sống của tôi có chăng như là một ký túc viên cao cấp: chẳng sắm sửa gì chẳng có ý định gây dựng gì cả. Ai giao việc gì thì làm việc ấy lương bổng đưa bao nhiêu nhận bấy nhiêu, tiêu bấy nhiêu.”[12]

“Vả lại, tôi cũng có một bảo đảm về tương lai, vì theo chương trình của Ban Quản trị Hội Đại Học Đà Lạt, thì thế nào khi tuổi già sức yếu tôi cũng có một bảo đảm về tương lai, có chỗ nương thân, đó là chưa nói có cùng lắm thì gửi thân cho một tu viện, một giáo xứ nào đó cũng là việc dễ.”[13]

“Chúa đưa đẩy mình vào vị trí ấy có phải là Ý Ngài muốn mình làm một việc nào đó chăng? Trưởng Ban Triết Học, Quyền Khoa Trưởng Văn Khoa trong thực chất có khác gì khoa trưởng thực thụ, vì giữ chức vụ ấy 3 năm của một Viện Đại học Công giáo, thì không lẽ chỉ làm việc cá nhân, tài tử, phóng khoáng quá mức như vậy được! Đành rằng ngoài những lý do chủ quan đã trình bày trên, thái độ hơi tài tử của tôi cũng có hơi phần nào do tình trạng khách quan của Viện Đại Học Đà Lạt.”[14]

Vấn đề thi cử. “Do đó thi cử tôi cho là phản triết học, chỉ là chuyện vạn bất đắc dĩ! Các đề thi của tôi thường chỉ để thăm dò “chất triết” nơi thí sinh, hơn là kiểu tra vốn liếng tích lũy, nên tôi thường cho điểm khá rộng. Trái lại, vào khẩu vấn, tôi mang tiếng là xoay rất ác! Thực sự là vì sinh viên đông, trong niên học ít khi có dịp gặp từng người, nhân dịp khẩu vấn, tôi hỏi cho đến khi biết được mức cao nhất của thí sinh, hầu hết cứ câu cuối là kẹt, nên họ tưởng là sẽ rớt, nhưng vẫn có lúc tôi cho đến 15, 16 trên 20. Tôi nhân dịp khẩu vấn để tìm phát hiện tài năng và tiếp tục góp phần bồi dưỡng họ. Càng ngày tôi càng được các vị trong Hội Đồng Quản Lý Viện Đại Học tín nhiệm… Sở dĩ tôi được giao cho giữ các chức vụ (Trưởng Ban Triết Học Và Quyền Khoa Trưởng Khoa Văn) ấy, mặc dù về bằng cấp tôi chỉ có cái Cử Nhân - là vì một mặt tôi sống gần như các tu sĩ, tiếp cận các linh [trang 151] mục và tu sĩ; một mặt tôi chỉ là giáo dân, dễ tiếp cận với các giáo sư bên ngoài; cũng có phần vì tôi được cái tính ôn hòa, vui vẻ dễ tạo được sự hài hòa giữa đời sống bạn hữu, thầy trò, trên dưới; dễ dàng xếp những vụ đối kháng căng thẳng nội bộ. Do đó trong nội bộ Viện Đại Học Đà Lạt, cũng như trong sự tiếp xúc với các tổ chức khác, như các viện Đại Học Huế, Sài Gòn, với các dòng, các Đại Chủng Viện có gởi tu sĩ và chủng sinh đến học, tôi thường có sự tới lui giao tiếp hài hòa, đôi lúc đóng vai trò trung gian. Tuy học vị của tôi chẳng có là bao, nhưng dần dần có một vị trí nào đó trong giới Đại Học.”

Thiết tưởng, do tính chất của môn học, Trường Văn Khoa có tinh thần khá phóng khoáng. Dường như không có bất cứ một sự thảo luận và thống nhất nào về phương pháp tổng quát được áp dụng cho các giáo sư ở Trường Văn Khoa. Hầu như tính thống nhất lớn nhất là mỗi người được quyền áp dụng phương pháp giảng dậy nào mà mình thấy là thích hợp. Phương pháp điển cứu, tham quan, hội học nhóm[15], chương trình “bảo huynh”, sinh hoạt thực địa , … có thể là những cách thức học kết hợp với hành có thể vận dụng trong chừng mực thích hợp cho một số bộ môn, như Sử Địa, thậm chí sinh ngữ, … trong Trường Văn Khoa.

Một giáo sư chẳng hạn được mời phụ trách về bộ môn lịch sử Việt Nam Cổ Đại, thì chỉ cần chú tâm soạn bài giảng trong thế kỷ được qui định là từ thế kỷ thứ mấy đến thế kỷ thứ mấy. Không có bắt buộc phải có bất cứ một giáo trình nào, và một điều kiện qui định nào. Về các bộ môn khác, quyền quyết định của từng giáo sư trong mỗi ban và bộ môn là chính yếu. Trường hợp của GS Nguyễn Khắc Dương là một điển hình:

“Tôi dạy học tương đối có kết quả, dần dần được các đồng nghiệp chấp nhận như là đủ trình độ, và được mời đi dạy một số giờ tại Đại Học Sài gòn và Đại Học Huế. Tôi dạy học tương đối có kết quả, tuy là tận tâm, nhưng hơi [trang 150] “tài tử”. Tự xem mình như là một phụ khảo, một trưởng tràng giúp đỡ anh em sinh viên, chứ không tự coi như là một giáo sư, bởi vì về học vị tôi mới chỉ có bằng Cử Nhân mà thôi. Đó là lý do khiến tôi không có giáo trình hay cho in sách vở báo chí gì cả. Bài giảng cho sinh viên, có ai ghi chép lại mà muốn nhân lên phục vụ anh em cùng lớp, tôi chỉ sửa chữa vài chỗ, rồi tùy ý họ làm gì thì làm.

Giữa hàng ngũ sinh viên, tôi như một người anh cả hơn là một vị giáo sư, do đó tương quan rất gần gũi, thân mật rất đậm tình người. Sinh viên vào phòng tôi trọ đêm, hay là ngược lại, tôi ngủ tại phòng trọ của họ là thường. Ngoài giờ học thày trò quây quần quanh quán phở, cà phê cũng là thường, không tổ chức thường xuyên, nhưng tôi cố gắng thực hiện cái cung cách của con người cùng với anh em trẻ đi tìm Chân Lý, như tôi học được nơi các thày ở Sorbonne, chứ giáo trình của tôi thì cũng xoàng thôi. Tôi có quan niệm rằng: không có ai dạy triết cho ai, không có ai học triết với ai được cả! Chỉ là kẻ trước người sau trên đường đi tìm triết lý cho mình, do mình; gặp nhau thì giúp đỡ nhau, khuyến khích nhau, nâng đỡ trao đổi kinh nghiệm với nhau mà thôi”.

Nhận thức về trách nhiệm. “Mặc dầu vậy, nay xét kỹ lại, tôi vẫn thấy tôi không thực sự xem đó như là sứ mạng thực sự của mình, tuy vẫn làm việc hết mình, soạn bài kỹ, giảng dậy tận tâm, trên giao cho việc gì, ai cần giúp đỡ gì, bất cứ mặt nào, từ việc xin hoãn dịch, cho sinh viên mượn tiền ghi danh, cho đến việc tiếp xúc với chính quyền và giáo quyền, tôi đều làm hết sức lực mình để giúp đỡ và phục vụ; nhưng chiều sâu tâm hồn thì vẫn thấy lạc lõng. Sự tận tâm vẫn có đối với từng việc đưa đến chứ không tự mình vạch ra một ý đồ, một chương trình kế hoạch nào với tư cách như đó là sự nghiệp đời mình hướng về một mục đích rõ rệt. Do đó, tôi không để lại một công trình nào cả!

Chăm chú từng việc một, có thể nói là gặp gì làm nấy, làm hết mình, nhưng xong việc là thôi, rồi sang việc khác, như kẻ phục dịch bảo gì làm nấy, chứ không có thái độ tự mình làm việc do mình vạch ra theo một dự kiến duy nhất liên tục nào cả. Tận tụy nhưng tài tử, cần mẫn nhưng lung tung lang tang; lại còn cái việc hay lê lết vỉa hè, các quán cà phê, gặp ai cũng chuyện trò, cũng ăn cũng uống, cũng ngủ nghỉ, cả ở bến xe, nhà bếp, khách sạn! lân la với đủ hạng người, kể cả cao bồi, hành khất và gái giang hồ, bất chấp mọi quy định thói thường của xã hội.”[16]

“Một vài bạn tri kỷ, tuy không hề nghe tôi tâm sự, cũng thấy ở nơi tôi có một cách gì u hoài thao thức. Có một cậu sinh viên, sau khi rời Đà Lạt, viết cho lá thư có câu: “Những lúc thầy giảng dạy hay trò chuyện thì vui vẻ, nhưng những lúc thấy thầy lủi thủi đi một mình, em thấy tâm tư thầy mang nặng một nỗi u buồn thầm kín, nhưng hình như sâu thẳm lắm, em vừa thương vừa như kính sợ không dám lại quấy rối”. Quả cậu sinh viên ấy có cặp mắt tinh đời.”[17]

Vì người viết tuy giảng dậy chính yếu trong Ban Sử Học Trường Văn Khoa, nhưng có một thời gian đảm nhiệm giảng dậy bộ môn “Văn Minh Việt Nam” bên Trường Chính Trị Kinh Doanh, nên theo thiển ý, thì thực tế điều hành và tổ chức của Trường Chính Trị Kinh Doanh có thể đáng là một kiểu mẫu để các khoa khác quan tâm nghiên cứu phát triển và áp dụng thích ứng trong phân khoa của mình hay các tổ chức thuộc viện

Theo phán đoán của người viết, dù giàu cảm tính nhân bản như một nhà tu hành, khi có trách nhiệm điều hành chính thức một phân khoa đại học như thế, nhân bản với mọi thành phần xã hội, một khoa trưởng cần có những đức tính của một nhà lãnh đạo. Ngoài uy tín chuyên môn và giao tế hài hòa, vị đó nên có nhận thức hành chánh tối thiểu, biết hướng dẫn tổ chức hệ thống văn phòng hành chánh, tìm kiếm, thuyết phục, qui tụ và đào tạo người cộng sự, Vị đó cần sắp đặt một nếp sinh hoạt qui củ, một chương trình học vấn và thi cử cho tất cả giáo sư và sinh viên thuộc các ban ở trong khoa, một cách nghiêm chỉnh. Ý chí muốn làm việc hết mình là một khởi điểm cần thiết, nhưng còn cần biết ý chí đó với việc điều hành cụ thể diễn tiến có hiệu quả thế nào làm thay đổi bộ mặt Trường Văn Khoa về các phương diện giảng huấn, hành chánh, thi cử và tuyển chọn sinh viên từng năm.

Đối với nhân viên giảng huấn, thì Khoa Trưởng nên nghiêm chỉnh yêu cầu mỗi người nên soạn thảo một giáo trình cơ bản định hướng học tập cho sinh viên. Dựa trên giáo trình đó, sinh viên có thể phát huy các sáng kiến, nghiên cứu mở rộng nhận thức bằng cách đọc các tài liệu sách báo chuyên môn, trao đổi khoa học về vấn đề học tập và có thêm tầm nhìn mới. Chính những vị có trách nhiệm điều hành khoa, nếu nhận dậy học, cũng cần biên soạn một giáo trình để làm chỉ nam cơ bản cho học tập của sinh viên.

Một nỗ lực cải tiến. “Dần dần mảng văn hóa tinh thần và Ban Triết Học mỗi ngày mỗi tiến lên và trong quãng năm 1970-71, thì tương đối có vị trí đúng chức năng của nó. Nhất là có một tu sĩ và linh mục dòng có học vị cao, chịu chấp nhận lên cư trú thường xuyên, đứng vào bộ khung chính thức của nhà trường (lúc đó các giáo sư chỉ lên dạy với tư cách là thỉnh giảng. Như vậy việc xây dựng những người tình nguyện làm việc với tư cách thường trú, cơ hữu của Viện, nhất là đối với trường Văn Khoa là một nhu cầu thiết thực. Trường Văn Khoa chủ yếu là ban triết mới đi tới chỗ tìm vạch ra một hướng hoạt động đặc thù [trang 157] hợp với chức năng của một Viện Đại Học Công giáo, chứ không phải là cái đuôi “dập dèo” cho khoa CTKD, và đón nhận các sinh viên từ nhiều địa phương, hoặc muốn “du học” xa nhà cho thoải mái, hoặc bị kẹt về mặt nào đó (hoãn dịch, lý do khác như chính trị).

Đồng thời, sau khi Đại Học Đà lạt đào tạo một số sinh viên tốt nghiệp Cử Nhân Văn Khoa có tư cách, có khả năng (trong đó một số thuộc Đại Chủng Viện và nhất là Giáo Hoàng Học Viện Thánh Piô X), có lòng hăng say học hỏi nghiên cứu, dần dần cái ý thức tạo nên một đường hướng tư tưởng nào đó, một đường lối phục vụ văn hóa tinh thần nào đó, đúng với chức năng của một cơ quan văn hóa của Giáo Hội - được đặt ra.

Giáo sư Quyền Khoa Trưởng Trường Văn Khoa, cùng với một số linh mục thường trú tại Viện, hợp tác với một số chủng sinh có trình độ, một số giáo sư, phụ khảo do chính Trường Đại Học Văn Khoa Đà Lạt đào tạo ra, đi đến chỗ phác họa một chương trình làm việc, với sự cộng tác của ban giáo sư Giáo Hoàng Học Viện và Đại Chủng Viện Đà Lạt[18].

Một lần nữa người viết nhận thấy xu hướng tổ chức và ý thức cùng cách làm việc để đào tạo con người đã diễn ra quá chậm, mặc dù nhân số cùng cộng tác với giáo sư không phải là ít.

Các vị sau đây đã tham gia điều hành, với tư cách là Khoa Trưởng Trường Khoa học:

Sau cùng, mới nhất là LM Nguyễn Văn Đời, Tiến Sĩ Khoa Học, có LM Nguyễn Hữu Toản, M.S. in Math, làm Phó Khoa Trưởng (1972-75).

Sinh hoạt trong trường Khoa Học chỉ diễn ra một cách âm thầm không xúc tiến những sáng tạo phát minh có giá trị hay thực hiện những công trình khởi sắc độc đáo hợp tác với cơ quan hay trường khoa học nào khác, trong hay ngoài nước, cho vùng Cao Nguyên

Trường Khoa Học có một số nhân viên cơ hữu, thường là các giáo sư giảng nghiệm trưởng Nguyễn Bào và Phan Nam, các GS giảng nghiệm viên, như Nguyễn thị Quảng Hoa, Trịnh Thị Toàn Hạnh, Lê Ngọc Minh, Nguyễn Thị Phú, với ông Nguyễn Văn Đẩu làm Thư Ký văn phòng.

Đặc biệt Ban Điều hành chỉ định hai GS giảng nghiệm trưởng Nguyễn Bào và Phan Nam sắp xếp các chương trình giảng dậy, nghiên cứu những vấn đề học vụ phân khoa, hướng dẫn các thắc mắc về học vu, chọn ban học và những vấn đề cá nhân.

Hội đồng khoa làm việc, ngoài hai vị Linh Mục Chánh, Phó Khoa Trưởng, còn có LM Hoàng Quốc Trương, Trưởng Ban Động Vật, GS Chu Phạm Ngọc Sơn, GS Cao Xuân Chuân, TB Vật Lý, GS Lê Công Kiệt, TB Thực Vật, với l giảng nghiệm viên được đề cử và 1 đại diện sinh viên khoa học do Ban Đại Diện đề cử. Thành phần đại diện này dường như hợp tình và hợp lý nhất, vì gồm đủ những bộ phận liên hệ tham gia.

Phần khá đông là các giáo sư được mời từ Sàigòn lên, như Chu Phạm Ngọc Sơn, Cao Xuân Chuân, Dược sĩ Bùi Thị Tiếng, Ph.D in Chemistry, …Số giáo sư thỉnh giảng từ Sài gòn lên có tới khoảng 48 người.

Trường Khoa học bắt đầu ra đời theo học chế Chứng Chỉ, có 37 sinh viên theo ngành MGP, niên khóa 1959-60. Trường chỉ chuyển sang Hệ thống Tín Chỉ vào năm học 1973-74. Các chỉ dẫn về chế độ tín chỉ theo học trình mới khá rõ ràng và tỉ mỉ, giúp độc giả sinh viên nắm được những gì phải học và những gì đã học trong tiến trình tương đương chuyển từ hệ thống cũ sang hệ thống mới. Số sinh viên ghi danh có khoảng 800 người. Họ theo học ở các giảng đường Minh Thành, Tri Nhất và Đạt Nhân. Trường Khoa Học trang bị và quản lý sáu Phòng Thí nghiệm và một số máy móc về Địa Chất, Động Vật, Thực Vật, Sinh Học, Vật Lý và Hóa Học.

Trường nhằm mục đích đào tạo các Chuyên gia khoa học, làm việc hoặc trong các phòng thí nghiệm hay giảng dậy khoa học trong các trường Trung Học, và có dự tính tham gia nghiên cứu khoa học thực địa mở rộng trong vùng Cao nguyên, gắn bó nghiên cứu khoa học với môi trường thiên nhiên và xã hội.

Từ khi thành lập cho đến 1975, nhà trường vẫn chỉ duy trì cấp Cử Nhân Khoa Học về các ban Vật Lý, Hóa Học và Vạn Vật.

Chương XIV : Trường Chánh Trị Kinh Doanh

Người có sáng kiến tổ chức qui tụ người sáng lập ra Trường Chánh Trị Kinh Doanh phải kể đầu tiên là LM Viện Trưởng Nguyễn Văn Lập. Nhưng người đóng góp nhiều công sức tiên phong thực hiện dự án xây dựng Trường Chánh Trị Kinh Doanh là GS Trần Long (MA in Ecomomics & Public Finance). Ông là người nắm giữ chức vụ khoa Trưởng đầu tiên từ 1964 đến 1970. Nghị định số 1000/GDTN/PCHV/NĐ ngày 13/5/1969 của Bộ Văn Hóa Giáo Dục và Thanh Niên ấn định việc tổ chức giảng dậy và lề lối thi cử của bậc Cử Nhân Trường CTKD đã hợp thức Lớp Cử Nhân CTKD đầu tiên về sau.

Niên học 1967-68, khi Lớp Cử Nhân KD1 tốt nghiệp sau năm thứ tư, thì có nhu cầu mở Ban Cao Học Hai Năm nữa. Vì thế GS Nguyễn Cao Hách, Thạc Sĩ Khoa Học Kinh Tế được cử nhiệm làm Khoa Trưởng Ban Cao học CTKD, điều hành cơ sở CTKD ở Sàigòn từ năm 1969-72. Nghị Định số 2189/GDTN/PC/NĐ ký ngày 27/12/1968, ấn định qui chế Cao Học Hai Năm cho Trường CTKD.

GS Phó Bá Long, (MBA Harvard, 1956) năm 1971 làm Khoa Trưởng kế vị GS Trần Long tạị Đà Lạt, và kiêm Khoa Trưởng Ban Cao Học CTKD tại Sàigòn sau năm1972.

GS Ngô Đình Long, MS in Electrical Engineering, làm Phó Khoa Trưởng (1964-1973).

Khi GS Ngô Đình Long được cử nhiệm Giám Đốc Sinh Viên Vụ, thì GS Tạ Tất Thắng làm Phó Khoa Trưởng CTKD (1973-1975) thay thế.

Khi Khóa 1 của Trường CTKD sắp tốt nghiệp sau năm Sưu Khảo, trường CTKD tiên liệu các bước chuẩn bị thu nạp các sinh viên tốt nghiệp Cử Nhân CTKD và nhiều thành phần tốt nghiệp đại học khác đang hoạt động tại Sàigòn và vùng chung quanh.

Ngày 11/12/1967 Trường CTKD xúc tiến mở Ban Báo Chí tại ngay trụ sở cơ quan Việt Tấn Xã ở số 118 đường Hồng Thập Tự Sàigòn. Nhờ thế sinh viên tốt nghiệp khóa 1 CTKD được chuẩn bị để sẵn sàng ghi danh vào Ban Cao Học khi đó ở lầu 2 trường Taberd và lầu 2 toà nhà Thư Quán Xuân Thu trên đường Tự Do Sàigòn. Lớp Cao Học CTKD được khai giảng ngày 11/1/1969. Đến cuối năm học 1972-73, cơ sở này mới di chuyển sang lầu 2 Thương xá Tax cho đến ngày 30/4/1975

Trường Chánh Trị Kinh Doanh, vào giai đoạn cuối cùng 1971-1975, do GS Phó Bá Long, MBA, làm Khoa Trưởng. Trường CTKD là một sáng kiến đặc biệt có dự tính cẩn thận từ lâu cho dù có nhiều thứ khó khăn. LM Viện Trưởng Nguyễn Văn Lập đã thảo luận kế hoạch chặt chẽ và phân công trách nhiệm với nhiều chuyên gia quản trị và kinh doanh du học một phần từ Hoa Kỳ, một phần từ Pháp. Các giáo sư như Trần Long, GS Phó Bá Long[19], và sau này GS Ngô Đình Long đóng một vai trò cốt cán trong việc xây dụng củng cố Trường CTKD. GS Lê Hữu Mục trong bài tưởng niệm LM Nguyễn Văn Lập có nói đến sự kiện “tam long tề phi”[20] này, một cách dí dõm nhưng đầy ý nghĩa với tâm tình cảm phục…. Trường CTKD bắt đầu nhận sinh viên từ niên khóa 1964-1965. Trường Chánh Trị Kinh Doanh (CTKD) là một phân khoa đại học độc đáo đầu tiên mở ra con đường nghề nghiệp trong lãnh vực chánh trị và kinh doanh cho thanh niên nam nữ Việt Nam. Trường CTKD cũng là một định chế giáo dục cao cấp đầu tiên ở Việt Nam áp dụng phương pháp điển cứu và nhóm khảo luận[21]. Thành phần ban đầu xây dựng Trường CTKD

Các giáo sư theo thư mời của LM Viện Trưởng Nguyễn Văn Lập đến họp mặt tại căn nhà riêng của GS Bùi Xuân Bào ở chung cư Hồng Thập Tự. Cuộc họp diễn ra trong khoảng vài giờ gồm có các ông Bùi Xuân Bào, đại diện LM Viện Trưởng, và các ông Trần Long, Phó Bá Long, và Vũ Quốc Thúc.

Ông Trần Long có một vai trò đặc biệt với LM Nguyễn Văn Lập. Ông đã biết ông Bùi Xuân Bào từ 1950 khi hai ông còn là sinh viên tại Paris, và sau đó Ông Bào tốt nghiệp Cử Nhân Văn Chương Đại Học Sorbonne. Ông Trần Long đi du học tại Mỹ, quen biết sinh viên Phó Bá Long trong một cuộc họp mặt hè ba ngày năm 1964 tại Chicago của Hội Sinh Viên Công Giáo Việt Nam tại Bắc Mỹ. Hai sinh viên tiếp tục thay nhau làm Chủ Tịch Hội này[22]. Sau một thời gian, Phó Bá Long[23] về nước và năm 1964 đang làm một trong các Giám Đốc của Hãng Esso Standard Eastern ở Sàigòn. Như thế phải chăng sinh viên Phó Bá Long đã đỗ xong Cao Học QTKD và trở về nước đi làm thì không có thời giờ để làm Chủ Tịch Hội Sinh viên Công Giáo năm 1964 kế tiếp sinh viên Trần Long (?)[24]. GS Ngô Đình Long[25] làm Giám Đốc Nguyên tử lực cuộc Đà Lạt được mời cộng tác

Ông Trần Long quen biết ông Vũ Quốc Thúc từ năm 1956, khi ông này làm Thống Đốc Ngân Hàng Quốc Gia Việt Nam. Ở vai trò chủ biên Tuần San Times of Vietnam, ông Trần Long đến phỏng vấn ông Vũ Quốc Thúc để viết bài tường trình về Ngân Hàng. Từ đó họ trở nên bạn hữu. Vào năm 1964, thì Ông Vũ quốc Thúc đảm nhiệm chức vụ Giáo Sư Khoa Trưởng Trường Đại Học Luật Khoa Sàigòn.

Nội dung cuộc họp thảo luận về điều kiện khả thi của phân khoa Chánh trị, Kinh tế và Kinh doanh cho VĐHĐL ở cách Sàigòn ba trăm cây số.

1. Bối cảnh xã hội. Tình hình chính trị không thuận lợi cho việc mở trường, vì Tổng Thống Ngô Đình Diệm là một tín đồ Công giáo, vừa bị sát hại ngày 2/11/1963 tại Sàigòn, trong lúc đang có cao trào thống nhất Phật Giáo, mà GS Bùi Tường Huân là một thành viên của phong trào, đang làm Bộ Trưởng Giáo Dục. Tướng Nguyễn Khánh, một thành viên khác của phong trào, vừa lật đổ Tam đầu chế Minh-Kim-Đôn tháng 1/1964, nhưng lập tức chính quyền Nguyễn Khánh gặp phải nhiều áp lực, nhất là sinh viên xuống đường đòi hỏi một chính phủ dân sự và quyền tự do đối lập.

Sau một thời gian sôi bỏng có nhiều khác biệt không thể giải quyết ổn thỏa, Phó Thủ Tướng Nguyễn Tôn Hoàn, Phụ Trách Bình Định, rút khỏi chính phủ Nguyễn Khánh vào tháng 5 năm 1964. Đa số các đảng viên Đại Việt cũng ra khỏi chính quyền theo ông. Lúc đó Ông Trần Long đang là một sĩ quan trừ bị cấp thấp được biệt phái làm việc tại Văn phòng Phó Thủ Tướng, cũng rút lui. Ông được biệt phái sang Bộ Giáo Dục, rồi được đặc phái tiếp sang Viện Đại Học Công Giáo Đà Lạt với công tác thành lập phân khoa mới. Tướng Nguyễn Khánh bị lật đổ tháng 8 năm 1964 do nhóm chính trị dân sự do BS Phan Quang Đán cầm đầu. Bộ Trưởng Bộ Giáo Dục mới là BS Nguyễn Tiến Hỷ, không thuộc phong trào thống nhất Phật Giáo.

2. Lý do chiến thuật. Những người tham dự cuộc họp đồng lòng đưa ra một chiến thuật là LM Viện Trưởng cần trình bày việc mở Phân Khoa mới như thế nào để có thể thuyết phục chính quyền của Bộ Giáo Dục coi đó như một giải pháp giảm bớt áp lực gây xáo trộn của sinh viên, nhất là tại Sàigòn. Như thế, muốn phân tán, lôi kéo sinh viên là giải pháp thành lập một trường mới trên vùng Cao nguyên Lâm Viên. Vùng này cách xa Sài gòn ba trăm cây số, lại có điều kiện khí hậu tốt cho học vấn và du lịch, có thể khiến sinh viên khỏi tập trung quá đông đảo tại Sàigòn và nhiều nơi thị tứ khác như ở Huế, Đà Nẵng, Qui Nhơn và Nha Trang. Đây không phải là cách đánh “hổ ly sơn”, mà chiến thuật “thượng sơn lâm”. Cách lập luận ấy đã thực sự chinh phục được Bộ Trưởng Huân.

1. Tên nói lên nhận thức. Theo đề nghị của ông Bùi Xuân Bào, bạn thân của LM Nguyễn Văn Lập, đồng thời là đại diện của LM Viện Trưởng trong phiên họp, LM Nguyễn Văn Lập đề nghị chọn tên Phân Khoa mới này là Phân Khoa Khoa Học Chính Trị và Quản Lý Doanh Nghiệp (Faculty of Political Science and Enterprise Administration). Nhưng Ông Vũ Quốc Thúc có ý kiến đặt tên là Phân Khoa Chính Trị, Kinh Tế và Quản Trị Kinh Doanh (Faculty of Politics, Economics and Business Management). ÔngTrần Long đề xuất là Trường Chính Trị Kinh Doanh (School of Government and Business).

Cách đặt tên trường mới cho thấy ảnh hưởng về quan niệm, tổ chức, kinh nghiệm học vấn và đào tạo của hai xu hướng trong môi trường văn hóa Pháp và Mỹ. Nhưng chính các học giả có xu hướng Pháp là Bào và Thúc cũng đồng ý là nhà trường nên có chút hương vị Mỹ. Điều này cho thấy sau việc lật đổ chế độ cũ, ảnh hưởng chính trị của Hoa Kỳ bắt đầu tác động mạnh mẽ lên xã hội Việt Nam. Xu hướng này cũng lan rộng sang nhiều lãnh vực khác nhau, không chỉ là văn hóa giáo dục, …mãi về sau.

2. Dự Án học trình. Xác định tên trường xong, Ông Trần Long[26] và Ông Phó Bá Long được phân công soạn thảo học trình cho bốn năm đại học để thảo luận và xác định dự án phân khoa trong hồ sơ xin phép mở trường. Thế là hai người trong nhóm chuẩn bị làm việc tất bật qua kinh nghiệm học tập của bản thân và một số tài liệu tập san của nhiều trường đại học Hoa Kỳ để xây dựng bộ khung học trình với các môn học, nhất là hai năm đầu của Chương Trình Cử Nhân.

Sau một tuần làm việc và thảo luận thêm, với một số thay đổi, dự án thiết lập trường mới được đúc kết hoàn chỉnh hơn và sau đó được trình lên Bộ Trưởng Giáo Dục Huân ở Sàigòn. Bộ Trưởng chấp thuận cho phép Viện ĐạI Học Đà Lạt được mở thêm phân khoa mớI, nhưng lại đổi tên là Trường Chính Trị Kinh Tế và Quản Lý Xí Nhiệp, (Faculty of Economics and Business Administration), theo nghị định của BGD số 1433/GD/PC/NĐ, ký ngày 13/8/1964.

Dường như cách đặt tên này lại cho thấy rõ xu hướng là Bộ Trưởng Huân e dè ngại ngùng những chữ đụng chạm tới chính trị, một ấn tượng mạnh mẽ do hoàn cảnh thời sự.

Đến thời BS Nguyễn Tiến Hỷ làm Bộ Trường Giáo Dục mấy tháng sau, thì một sắc lệnh đổi tên Trường Chánh Trị Kinh Tế và Quản Lý Xí Nghiệp thành Trường Chánh Trị Kinh Doanh[27] từ đó. Nghi định được Bộ giáo dục cho cải danh mang số 72/GD/HV/NĐ ký ngày 18/1/1965.

Học trình CTKD gồm bốn năm, mỗi năm có hai học kỳ, 18 tuần lễ/học kỳ, trung bình khoảng 15 giờ/tuần, tổng cộng 540 giờ học tại lớp/năm. Ngoài các môn Anh Ngữ Căn Bản, Anh Ngữ Đàm Thoại, và Anh Ngữ Chuyên Khoa do các giảng viên Anh Mỹ đảm trách trực tiếp, tất cả môn học được dạy bằng tiếng Việt. GS Phó Bá Long đã hùng hồn ghi lại :

“Tôi diễn giảng bài đầu tiên về Dẫn Nhập Vào Quản Trị Học trong giảng đường Spellman. Giảng đường tràn ngập những người. Tôi thấy thật phấn khởi trước những khuôn mặt thanh niên nam nữ ham hở học hỏi. Xử dụng các kỹ thuật học được trong nhiều kinh nghiệm giáo dục khác nhau của tôi, tôi đã có cách tiếp cận không theo bài bản giảng dậy cổ truyền cho người Việt Nam. Tôi phân phối các tư liệu giáo trình cho sinh viên để họ đọc trước khi nghe giảng bài lần sau. Tôi chỉ định dự án nghiên cứu và triển khai cho các nhóm nghiên cứu thảo luận ngay trong lớp học. Tôi khuyến khích sinh viên nỗ lực học hỏi trong tinh thần phát triển tri thức mà không nhất thiết chỉ học để có được điểm tốt. Tôi giới thiệu phương pháp phân tích điển cứu. Phương pháp này đòi hỏi phải sưu tầm, thảo luận, trao đổi ý kiến và nhất là thái độ ứng xử xã hội. Khi đó phương pháp tiếp cận ấy là hoàn toàn mới mẻ đối với các thanh niên này. Họ thường có thói quen thụ động nghe giảng bài, ghi chú, rồi nhớ kỹ để lo thi cử, mà không trao đổi qua lại với giáo sư và sinh viên. Muốn khuyến khích sinh viên tham gia lớp học hơn nữa, có khi tôi lẻn đến chỗ một vài nữ sinh viên trông còn nhút nhát, đặt những câu hỏi trước tôi sẽ hỏi trong lớp sau. Khi có người trong các sinh viên hay bép xép mà không trả lời kịp, tôi có thể chỉ đến một “tay đã mớm trước” đưa ra câu trả lời khiến mọi người ngạc nhiên[28].”

Cuối năm thứ hai (Khái Luận), sinh viên phải chọn một trong năm ban chuyên nghiệp để tiếp tục học trong hai năm sắp tới. Các ban chuyên nghiệp gồm có: Bang Giao Quốc Tế, Báo Chí, Quản Trị Kỹ Nghệ, Quản Trị Kinh Doanh, Ngân Hàng và Tài Chánh. Trước khi chấm dứt năm thứ tư (Sưu Khảo), sinh viên phải nộp một khảo luận cá nhân và một phúc trình tập thể về đề tài ngành chuyên môn đã chọn. VĐHĐL cấp phát Văn Bằng Cử Nhân Chánh Trị Kinh Doanh, tương tự như bằng Bachelor of Arts của đại học Mỹ, cho những sinh viên nào đậu tất cả các kỳ thi cuối năm và hoàn tất các yêu cầu khác.

Khi Giáo Sư Phó Bá Long thay thế Giáo Sư Trần Long trong nhiệm vụ Khoa Trưởng từ 1970 đến 1975, có một số thay đổi về môn học.

Chẳng hạn, các môn học được giảng dạy cho Khóa 7 CTKD gồm có:

Năm I (Nhập Môn): Anh Ngữ Căn Bản I và II (Basic English), Tu Từ và Văn Thể I và II (Vietnamese Composition), Lịch Sử Văn Minh Thế Giới I và II (World Civilization), Chánh Trị học Đại Cương I và II (Basics of Political Science), Kinh Tế học I/1 và I/2 (Economics), Quản Trị học I/1 và I/2 (Management), Toán Kinh Thương I và II (Mathematics of Finance), Xã Hội học (Sociology), Khái Niệm Luật Pháp (Basics of Laws).

Năm II (Khái Luận): Anh Ngữ Căn Bản III và IV (Basic English), Kinh Tế học II/1 và II/2 (Economics), Tiếp Thị II/1 và II/2 (Marketing), Kế Toán II/1 và II/2 (Accounting) Quản Trị học II (Management), Định Chế Tài Chánh I và II (Financial Institutions), Kinh Tế Việt Nam I và II (Economy of Vietnam), Thống Kê học (Statistics), Nhiệm Vụ học (Ethics).

Năm III (Nhiệm Ý): các ban học chung: Anh Ngữ Chuyên Khoa I và II (Specialized English), Kinh Doanh Nông Nghiệp I và II (Agricultural Business), Luật Doanh Thương I và II (Business Law), Kế Toán III/1 và III/2 (Accounting), Tương Quan Kỹ Nghệ (Industrial Relations), Tài Chánh Xí Nghiệp (Corporate Finance), hệ Thống và Thủ Tục trong Xí Nghiệp (Systems and Procedure in Business Firms).

Ban B Tài Chánh - Kế Toán (Major: Finance - Accounting) học riêng: Tiền Tệ Ngân Hàng I và II (Money and Banking), Tư Vấn Thuế Vụ I và II (Tax Problems).

Năm IV (Khảo Luận): Nhiệm Vụ học (Ethics), Nghiên Cứu và Thiết Lập Dự Án Đầu Tư (Study and Design of Investment Plans), Kế Toán Quản Trị I và II (Managerial Accounting), Phương Pháp Định Lượng I và II (Quantitative Methods in Business), Luật Thương Hội (Corporate Law), Thức Tập Quản Trị (Managing Practice), Anh Ngữ Chuyên Khoa I và II (Specialized English)

Ban B Tài Chánh - Kế Toán (Major: Finance - Accounting) học riêng: Quản Trị Tài Chánh (Financial Management), Quản Trị Thương Hội (Management of Business Enterprises), Giám Định Kế Toán I và II (Auditing), Kế Toán Ngân Hàng (Bank Accounting), Bảo Hiểm (Insurance).

Các ban đều phải nộp các khảo luận quy định: Khảo Luận Ngắn (Short Term Report), Khảo Luận Dài (Long Term Report) và Phúc Trình Tập Thể (Group Report).

Sinh viên nào thi không đủ điểm thì được thi thêm một lần nữa, gọi là thi kỳ 2. Nếu vẫn không đủ điểm thì hoặc bỏ cuộc, hoặc có thể ghi danh học lại trong niên khóa tiếp theo[29].

Điều đáng chú ý là GS Phó Bá Long chú ý đến nhiều khía cạnh đặc biệt liên quan đến kinh nghiệm quản trị của ông. Ông thấy rất rõ có nhiều thách thức đối với việc thay đổi não trạng, cách cảm nghĩ nhận thức của nhiều thành phần xã hội về nhiều môn học mới.

Chẳng hạn, với vốn liếng giáo dục mà ông thấy như không chính thống và pha tạp, ông đối diện với nhiều chiến lược giảng dậy thành công và nhiều mô thức kinh doanh trên khắp thế giới, như điển cứu, thảo luận trong lớp, lập nhóm học tập, và thăm viếng xí nghiệp nhà máy. Đấy là phương thức trước đây chưa từng được sinh viên và thành viên trong khoa biết tới. Những giáo trình tiếp thị, kế toàn, và tiếng Anh kinh doanh lần đầu tiên được giảng dậy ở cấp đại học. Giới sinh viên có nỗi hoài nghi có phần kiêu kỳ đến độ cho là ông khó lòng khắc phục nhưng trở ngại đó.

Có người coi nhiều giáo trình CTKD là không cần thiết cho người chỉ có ý sống nghề nghiệp quản trị ở mức cao, và không cần đến những kiến thức theo khả năng của một nhà doanh thương. Một số người chịu ảnh hưởng giáo dục Pháp còn chống đối những giáo trình kế toán, mà họ coi là chỉ phù hợp cho thư ký giữ sổ sách. Giáo Sư Phó Bá Long phải khó khăn mất thời gian giải thích khác biệt giữa kế toán đơn và kế toán quản trị. Các sinh viên này nhiễm sâu óc hợm hĩnh, hầu hết thuộc thành phần giai cấp trên còn đi đến khiếu nại về những đòi hỏi của nhà trường do Khoa Trưởng chủ trương, vì cho rằng với văn bằng thừa thãi của CTKD, họ chỉ tìm được những công việc tạm thời. Một số người thậm chí đi xa hơn là đưa khiếu nại chống đối lên đến cha Viện Trưởng Nguyễn Văn Lập. Ngài đã trả lời bằng cách bảo họ cứ nhặt cỏ trên các đường đi lối lại trong viện và ngài trả lương thù lao cho họ theo giờ lao động/ngày.

Cuối cùng không những tư tưởng CTKD được bén rễ sâu trong tâm khảm mỗi người, nó còn trở thành nguồn gốc cho niềm hãnh diện, khi sinh viên bắt đầu báo cáo quá trình huấn luyện họ bằng công việc thực tiễn như làm hầu bàn, bán hàng trong tiệm và giúp việc nhà[30].

Trong tháng 8 và 9 năm 1964, hệ thống các nhật báo ở Sàigòn đều cho phổ biến Thông Cáo Tuyển Sinh vào Trường Chánh Trị Kinh Tế và Quản Trị Xí Nghiệp, sau được đổi tên là Trường CTKD (School of Government & Business) từ đầu năm 1965. Sự kiện quảng bá rầm rộ khiến nhiều thanh niên mới sinh viên thích thú và rủ nhau đi ghi danh học. Đây là một trường có nội dung giảng dậy mới mẻ, thực tiễn tại Việt Nam.

1.Sinh viên ghi danh thực thụ. Lúc đầu Trường CTKD dự trù thu nhận 600 sinh viên cho năm đầu tiên, nhưng có tới 1500 đơn xin nhập học. Đến ngày 27 tháng 09 năm 1964, khi khai giảng năm học, có tất cả 1036 sinh viên ghi danh và thực học[31]. Sĩ số này hơn hẳn sĩ số sinh viên thực học của tất cả các phân khoa khác của toàn Viện. Các sinh viên đến từ khắp nước, nhưng phần nhiều từ Sàigòn, Huế và Cần Thơ, trong khi những nơi này đều đã có trung tâm giáo dục đại học. Con số sinh viên ghi danh cho thấy nhận thức chiến thuật của nhóm giáo sư dự kiến ban đầu là chính xác, tuy hơi được phóng đại!. Trường CTKD đã nắm bắt được, đáp ứng nhu cầu và nguyện vọng thực tiễn của sinh viên. Sĩ số ấy còn tiếp tục gia tăng trong các năm sau, góp phần quan trọng cho sinh khí phấn khởi hoạt náo ở môi trường học tập, làm biến đổi bộ mặt và đà phát triển của Viện Đại Học Đà Lạt tiến lên phía trước.

2. Giáo trình học vấn. Để chuẩn bị giáo trình cho sinh viên, chính giáo sư Trần Long thể hiện phong cách khẩn trương dấn thân vào các hoạt động chuẩn bị. Ông cho nhà trường thu gom giáo trình của tất cả các giáo sư, đánh máy trên stencil và trao cho Hợp Tác Xã Ấn Loát Sinh Viên quay ronêô, rồi bán lại cho sinh viên với giá phí tượng trưng. Linh Mục Ngô Duy Linh, Phụ Tá Viện Trưởng kiêm Giám Đốc Đại Học Xá Nam Sinh Viên, cũng đồng thời là một chuyên viên quay rônêô tích cực. Đa số các giáo sư hưởng ứng tích cực soạn thảo giáo trình. Những giáo sư nào không soạn giáo trình, sẽ không được mời dậy tiếp trong niên khóa mới. GS Trần Long có sáng kiến làm cho môn Kế Toán bớt khô khan bằng cách đặt tên súc vật khôi hài cho các công ty, khách hàng, và nhà cung cấp,…

3. Thi cử sát hạch. Đối với bất cứ sinh viên nào, kỳ thi cuối năm là một kết quả quan trọng, phản ảnh chất lượng giáo dục của nhà trường, đồng thời tạo điều kiện cho sinh viên tốt nghiệp đi vào thực tế xã hội một cách tin tưởng và có hiệu lực. Thực tế đó củng cố niềm tin cho mọi thành phần liên hệ, giáo sư, sinh viên, gia đình và xã hội tuyển dụng các sinh viên đó. Cụ thể và cấp bách nhất là nam sinh viên phải đậu để lên lớp, tiếp tục được hoãn dịch vì lý do học vấn.

Nhưng không vì thế mà việc thi cử bị coi nhẹ lơ là. Các kỳ thi được tổ chức chu đáo tối đa, vô tư và toàn vẹn để bảo đảm chất lượng đào tạo sinh viên. Một tháng trước khi thi, nhà trường cho thu thập tất cả các đề thi từ các giáo sư và giảng viên. Các đề thi được bảo mật cho đến giờ thi tại phòng thi ở tất cả các khâu trong quá trình chuẩn bị, in ấn và phân phối. Chính LM Ngô Duy Linh đã góp phần quan trọng trong quá trình này.

Ngoài giảng đường, sinh viên có rất ít cơ hội tiếp xúc với giáo sư. Giáo trình và thư viện là hai phương tiện tốt đẹp còn lại để sinh viên thu thập kiến thức cho các môn học khác nhau trong học trình.

3. Một hình ảnh thi cử. Gần một nghìn sinh viên Năm Nhập Môn đã tham dự kỳ thi cuối năm 1964-65. Tất cả chỗ ngồi trong phòng thi được sắp đặt trước, có đánh số cho mỗi thí sinh. Để tránh tình trạng có thể chép bài của nhau, hai sinh viên ngồi cạnh nhau không được làm cùng một đề thi. Toàn bộ nhân sự giảng huấn và hành chánh được điều động làm giám thị. Cách làm việc nghiêm chỉnh đó đã được áp dụng cho suốt quá trình hoạt động của Trường Chính Trị Kinh Doanh và còn được cải thiện và rút kinh nghiệm từ các trường khác cho tốt đẹp hơn.

4. Một phương pháp học tập đa hiệu: hội học. Tôi muốn trình bày và phân tích một phương pháp hội học của Trường Chính Trị Kinh Doanh, chỉ áp dụng cho năm Sưu Khảo (IV).

Các sinh viên Sưu Khảo phải dành một phần lớn thời giờ để nghiên cứu tập thể và thuyết trình nhóm, nhắm huấn luyện sinh viên về các khía cạnh sau đây:

* Gây dựng tinh thần và kỹ năng làm việc tập thể, vì các nhóm viên đều nghiên cứu và trình bày chung một đề tài lựa chọn trước ban giám khảo gồm ba người và toàn lớp.

* Phát huy khả năng lãnh đạo và kỷ luật của mỗi người trong nhóm.

* Luyện tập kiến thức và kỹ năng xử dụng ngôn từ, hùng biện thích hợp trước công chúng, cách viết phúc trình, luận văn nghiên cứu.

* Tạo điều kiện cộng tác hỗ tương, giao tế nhân bản giữa các chuyên viên, sinh viên trong các ngành khác nhau như Luật Pháp, Kinh Tế, Tài Chánh, Ngoại Giao, Báo Chí, Công Quyền và Kinh Doanh.

Từ đầu năm Nhiệm Ý (III), các sinh viên bắt đầu chọn chuyên ngành Chính Trị hoặc Kinh Doanh. Khi lên năm Sưu Khảo (IV) sinh viên được xếp hạng theo điểm trung bình. Năm Sưu khảo đầu tiên có ba mươi sáu nhóm ngành Chính Trị. Theo kế hoạch của GS Trần Long, nhóm đầu tiên gồm 6 sinh viên đứng thứ hạng 1, 37, 73, 109, 145 và 181

Các nhóm ngành Chính Trị lấy tên theo mẫu tự Hi Lap: Alpha, Beta, Gamma, …; các nhóm ngành Kinh Doanh theo mẫu tự Do Thái: Aleph, Beth, Gimel, … Nhiều người bằng lòng với tên nhóm của mình. Sang nhiệm kỳ Khoa Trưởng Phó Bá Long, các sinh viên được tự do lựa chọn nhóm viên cũng như đặt tên nhóm.

GS Trần Long áp dụng cách điều hành Nhóm có phần chuyên đoán hơn, khi xếp đặt 5,6 sinh viên vào một nhóm, để đạt ngay các mục tiêu hội học, dưới hướng dẫn của chuyên viên KD hay HC làm “giáo sư hướng dẫn”, cùng với Ban Giảng Huấn, thiết lập danh sách đề tài nghiên cứu, và giáo sư hướng dẫn.

Đa số các giáo sư hướng dẫn đều có tiếng tăm, nhưng bận rộn và ở xa tận Sàigòn. Có thể nhóm được tự do chọn đề tài và giáo sư hướng dẫn, cho những nhóm nào thanh thỏa đủ các điều kiện qui định. Nhờ thế mà đề tài nghiên cứu cũng rất đa dạng, thường tỷ lệ thuận với con số các thân hữu và các nhà bảo trợ; và nhờ đó mà tình hình của Viện được phát triển thêm, tạo cầu nối giúp các sinh viên dễ dàng tìm việc làm thích hợp ngay. Hai tháng sau cùng là thời gian nhà trường tổ chức thực hiện lịch thuyết trình nhóm.

Mỗi nhóm phải hoàn thành công trình nghiên cứu, trình bày kết quả cho lớp và thẩm lượng đoàn trong 60 phút, và mỗi nhóm viên không quá 10 phút. Giáo sư hướng dẫn phải thu xếp làm sao có mặt tham dự buổi thuyết trình của nhóm. Ban giảng huấn có thể có mặt cùng với Đoàn Thẩm Lượng gồm 3 người được GS hướng dẫn chủ tọa, chất vấn thuyết trình đoàn trong 3 phút và cho điểm toàn nhóm, rồi từng nhóm viên. Phòng ốc và máy thu khuếch âm cho thuyết trình được chuẩn bị một bước trước.

Trong hai tháng đó, có thể các nhóm cùng thuyết trình ở nhiều giảng đường khác nhau. Đồng thời cần chú ý tìm người thay thế những thành viên Đoàn Thẩm Lượng nào vắng mặt đột xuất. Xong nhiệm vụ thuyết trình, nhóm phải nộp Luận Văn Tập Thể, giới hạn trong 60 trang đánh máy dòng đôi. Trong vòng hai tuần, giáo sư hướng dẫn đọc xong và cho điểm, cho dù thực sự vẫn có người chậm trễ.

Thử theo dõi Nhóm của sinh viên Thái Thị Như Hảo thuyết trình dưới sự hướng dẫn của GS Đinh Xáng:

Suốt hai tuần chuẩn bị về báo biểu, cắt dán. Thứ Hai, ngày 15/4/1974, nhóm thuyết trình đề tài “Vấn Đề Kỹ Nghệ Hóa Miền Trung.” Lần đầu tiên thuyết trình viên đứng trên bục giảng, trước đám đông, Như Hảo cảm thấy rất khớp, nhưng nhìn ánh mắt thầy Đinh Xáng động viên, nét mặt hiền hòa như bao dung như thầm bảo với cô rằng: “Hãy bình tĩnh và tự tin”. Hảo bỗng thấy mình bạo dạn hơn, nói năng lưu loát và trôi chảy hơn. Thế là con đường tốt nghiệp mở ra tương lai cho từng người sau bốn năm đèn sách[32].

Hệ thống hội học và kỹ thuật điển cứu (case study) dần dần được nhiều người nhận thức và được nhân rộng hơn. Các khóa tốt nghiệp đều hãnh diện lưu lại các Luận Văn đã thực hiện và trình bày tại Thư viện cho các khóa kế tiếp tham khảo. Những độc giả nào muốn tham cứu vấn đề gì mình quan tâm đều thấy thật sẵn sàng, dễ dàng và nhanh chóng. Đồng thời tiện nghi đó cũng tạo điều kiện lối cuốn các nhà kinh doanh và viên chức công quyền năng động dấn thân vào cuộc, đào sâu thêm các công việc, khi các sinh viên năng động chăm chỉ kích thích bản thân họ ý thức hơn về trách nhiệm của mình. Mặt khác, Trường CTKD còn khai thác được nguồn nhân tài thực tế và chính những con người này đến lượt họ trở thành người hướng dẫn và một thứ khuôn mẫu cho sinh viên tốt nghiệp.

Những người liên hệ đến việc hình thành luận văn trở thành một tập thể bạn hữu hay người bảo trợ một cách thân tình cảm thông hơn. Tất cả các giáo sư hướng dẫn, nhà doanh nghiệp hàng đầu và viên chức công quyền trực tiếp hay trung gian đều có cơ hội tìm hiểu thuận lợi để tuyển dụng hay giới thiệu sinh viên vào các cơ quan, xí nghiệp ở khắp các địa phương trong nước, góp phần giải quyết những bế tắc lao động có thể gây xáo trộn về mặt xã hội. Dù chế độ VNCH đã sụp đổ nhưng các cựu sinh viên CTKD đã thành nhân, có người trở nên nổi tiếng trên thế giới[33], như Mai Kim Đĩnh, Lê Đình Thông, …

Tháng Sáu (6), 1964, Ông Trần Long lên Đà Lạt để mở trường CTKD với tư cách là Giám Đốc Học Vụ, theo học trình được Bộ Giáo Dục chấp nhận. Ông để lại gia đình tại Sàigòn, gồm vợ (bà Danielle Ánh Nguyệt, giáo sư Anh ngữ trường Gia Long) và bốn con. Đấy là con đường ông trở thành vị giáo sư. Ông bắt tay vào việc ngay. GS Trần Long xuất thân là một sinh viên du học tại Hoa Kỳ, tốt nghiệp Cử Nhân Quản Trị Kỹ Nghệ (Bachelor of Science in Industrial Administration, Universitry of Portland), và Cao Học Kinh Tế Tài Chánh (Master of Arts in Economics and Finance, Syracuse University)

Để kịp khai giảng vào tháng chin (9), trong suốt ba tháng, GS Trần Long phải lo tìm kiếm tuyển mộ, xây dựng Ban Giảng Huấn. Ngay tại Đà Lạt, ông kiếm được năm người có văn bằng đại học về Luật Học, Kinh Tế, Toán Học và Kinh Doanh. Trong số đó, có ông Ngô Đình Long. Hầu hết số còn lại là các giáo sư thỉnh giảng được mời từ Viện Đại Học, Trường Quốc gia Hành Chánh và Trường Cao Đẳng Thương Mại ở Sàigòn. Về môn nguyên tắc Kế Toán Nhập Môn ông đành phải chọn một vài giáo sư kế toán tại Sàigòn. Những giáo sư này đang giảng dậy kế toán theo kiểu Pháp, mà ông lại muốn truyền thụ cho sinh viên phương pháp kế toán theo phương pháp hiện đại kiểu Mỹ. Mấy năm sau đó, chính GS Trần Long kiêm dậy hai môn Nguyên Tắc Kế Toán và Kế Toán Giá Phí dựa trên các sách giáo khoa Hoa Kỳ của các tác giả Finney, Noble, Niswonger và Gohlke.

Về môn Nhiệm Vụ học, GS Trần Long mời một Linh mục dòng Đa Minh. Tuy Linh mục là một nhà giảng thuyết danh tiếng đang giảng dậy tại phân khoa khác của Viện, nhưng các sinh viên cảm thấy khô khan chán chường. Tuy điều này được phản ảnh lên LM Viện Trưởng, nhưng thực tế hầu hết các sinh viên theo học môn này đều được chấm đậu về môn ấy, vì các nam sinh viên sợ không đậu sẽ phải ở lại lớp, hay bị quân dịch. Tất cả đều làm chậm đà tiến thân vào xã hội theo những nguyện ước của mỗi người. Việc xây dựng chương trình Trường CTKD này là bằng chứng cho thấy ảnh hưởng của Mỹ về quan niệm, tổ chức và phương pháp giáo dục thực tiễn trong quản trị và kinh doanh đang được giảng dậy ở Việt Nam do chính các chuyên gia du học trong các trường đại học Mỹ.

Ở thời điểm vừa chấm dứt chế độ Ngô Đình Diệm, hoàn cảnh đất nước đi vào một lộ trình mới, mà ảnh hưởng của Hoa Kỳ trở nên mãnh liệt hơn một cách rõ rệt. Chính vì thế đất nước càng cần có nhiều chuyên gia đa năng tháo vát trong các lãnh vực kinh tế cũng như chính trị và xã hội. Việc giảng dậy lý thuyết thuần túy được thay thế bằng những phương pháp thực tiễn, như điển cứu, hội học, thực tập qua nghe nhìn để sưu tập các sự kiện, đúc kết thành những phúc trình, khảo luận cá nhân hay tập thể. Người được thụ huấn không chỉ trau giồi kiến thức, mà phát triển nhân cách và trách nhiệm đầy đủ trong các giao tiếp xã hội. Biết chinh phục lòng tin, qui tụ người khác để cương quyết theo đuổi và thực hiện những mục tiêu cao đẹp là khả năng lãnh đạo cần có.

Ngoài học hỏi và đào luyện trực tiếp trong lớp học, nhà trường còn có Parallel Course Program để giúp sinh viên bắt kịp những chuyển biến trong lãnh vực chuyên môn của thực tế xã hội để mình không đứng ngoài cuộc mà dấn thân vào dòng chảy của cuộc sống.

Về phương diện này, khi GS Phó Bá Long kế nhiệm GS Trần Long làm khoa trưởng năm 1971, ông coi nhà trường như một [105] di sản trí thức được truyền lại cho ông. Ông thấy có nhiệm vụ phải duy trì, xây dựng và phát triển di sản ấy.

Ông đưa ra một sáng kiến mà ông cho là đáng giá nhất, tức là hệ thống “Bảo Huynh” trong học tập. Nôm na đó là anh chị em giúp nhau học hành. Mỗi nhóm mươi người trong lớp nhập môn mới được hai hay ba anh chị từ các khóa tốt nghiệp đàn anh chính thức bảo trợ họ và giúp họ trong việc học vấn. Các lớp đàn anh chị được cho điểm thêm trong tín chỉ về thành tích của họ.

Chương trình này gặt hái được nhiều kết quả rõ rệt. Trước hết các nhóm đàn anh chị buộc phải xem lại các giáo trình nhập môn cũ của họ và nhờ đó kiến thức của họ được củng cố thêm. Thường họ còn phải đến hỏi các thầy giáo cũ của họ để tìm giải đáp cho các vấn đề mà họ không nhớ. Thứ hai các hoạt động ngoại khóa này làm nẩy sinh mối quan hệ nhiều mặt giữa các nhóm học tập, giữa lớp đàn anh và lớp đàn em. Hơn nữa, họ không quá cách biệt chênh lệch nhau về tuổi tác. Hiển nhiên có một thứ cạnh tranh học thuật và tình cảm sôi động nào đó đối với các đàn anh và những thành viên nữ hấp dẫn hơn trong lớp nhập môn. Đã có nhiều cuộc hứa hôn diễn ra và hai ba năm sau là có nhiều đám cưới khi đến lượt các nữ sinh viên lớp đàn em tốt nghiệp nối tiếp lớp các đàn anh trước đó[34].

Trong những hành động đầu tiên khác của khoa trưởng mới là bỏ ban chính trị và giáo trình về báo chí. Thay vào đó là hai giáo trình song song về tiếp thị và kế toán. Hai môn này được giảng hoàn toàn bằng tiếng Anh cho những sinh viên có khả năng, ngoài các giáo trình được dậy bằng tiếng Việt khác. Theo điều kiện nhà trường yêu cầu thanh thỏa, nhiều sinh viên đã cố gắng để được tiếp nhận vào các lớp này. Trường CTKD cũng lập ra Trường Quản Trị Cơ Sở Xã Hội, hay SSIM. Trường này có số ghi danh cơ bản là các phụ nữ hay cả nam lẫn nữ có niềm thâm tín mạnh mẽ.

Biểu Đồ 13. Số Liệu Thành Quả Của Trường CTKD Niên Khóa 1964-1973[35]

Tổng số sinh viên Khóa 7 CTKD được chính thức cấp phát văn bằng Cử Nhân vào Ngày Ra Trường, 30 tháng 12 năm 1974, cho cả hai Ban Tiếp Thị và Tài Chánh Kế Toán là 182 người[36]. Cả Lớp có 450[37] sinh viên Nhập Môn, hơn một nửa sĩ số đã đứt gánh giữa đường cho đến năm kết thúc (Sưu Khảo)[38].

Khóa 7 CTKD, nhất là các sinh viên đủ điều kiện để tốt nghiệp, có một ý nghĩa đặc biệt, vì nhiều lý do. Trước hết đây là khóa thi thực sự cuối cùng, sau chương trình học đầy đủ bốn năm của Trường CTKD. Do đó, trong toàn thể 11 khóa của nhà trường suốt 10 năm hoạt động (1964-1974), khóa 7 CTKD đánh một dấu mốc chấm dứt trọn vẹn, có tính quyết định quá trình hiện hữu (1959-1975) của Viện Đại Học Đà Lạt.

Thành phố Đà Lạt bỏ ngỏ trong tình trạng vô chính quyền địa phương khá sớm vào đầu năm sau, từ 30/3/1975. Đúng ra, từ ngày 20/3/1975, nhiều người đã di tản khỏi Đà Lạt sau khi có tin tức về trận tấn công qui mô của quân đội CS vào thị xã Ban Mê Thuột ngày 11/3/1975. Như thế các sinh viên CTKD, từ khóa 8 đến khóa 11 ở ngay Đà Lạt, không được thụ huấn đầy đủ theo chương trình bốn năm của Trường CTKD[39].

Các bạn sinh viên CTKD từ khóa 1 đến khóa 7 có cơ may ngàn năm để Thụ Nhân và Thành Nhân, đã hãnh diện và làm vẻ vang cho Viện Đại Học Đà Lạt và cho chính mình thật thanh thản và góp phần duy trì Truyền Thống Thụ Nhân như ngọn đuốc sáng ngời mãi mãi, nêu gương cho các thế hệ tương lai trong lòng xã hội Việt Nam..

Như vậy phải chăng một mình Trường CTKD có thể lập một thống kê một cách tương đối khoa học về thành quả giáo dục cụ thể trong Kỷ Niệm Thập Niên Thành Lập Trường CTKD (1964-1974)? Các Trường khác nếu có thiết lập Thống Kê các số liệu như thế chắc có thể có khó khăn, như Trường Văn Khoa chẳng hạn? Chắc chắn đơn vị nào có tổ chức quản trị tốt và trung thực, thì sẽ dễ dàng xác lập một thành tích biểu tốt đẹp, dù đó chỉ là những con số. Nhưng đó là những con số sống động, nói lên được điều gì, chứ không vô hồn hay có tính cách thiếu trung thực trước mặt những người đọc có tri thức, phán đoán và lương tri vậy.

1. Từ Trường CTKD.Người viết muốn thuật lại trực tiếp lời lẽ của chính những người có trách nhiệm trong cuộc. Chẳng hạn chứng từ của người đảm lãnh xây dựng Trường Chánh Trị Kinh Doanh lúc ban đầu:

“Với quyết tâm và thái độ tích cực của Cha Lập và tôi, cùng nhiệt tình của Ban Giảng Huấn và Ban Hành Chánh, chúng tôi đã thành công trong việc biến Trường Chánh Trị Kinh Doanh thành một định chế giáo dục sinh động, vào cuối năm thứ hai thì tiếng lành đã vang khắp nước. Lứa tốt nghiệp đầu tiên gồm gần bốn trăm sinh viên[40] nhận lãnh văn bằng Cử Nhân năm 1968 và khởi sự phục vụ đất nước trong nhiều lãnh vực. Đa số phục vụ rất tốt”[41].

“Gia đình nào cũng đều bị ảnh hưởng tiêu cực của chiến tranh, cách này hay cách khác. Vấn đề động viên ám ảnh sâu sắc tâm trí các sinh viên Nhập Môn. Để được tiếp tục hoãn dịch nhập ngũ vì lý do học vấn, nam sinh viên phải thi đậu lên năm khái luận. Chính sách hoãn dịch nhập ngũ này tạo ra gánh nặng lương tâm cho tất cả giáo sư đại học”[42].

…………………………………………………………………………..

“Tôi điều hành trường CTKD với nhiều hạn chế và dưới nhiều áp lực. Tôi không nhớ rõ cho lắm về bốn năm đầu tiên của trường CTKD. Có lẽ 70% sinh viên Nhập Môn lên được Khái Luận, 80% Khái Luận lên Nhiệm Ý và 80% Nhiệm Ý lên Sưu Khảo. Cuối niên khóa 1967-68, thì gần 400 sinh viên nhận lãnh văn bằng Cử Nhân. Năm Nhập Môn có 1036 sinh viên. Tôi thường tự hỏi điều gì đã xảy ra cho hơn 600 sinh viên không tốt nghiệp kia?”[43].

2. Từ Trường khác. Dưới cái nhìn của giáo sư hay sinh viên của những phân khoa khác, ý kiến dường như không hoàn toàn nhất trí với người trực tiếp trong cuộc. Như cảm nghĩ của một giáo sư, được đào tạo trong môi trường giáo dục Pháp, phục vụ tại Trường Văn Khoa về Trường CTKD:

“Trong bước khởi đầu và phát triển, buộc lòng phải có những chủ trương hơi thiên về“thực tế”! Có lẽ đó là lý do khiến cho từ năm 1965 đến quãng năm 1970, trường Chánh Trị Kinh Doanh hơi có phần khuếch trương quá mức so với các khoa khác! Trong giai đoạn ấy, ở xã hội miền Nam nổi lên một phong trào đổ xô về những hoạt động tạm gọi là chính trị (các đảng phái và bè nhóm mọc lên như nấm); rồi chính khách đủ loại, đủ cỡ cũng xuất hiện rầm rộ, danh từ “chính trị” rất ăn khách! Đồng thời với sự xâm nhập của các tổ chức người Mỹ vào miền Nam, một nhu cầu về quản lý, quản trị đã bộc phát: hai tiếng “kinh doanh” cũng chẳng kém phần cao giá! Trường Chánh Trị Kinh doanh phần nào đáp ứng được một số yêu cầu và thị hiếu, cho nên được các bạn trẻ yêu thích, và có lẽ cũng được chính phủ nhìn nhận là đáp ứng cho một điều mà họ cho là cần thiết; họ bớt phần gay gắt và dần dần có phần khuyến khích.

Trong tình thế như vậy, Văn Khoa và nhất là Ban Triết Học đôi lúc có cảm tưởng như mình là con ghẻ, lập ra cho lấy có, kẻo mà chỉ lo có Trường Chánh Trị Kinh Doanh!”[44]

Người viết không hoàn toàn chia sẻ những cảm nhận của ý kiến này, dường như mang tính cách trách móc, coi đó là xu thời hơn là khen ngợi, khuyến khích. Có nhiều lý do khiến người viết không nhất trí với cung cách nhận định như thế:

Lý do thứ nhất là người viết quan niệm rằng phát triển vật chất, phát triển kinh tế cũng là một phương diện có ý nghĩa truyền giáo sâu xa không kém các lãnh vực văn hóa khác. Không thể đối lập phát triển kinh tế với phát triển văn hóa được, khi hiểu kinh tế là một yếu tố làm thành văn hóa. Tại sao không vì thế mà thấy sự phát triển Trường Chánh Trị Kinh Doanh trong bối cảnh lịch sử cụ thể của miền Nam lúc đó là một bước đột phá trước nhiều khó khăn bế tắc của Viện? Nếu nhận thức một cách biện chứng nào đó, thì khía cạnh vật chất có một vai trò nhiều khi quyết định, áp đảo và cần thiết cho các khía cạnh văn hóa khác nhau, nhất là khía cạnh tinh thần, trong các yếu tố cấu thành văn hóa.

Lý do thứ hai là “cho kẻ đói ăn, cho kẻ khát uống” chính là một phương cách nhập thể đạo vào hoàn cảnh thực tiễn của tình thế là một cách thể hiện tinh túy của đạo có hiệu quả và sâu xa nhất. Điều ấy có thể còn vượt hẳn thành kiến hay ý nghĩ tuy ngay lành nhung không luôn đúng đắn vẫn coi Chánh trị hay Kinh Doanh là chuyện danh vọng thấp hèn, dung tục, xác thịt, chỉ nhắm đến tiền bạc, lợi nhuận, khi dễ đối lập tinh thần cao đẹp hơn vật chất trong ý tưởng nhị nguyên về hiện hữu của thế giới.

Lý do thứ ba: việc mở trường Kinh Doanh vào thời điểm 1964 là một giải pháp đáp ứng thức thời với cái nhìn có tầm vóc chiến lược ứng phó rất hiệu quả cho thực tại xã hội. Trường CTKD thực sự đã tạo được sự hài hòa, gây thiện cảm từ nhiều giới trong xã hội, cách riêng các phụ huynh, do những thành tựu mà Trường CTKD đạt được. Tình trạng đó thậm chí đi tới khích lệ thái độ đồng tình của toàn xã hội. Trường CTKD còn góp phần giải quyết nhiều khó khăn vật chất cũng như chính trị giúp củng cố và phát triển Viện Đại Học này có lúc lâm vào nguy cơ bế tắc vì thái độ hiểu lầm và muốn xa lánh cô lập[45]. Tuy nhiên vật chất có nguy hiểm là có thể đưa người ta ra xa các mục tiêu nhân bản chân chính.

3. Mở rộng qui mô. Với đà tiến triển khá nhanh, một cơ sở giáo dục ở trên lầu I Thương xá Tax cũng được dùng làm cơ sở II của Trường Chánh Trị Kinh Doanh cho Ban Cao Học tại Sàigòn, từ trong niên học l968-69, nhằm thu hút các sinh viên đã tốt nghiệp Cử Nhân cư ngụ hay làm việc trong vùng Sàigòn muốn có cơ hội nâng cao kiến thức Chánh Trị Kinh Doanh.

Vì ý thức về nhu cầu cấp thiết là giữ chân các sinh viên tốt nghiệp không bị động viên vào ngay trong quân đội, Trường CTKD muốn mở rộng chương trình MBA tốt nghiệp sau hai năm. Chương trình quản trị kinh doanh liên ngành này được mở tại Sàigòn năm 1972. Đó là giáo trình nghiên cứu mới nhất của nhà trường ngõ hầu có thể tiếp nhận tất cả các kỹ sư, bác sĩ, dược sĩ và nhiều sĩ quan trung cấp.

Ban Cao Học CTKD nhằm phát huy kiến thức chánh trị kinh doanh ở các cấp cao hơn, trong môi trường năng động về kinh doanh tại thủ đô Sàigòn. Và chính Sàigòn lại là một một trung tâm đa dạng ở miền Nam, có quan hệ quốc nội và quốc tế rộng lớn. GS Nguyễn Lâu, tốt nghiệp Đại Học Luân Đôn, làm Phó Khoa Trưởng, phụ trách Ban này.

Tưởng cũng nên nói đến một nhận định của GS Phó Bá Long là có nhiều lúc sự mở mang cơ sở và phương tiện học vấn, nhất là ở cấp cao học tại Sàigòn, vượt quá những yểm trợ tài chánh thích hợp, đúng mức, và kịp thời từ phía Hội Đại Học Đà Lạt khi đó[46].

4. Một nền CTKD nhân bản, dân tộc. Trường Chánh Trị Kinh Doanh theo truyền thống gồm hai bộ phận Quản Trị Kinh Doanh và Chánh Trị Xã Hội. GS Phó Bá Long kế thừa tất cả những di sản tốt đẹp của trường, mà còn có sáng kiến đem môn học độc đáo ngõ hầu gây dựng ý thức đạo lý nhân bản và dân tộc trong hoạt động kinh doanh cho các doanh gia Việt Nam tương lai.

Ông đã đề nghị đưa môn Văn minh Việt Nam thêm vào giáo trình kinh doanh, kể từ niên khóa 1973-1974, trong chương trình giảng huấn cho tất cả các sinh viên của hai ngành: Chính Trị Xã Hội và Quản Trị Kinh Doanh. Tất cả các sinh viên của ba năm, trừ năm Sưu Khảo, đều phải theo học môn này, kế từ niên khóa môn này được giảng dậy. Thực sự trong học trình của Trường CTKD, đã có môn Lịch sử Văn Minh Thế Giới. Như thế, môn Văn Minh Việt Nam chỉ là một cách bổ sung, nhấn mạnh đến khía cạnh văn minh dân tộc trong nhận thức về hoạt động của các doanh gia Việt Nam tương lai. Vấn đề còn lại chỉ là hoàn chỉnh nội dung bộ môn này, soạn thảo giáo trình đồng bộ và được những giáo sư thích đáng giảng dậy một cách sinh động.

Người viết được GS Khoa Trưởng kế tiếp bố trí vào việc tìm kiếm các giáo sư thích hợp cho bộ môn này. Người viết dù rất hạn chế vì nhiều công việc, nhưng đả đảm nhận như một công tác, một cơ hội, với ý thức vừa đem sở học làm sở dụng để phục vụ học tập, đáp ứng với một thách thức có phần khó khăn. “Cờ đến tay ai, người ấy phất” nhưng nên phất cao đúng điệu như nhận thức tích cực của GS Trần Long, lúc gánh vác nhiệm vụ xây dựng Trường Chánh Trị Kinh Doanh[47].

Đây là một mảng bộ môn bao quát có tính văn hóa nhân bản và dân tộc cần có quá trình xây dựng dần dần. Để tổ chức đề tài chi tiết, bước đầu người viết phụ trách mấy tiết về “Tín Ngưỡng Trong Văn Minh Việt Nam” và nhạc sĩ Hùng Lân Hoàng Văn Hương mấy tiết về “Dân Ca và Dân Nhạc Việt Nam”.

Thực tiễn giảng dậy chứng tỏ bước đầu có kết quả tốt và sẽ được cải thiện hay có thể bị đào thải như bất cứ một bộ môn mới nào, khi không còn hiệu năng. Bộ môn này đang được thực hiện và rút kinh nghiệm thực tế để cải tiến, hay xử lý thích đáng, thì đất nước đã sang trang vì biến cố 30/4/1975.

Nếu chỉ thấy những mặt tích cực mà không thấy những khó khăn khác với những thứ đã nói trên đến với Trường Chánh Trị Kinh Doanh là một phân tích thiếu sót. Về mặt này, người viết thấy GS Phó Bá Long là người đủ can đảm để nói ra gần như huỵch toẹt.

Tiếng Anh Kinh thương, môn chính khóa? Theo nhận định của ông, ban đầu có nhiều chống đối việc đòi hỏi tiếng Anh kinh thương là giáo trình cốt lõi. Nhiều năm sau khi ông đã trở thành Khoa Trưởng, nhiều sinh viên thi rớt trong kỳ thi cuối năm đã đứng lên biểu tình chống ông, vì ông chủ trương duy trì tiếng Anh kinh thương ở các cấp lớp trong chương trình bốn năm. Trước tình hình đó, ông định sẵn sàng từ chức, nhưng Linh Mục Viện Trưởng quyết tâm ủng hộ ông. Dù vậy, hai bên đạt tới một giải pháp dung hòa là cho phép sinh viên lên lớp nhưng không được cấp bằng nếu họ trở lại thi đậu môn tiếng Anh .

Sau này, theo ông nhớ lại, khi nhiều người trong các sinh viên và giáo sư di tản sang Mỹ trong những ngày đầu tiên sau 30/4/1975, họ đều trở thành người tị nạn và xin định cư tại đó, ông nhận được một điện đàm từ anh Tòng, người từng lãnh đạo nhóm sinh viên đình công tại Đà Lạt. Anh này cám ơn ông vì ông đã tha thiết làm sao buộc được sinh viên phải học thành thạo môn tiếng Anh. Bây giờ chính tiếng Anh trở nên một công cụ vô giá cho anh trong việc xin tái định cư.

Một vấn đề khó khăn khác là các thuật ngữ tương đương trong tiếng Việt và tiếng Mỹ liên quan đến nhiều kiểu mẫu kinh doanh được đưa vào trong giáo trình Kinh doanh. Chẳng hạn trong tiếng Việt hay Pháp không có tiếng tương đương với các thuật ngữ như behavior và lost leader[48].

Giảng Viên CTKD phân tích về Di Chúc HCM? Ở Ban Cao Học, GS Phó Bá Long còn tuyển dụng một vài người nước ngoài giảng thuyết cho các sinh viên. Có lúc một giảng viên người Mỹ, một học giả chương trình Fulbright, hỏi GS Khoa Trưởng xem ông ta có thể giảng về Di Chúc HCM được không. Năm đó (1973), HCM ở miền Bắc đã chết từ bốn năm trước và ở miền Nam chính quyền cấm đọc nguyên bản tiếng Việt Di chúc tuyên ngôn của ông.

Tuy nhiên, GS họ Phó đã nói với giảng viên đó là ông có thể giảng theo bản dịch Di Chúc bằng tiếng Anh. Sự việc ấy được phổ biến trên Đài Phát Thanh Hà Nội. Thế là GS được Bộ Trưởng Giáo Dục triệu tập và thông báo cho biết là ông sẽ phải đối chất với cáo giác của Cảnh Sát An Ninh Sàigòn. Trước mặt viên chức an ninh Sàigòn, GS Long xác nhận việc cáo giác ông là đúng, nhưng ông lập luận rằng bài diễn giảng phân tích về Di Chúc HCM là do một giảng viên người Mỹ dùng một bản dịch Mỹ từ nguyên bản di chúc của HCM. Thế là cáo giác hành động vi phạm an ninh của ông được cơ quan cảnh sát bỏ qua, nhưng ông bị cảnh cáo là nên cẩn thận trong tương lai.

Theo cảm nhận của GS PBLong, vị trí khoa trưởng của ông ở một trường có nhiều uy tín như Trường CTKD không phải không có nguy hiểm, không chỉ về chính trị, mà cả những quyến rũ tham ô tài chánh và đạo lý. Ông kể lại:

“Một lần tôi về đến nhà, thấy một gói đồ, mở ra thì thấy đầy tiền giấy. Claire (vợ ông) cho biết là có một người đàn bà vừa ném gói đó phía ngoài, rồi bỏ đi mà không để lại tên hay địa chỉ bà ta. Tôi lập tức lên xe, phóng lẹ ra ngoài đi tìm người khách thăm. Rất may, Claire nhận ra bà ấy ở trạm bưu điện đầu tiên. Lăng lẽ tôi vội đến gần bà ấy, bảo bà lấy lại gói đồ của bà ấy, và nói thêm rằng nếu tôi khám phá ra tên của sinh viên nào nhờ bà đút tiền, thì dù nam hay nữ người ấy sẽ bị loại ngay. Bà ấy chưa kịp trả lời, thì Claire và tôi bỏ đi ngay. Chúng tôi không hề nghe tin gì về người khách ấy nữa, nhưng nhờ tôi có hành động mau lẹ mà có hiệu quả mong muốn, vì từ đó chúng tôi thấy không hề có ai quyền rũ chúng tôi bằng những cách cho tiền như thế nữa[49].”

Trường hợp khác liên quan đến một vị chức sắc trong giáo hội Công giáo. Theo lời ông ghi lại, “một lần tôi nhận được một lá thư từ một vị … mà tôi không quen biết. Trong thư đó ngài gửi gắm một sinh viên có thành tích quá nghèo nào đến nỗi bị đánh rớt. Tôi trình lá thư lên cha viện trưởng Lê Văn Lý, người kế thừa cha Lập. Cha Lý xé tan lá thư, và lập tức cho loại ngay sinh viên kia. Chúng tôi không bao giờ nghe tin tức về vị… kia nữa”[50].

Thỉnh thoảng có tham ô tập thể như lần anh thư ký Lê Văn Vang ở văn phòng Khoa Trưởng báo cáo là anh đã nhận được một lá thư nặc danh trong một kỳ thi cuối năm. Thư đó hứa hẹn cho anh một số tiền lớn, nếu anh lấy ra các giấy tờ khảo thí nào đó với các chữ mật mã trên dòng cuối của tờ giấy và tuồn đến một số nhân viên giảng huấn đặc biệt để cho điểm.

“Chúng tôi điều tra và phát hiện thấy giảng viên liên quan là các giáo sư phụ giảng theo hợp đồng năm. Chúng tôi báo cáo toàn bộ trường hợp mưu mô này cho Viện Trưởng. Ngài quyết định lặng lẽ cho đánh rớt tất cả những sinh viên có liên quan và hủy bỏ hợp đồng với các giảng viên. Một giảng viên vi phạm đã phản đối việc sa thải này – cho đến khi tôi cho biết [105] ký hiệu mật mã, thì mật mã đó mới làm giảng viên kia câm lặng ngay”.

Người biên khảo sau khi phân tích và tổng hợp đã nhìn thấy Trường CTKD, dù có những sai sót về số liệu công bố, không chỉ đem lại một thành công về kiến thức và kỹ năng chính trị, kinh tế và quản trị kinh doanh trong lãnh vực kinh tế chính trị cho một tập thể sinh viên khá đông đảo, góp phần cải thiện hình ảnh thiết thực và độc đáo nhất định về một Viện Đại Học Công Giáo. Trong một giai đoạn nhất định Trường đã góp phần đem lại một giải pháp cho cuộc khủng hoảng cả về tài chánh của VĐHĐL.

Nhà trường còn cống hiến một thứ kiểu mẫu cho những hình thức tổ chức điều hành, học thuật, thi cử và môi trường làm việc tập thể nhân bản tối ưu cho mọi thành phần trong cuộc, mà cho nền giáo dục trong cả giáo hội và đất nước nói chung trên cái nhìn ở tầm vĩ mô bao quát từ quá khứ, hiện tại đến tương lai. Thực tiễn luôn luôn chứng minh và biện chứng với những cảm tưởng, lý thuyết và lý tưởng. Người lãnh đạo, quản trị viên có trách nhiệm không thể bảo thủ, chuyên đoán, mà cần thức thời nắm bắt nhạy bén và uyển chuyển thay đổi cho chính xác hơn mãi và có hiệu quả đào tạo trong cuộc sống là thế.

Nói như thế không có nghĩa Trường CTKD là toàn bích, không có khuyết nhược điểm để sửa chữa, vì sai lầm là thuộc về bản tính của con người. Có thể sai lầm trong trường hợp này, người viết trộm nghĩ, là phô trương, phóng đại về các thành quả Trường đạt được. Sai lầm không quan trọng bằng nhận ra mình sai lầm và sửa sai. Đó là cách nói khác về sự thiếu trung thực của con người, khi phát hiện sự thật không hoàn toàn là thế. Nhận thức đó chỉ giúp con người bay cao hơn, xa hơn và nhanh hơn, và vững vàng hơn trong những bước đường sắp tới vậy.

Phân Khoa Thần học, do Ban Giảng Huấn Giáo Hoàng Học Viện Thánh Piô X phụ trách, sẽ bắt đầu thực sự từ niên khóa 1975-76. Thực thế, theo ký ức của người tham gia điều hành Trường Văn Khoa VĐHĐL, đến năm 1974, khi có sắc chỉ của Tòa Thánh, sát nhập khoa Thần học của Giáo Hoàng Học viện vào Viện Đại học Đà lạt, thì những người có trách nhiệm liên hệ bắt đầu thực thi những dự phóng đã nung nấu, dò dẫm, thử nghiệm, thảo luận, đúc kết các vấn đề liên quan từ lâu, để thi hành qua thời gian[51].

Vị Khoa Trưởng Khoa Thần Học đầu tiên là LM San Pedro, STD, Tiến Sĩ Thần Học, SJ. Sau khi rời Việt Nam, ngài làm Phó GM giáo phận Houston-Gaveston, TX, trước khi được bổ nhiệm làm GM giáo phận Brownsville, TX.

Từ năm 1957, các Giám Mục trong Hội Đồng Giám Mục Việt Nam muốn xây dựng một hàng giáo sĩ bản quốc có giàu khả năng trí thức và đạo đức đã thỉnh cầu Bộ Truyền giáo thiết lập một Học Viện Giáo Hoàng ở trình độ đại học. Tòa Thánh chấp nhận và đã trao công việc cho các linh mục tu sĩ Dòng Tên. Ngày 13/9/1958, một số linh mục Dòng Tên đã xúc tiến công cuộc thành lập Học viện trên cơ sở tạm thời ở ngon đồi B của Viện Đại Học Đà Lạt, gần trường Trung học Trần Hưng Đạo, trước khi chuyển đến cơ sở chính thức ở địa điểm hiện nay.

Công trình được khởi đầu xây dựng từ năm 1961, và từ niên khóa 1963-64 đã bắt đầu sinh hoạt cho đến năm 1978. Cơ sở được một kiến trúc sư người Việt, Ông Tô Công Văn, mặc dù có người đặt nghi vấn[52] là phải chăng Kiến trúc sư Ngô viết Thụ vẽ kiểu và đôn đốc xây dựng, thực hiện đồ án kiến trúc này, phù hợp với môi trường đào tạo, điều kiện chất lượng và tiện nghi cấp trung ương của Tòa Thánh tại Việt Nam.

Cơ sở học viện mới có một khuôn viên rộng gần 8 mẫu tây, tọa lạc trên một sườn đồi nên thơ trên đường Phù Đồng Thiên Vương, quay ra đồi cù thơ mộng tiếp nối với Trường Trung Học Bùi Thị Xuân và Viện Đại Học Đà Lạt, được thường xuyên che bóng dưới tán lá xanh mướt của rừng thông.

Ngày 24/4/1964, Đức Ông Francesco de Nittis, thay mặt Khâm Sứ Toà Thánh tại Việt Nam, cùng HĐGMVN, chính thức khánh thành cơ sở mới với các tiện nghi thích hợp cho việc đào tạo các chủng sinh.

Sau mấy năm đào tạo về Triết học, ngày 31/7/1965, chương trình thần học mới bắt đầu tại cở sở mang tên chính thức là Học Viện Giáo Hoàng Thánh Piô X, Đà Lạt. Tiếp theo đó, Tòa Thánh qua Bộ Truyền giáo, cho phép khoa này liên kết với VĐHĐL.

Thực tế giáo trình thần học đã bắt đầu có từ niên khóa 1963-64, nhưng xử dụng cho nội bộ của Giáo Hoàng Học Viện Thánh Piô X, như một chủng viện giáo hoàng do các Linh Mục Dòng Tên quản nhiệm.

Cho đến trước 30/4/1975 Học Viện đã thu nhận hơn ba trăm (300) sinh viên chủng sinh thần học theo những học chế khác nhau. Đã có 246 Chủng Tu Sinh thuộc nhiều giáo phận và dòng tu địa phương. Một số chủng sinh từ các giáo phận nước ngoài như Lào và Kampuchia. Có 112 chủng sinh giáo phận và 63 tu sinh dòng được thu phong Linh Mục.

Ban giảng huấn, gồm hơn ba mươi giáo sư thuộc khoảng 10 quốc tịch khác nhau. Ngoài những vị giáo sư cơ hữu, cũng có nhiều GS thỉnh giảng đến từ các các cơ sở quốc tế, như Sophia University, ở Tokyo bên Nhật, Institut Catholique từ Paris, Pháp, Fujen Catholic University ở Đài Loan, Gregoriana ở Roma, Ý Đại Lợi.

Hai GS Trung Hoa thuộc Dòng Tên là Linh Mục Joseph Chen Chung Ling và Matthias Chen Van Dzu khi giảng bài, hay nhắc đến Kiến Trúc Sư Tô Công Văn, có thể đề cao tinh thần dân tộc của người Việt Nam.

Qua nhiều phiên thảo luận giữa hai cơ quan, Viện Đại Học và Học Viện Giáo Hoàng Thánh Piô X đã thảo luận về phương thức liên kết và được các chức trách đôi bên phê chuẩn. Thư của Đức Phaolô VI gửi HĐGMVN ngày 15/9/1966, có đoạn viết:

“Cuộc thành lập Khoa Thần Học tại Học Viện Giáo Hoàng Thánh Piô X Đà Lạt trong thời gian sau Công Đồng sẽ khuyến khích tất cả mọi người có thiện chí, dấn thân hoàn thành lời Thánh Phaolô “Hãy thực thi chân lý trong đức ái” (Eph., 4, 5). Khoa Thần Học sẽ là điểm gặp gỡ giữa tinh thần Tin Mừng và di sản triết học và tôn giáo phong phú của dân tộc Việt Nam.”

Học Viện có mục đích đào tạo các linh mục với qui mô sâu sắc hơn về trí thức và tu đức. Các tuyển sinh theo học ở đây là các chủng sinh được chọn từ khắp các giáo phận miền Nam, và một vài chủng sinh từ Kampuchia và Lào.

Với tư cách một phân khoa của VĐHĐL, khi ra trường, sinh viên sẽ được cấp bằng Cử Nhân Thần Học, nếu đạt các chỉ tiêu học vấn và thi cử qui định. Những ai muốn dọn Tiến Sĩ Thần Học thì mới tiếp tục theo học cao hơn. Chương trình giáo dục theo tiêu chuẩn của một Học Viện Giáo Hoàng, vì hầu hết nhân viên ban giảng huấn là các giáo sư danh tiếng có khả năng chuyên môn cao của nhiều cơ sở đại học quốc tế trong và ngoài Giáo hội.

Chương trình huấn luyện của Giáo Hoàng Học Viện Piô X Đà Lạt

Chương trình dự kiến gồm 8 năm chứ không phải 6 năm, như nhiều chủng viện khác. Chưa kể đi thực tập mục vụ dài hạn, (hay đi giúp xứ), có giáo phận 1 năm, có giáo phận 2 năm chẳng hạn như Long Xuyên.

Sở dĩ như vậy, vì muốn theo đúng qui chế phân khoa thần học của Roma. Đồng thời về triết học, thì sẽ theo học ở bên Viện Đại Học Đà Lạt. Cụ thể là khoảng 1973-1975 các đại chủng sinh Ban Triết Học đã sang học bên Viện Đại Học. Lúc bấy giờ đã có được sự thỏa thuận giữa Giáo Hoàng Học Viện và Viện Đại Học Đà Lạt. Các đại chủng sinh sẽ học triết học ở Viện Đại Học, còn Phân Khoa Thần Học của Giáo Hoàng Học Viện sẽ mở rộng và trở thành một Phân Khoa chính thức của Viện Đại Học.

Giáo trình thần học này chủ yếu là đào tạo các chủng tu sinh. Tuy theo nguyên tắc giáo dân có thể tham gia, nhưng chưa có trong thực tế, vì việc quan hệ giữa Học Viện Giáo Hoàng Piô X Đà Lạt và Viện Đại Học Đà Lạt có nhiều phức tạp chưa giải quyết xong vì tình hình xã hội. Hơn nữa điều kiện để giáo dân tham gia có nhiều yếu tố cần cân nhắc, kể cả chủ quan và khách quan.

1. Giáo trình bốn năm triết học. Các chủng sinh phải học sáu bộ môn chính của triết học kinh viện theo truyền thống từ lâu ở các đại chủng viện của Giáo Hội Côn giáo: Luận Lý Học; Hữu Thể Học; Đạo Đức Học; Tâm Lý Học; Vũ Trụ Học; Thần Học Tự Nhiên.

Ngoài ra chủng sinh còn phải học một số bộ môn khác về triết sử.

Sau bốn năm triết học, các chủng sinh phải qua một cuộc sát hạch khẩu vấn Về Vũ Trụ, gọi là De Universa. Các chủng sinh phải trải qua một cuộc thi hỏi đáp bằng tiếng La Tinh hay Tiếng Pháp.

a. Ban thẩm vấn có năm giáo sư giám khảo và mỗi giám khảo đặt một câu hỏi. Thí sinh phải trả lời xuất sắc mỗi câu hỏi đó mới đạt tiêu chuẩn, nghĩa là phải được điểm trung bình là 6/10 và được ít nhất là ba giám khảo cho điểm 6/10 trở lên. Như thế một thí sinh có hai giám khảo cho điểm 9/10, nhưng có ba vị chỉ cho điểm 5/10, thì thí sinh vẫn không được chấm đậu, dù [(2x 9)=18; (3x5)=15; (15+18): 5= 6,6] đã được 6,6/10 trên trung bình cộng tổng điểm của 5 môn vấn đáp.

b. Một điều kiện nữa là khi đã thi vấn đáp đạt kết quả tốt, thì các điểm học về mỗi môn của bản thân thí sinh trong bốn năm học triết trước đó, phải được điểm trung bình.

Nếu không đủ điều kiện vượt qua cuộc khẩu vấn De Universa, thì chủng sinh vẫn được theo học bốn năm thần học, nhưng không đủ điều kiện để được cấp văn bằng Cử Nhân Thần Học sau khi tốt nghiệp.

Trong khi học thần học, để củng cố đức tin trong việc tìm hiểu các tôn giáo khác bằng phương pháp đối thoại, các chủng sinh cũng được tiếp xúc thẳng với các vị chức sắc tôn giáo khác để thảo luận, đối thoại.

Cụ thể là trong một khóa học bốn năm thần học, Thượng Tọa Phật Giáo Thích Minh Châu của Viện Đại Học Vạn Hạnh được mời lên trình bày một số vấn đề cơ bản nhất của Phật Giáo và tiếp xúc đối thoại với sinh viên, nhưng hôm đó, Thượng Tọa Thích Minh Châu bận Phật sự, nên cử Thượng Tọa Thích Quảng Độ lên Giáo Hoàng Học Viện Đà Lạt thay thế. Hai câu hỏi được đặt ra cho Thương Tọa là:

Thuyết cấm sát sinh của nhà Phật không thể thi hành tuyệt đối được. Người ta không thể không uống nước. Thế mà ngay trong nước lã thường, đã có không biết bao nhiêu vi sinh vật trong nước. Uống vào là sát sinh rồi?

Câu hỏi về thuyết luân hồi: Phật Giáo giải thích thế nào về dân số học. Mỗi năm dân số mới cao hơn, và vì thế cõi nhân sinh mỗi năm mỗi tăng thêm. Vậy có phải là nhiều thú vật sống lanh hơn và thăng tiến chức năng?

Trong buổi kết thúc khóa đối thoại liên tôn TT/ TQĐ đã phát biểu mấy ý.

Trước khi tin rằng đó là phát biểu từ tâm thành của Thượng Tọa Thích Quảng Độ, bình thường các độc giả nghĩ rằng những ý tưởng phát biểu dưới đây chỉ mang tính xã giao.

1.“Chưa bao giờ tôi gặp một nhóm sinh viên xuất sắc và lịch lãm như thế trong đời”

2.“Những câu hỏi đặt ra rất tốt cho cuộc đối thoại liên tôn trong tương lai”

3.“Phải rất lâu nữa Phật Giáo mới chuẩn bị được một lớp người tương lai như vậy”

4.“Nếu ở thêm một tuần nữa nghe các chủng sinh đặt thêm câu hỏi, thì chắc tôi sẽ theo Công giáo luôn”

Các phát biểu trong bối cảnh kết thúc một cuộc đối thoại của một vị Thượng Tọa như Thích Quảng Độ không thể lột tả sự chân thành qua lời phát biểu bên ngoài đúng như tấm lòng của chính người đối thoại.

Câu 1 là một cách tán tụng thuần túy thông thường đối với rất nhiều đối tác xã giao.

Và câu 2 là một câu bông đùa cho vui hơn là thực chất, nhưng cũng có thể có nhiều hàm ý khác.

Câu 3 dường như nói để có đối thoại, nhưng kết quả của cuộc đối thoại đó hầu như sẽ chẳng giải quyết gì cả ngoài một thái độ hòa hoãn khoan dung, vì không ai giải thích cặn kẽ được những vấn đề đặt ra cho niềm tin của mỗi tôn giáo, mỗi tín ngưỡng, mỗi con người. Vì thế “đường anh đi anh cứ đi, và đường tôi đi, tôi cứ đi”.

Trong câu 4, chắc chắn về phương diện đào tạo, phải rất lâu nữa Phật Giáo mới chuẩn bị được một lớp người tương lai như trong một chủng viện Công giáo. Nhưng có thể không bao giờ có một lớp người như thế trong Phật giáo, vì mỗi tôn giáo có những sắc thái môi trường riêng biệt mà tôn giáo khác không có.

Các chủng sinh cũng được ra ngoài tham gia những cuộc tranh luận, như về vấn đề hạn chế sinh sản ở KS Palace, Đà Lạt, do chính GS Phó Bá Long tổ chức với tài trợ hoàn toàn của Mỹ. Nhiều thuyết trình viên khác như các học giả, các Giám mục, Linh Mục chuyên môn cũng được mời đến trao đổi với chủng sinh. Nhà văn Duyên Anh nói về giáo dục tuổi trẻ, nhà văn Hoàng Xuân Việt nói về thái độ cởi mở biết lắng nghe những người nói khác ý mình.

Có những cuộc thăm viếng đặc biệt đến GHHV của các nhân vật nổi tiếng như Tổng Thống Nguyễn Văn Thiệu (1967), và Bề Trên Cả Arrupe Dòng Tên đến VN và đến GHHV (1968).

Ngoài chương trình học tập chủng sinh cũng được thực tập mục vụ ngoại khóa bằng nhưng cuộc thăm viếng thực địa, thăm bệnh viện, lao xá, hướng dẫn giáo lý ở các trường trung tiểu học, hướng dẫn JUC, Hùng Tâm Dũng Chí, Thiếu Nhi Thánh Thể, giúp các nhóm trẻ em bụi đời cao bồi vùng Đà Lạt.

[1] Xem biểu đồ 4, ở trên

[2] Con số này không phù hợp với số liệu của Dalat University, đd., t. 27

[3] Tham khảo Chi Nam Sinh Viên NK 1973-74 đd., t.31

[4] Xem số liệu chi tiết về công tác xây dựng ban đầu của Linh Mục Viện Trưởng Trần Văn Thiện (1957-1961) ở Chương Năm về Quá Trình thành Lập Viện Đại Học Đà Lạt

[5] Trong quá trình viết khảo luận nghiên cứu này, người viết bất ngờ gặp được một cựu sinh viên tốt nghiệp khóa Sư Phạm Triết Đà Lạt năm 1964 (Ông Nguyễn văn Chi, hiện ở tại Montréal Canada, cùng học với ông Nguyễn Văn Lục, GS Triết Học, cũng ở Montréal)

[6] Sư Huynh Pierre Trần Văn Nghiêm, sau này có MA in Education: Souvenirs. Paris (?), 1999, Lưu hành nội bộ, in vi tính, 117 trang, font, tt.54-55. Nhưng lá thư từ các cựu sinh viên trường sư phạm Đà Lạt từ khắp nơi gửi đến Sư Huynh Pierre, như lá thư ngày 25/2/1993, 6/4/1993 từ Phú Nhuận của cựu nữ sinh viên sư phạm Phước (1968-71), thư ngày 22/6/1992 15/12/1993, của Lê Thị Đào từ Nha Trang.

Trong lá thư ngày 15/3/1996, có lẽ từ Canada, cô viết:

“Con sung sướng cho thầy biết là con đi lại con đường nhà trường từ cuối tháng 9 vừa qua. Mỗi tuần con có 36 tiết học: ở bốn lớp hoa vải, ba lớp may vá, hai lớp văn học. Và tuần tới một lớp khác về nghệ thuật kết hoa. thưa Sư huynh, tất cả vì yêu nghề và học trò. Thầy có biết ngoài văn chương học được thời Cử Nhân văn khoa, con đều học hết những thứ khác do chính con không? Và cái tốt nhất chính là con đã đi đến chỗ thành công là giảng dậy mọi chuyện. Một tin mừng chắc sẽ làm Thầy vui: hội đồng thanh tra tỉnh đã chỉ định con gái Thầy hiến những bài học mẫu mực cho tất cả các giáo viên tỉnh! Thầy xem một con mẹ đi bán hàng rong lại hiến những bài mẫu cho các thầy cô giáo. Sư Huynh ơi, thầy hãy hãnh diện vì các học trò của thầy. Họ sẽ mang lạt vinh dự cho Thầy! Con cầu nguyện Chúa chúc lành cho Thầy và Thầy gìn giữ chúng con. Lê Thị Đào.” (Souvenirs, t.86). Vói lời lẽ như thế, sư huynh Pierre thấy mình có thể hát “Nunc dimittis” như tiên tri Simêon để bước vào Cõi Nghìn Thu ở tuổi 90, khi đã biết Chúa!

[7] Cậu Kế sinh ra ngày 17/12/1912 tại Phú lương, rửa tội ngày 20/12/1912 tại Họ Đạo Phú Lương (Lương tràng), thuộc Xã Định Xá, Huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam, thuộc Địa Phận Hà Nội, Đồng Bắng Bắc Việt, tuy có tài liệu đồng hóa với Phú Lương ở tỉnh Thái Nguyên, miền Trung Du Đông Bắc Bắc Việt. Nhưng các sự kiện ngay trong tài liệu của SH Théophane không chứng minh điều ấy.

Giai đoạn tu học 1927-1933. Từ 15 tuổi, cậu xin gia nhập dòng sư huynh La San, trở nên tu huynh ứng sinh Dòng La San từ ngày 3/8/1927. Chỉ năm năm sau, Thầy được khấn trọn đời ngày 27/7/1937 và trở thành một sư huynh trẻ tuổi của Dòng La San. Sau đó SH theo học Trường Đại Học Văn Khoa Sàigòn (1956-58) về văn chương và triết học. Đồng thời SH tranh thủ học thần học ở Đại Chủng Viện Xuân Bích (Saint Sulpice) Thị Nghè, Gia Định

SH được nhà dòng cho du học (1958-61). Ở Rôma SH thụ huấn tại Trường Laterano (58-61) về thần học, sư phạm giáo lý, tính tỉnh học, linh đạo. Rồi SH theo học tại Trường Angelicum về nghệ thuật làm Master of the Novices (1959). Trong hành trình đến Rôma năm 1958, SH vừa có nhận thức vừa du hành vừa học hỏi qua các trạm dừng chân Singapore, Tích Lan, Colombo, Ấn Độ Dương, Djibouti, Địa Trung Hải, Pháp, Ý. Rồi Anh (1959), Pacific Ocean, Philippin, Guam, USA (1975) Pháp, Bồ, Tây Ban Nha, Monaco, Ý, Đức, Úc, Thụy sĩ, Hòa Lan, Bỉ và Anh (1985).

SH tham gia giảng dậy và làm việc ở nhiều môi trường khác nhau, như: Trung học Th. Thomas Nam Định (1933-34), Pellerin (34-38), Th. Thomas Trung Linh (38-39), Puginier Hà Nội (1939-41), làm nhạc trưởng, chơi orgue nhà thờ, Taberd Sàigòn (41-49) dậy Pháp, Ngôn ngữ, Latinh, Hy Lạp, chơi Orgue, Piano, Violin), Adran (49-50) dậy Latinh, violin, piano, Lasan Taberd (50-58).

Viện Đại Học Đà Lạt 62-75: Tập Viện La San Nha Trang (63-67), thông tín viên Giáo Dục (1963-75), dậy thần học, lịch sử giáo dục, nhiệm vụ học (62-75) Giám Đốc Thư Viện VDHDL Phó GĐ Đại Học Xá (1968),

Đến Hoa Kỳ 1975-2003: Dậy ở St Mary’s College of Northern California, curator Thư Viện (75-76), Latinh, Ban Cổ điển (76-99), tiếng Anh, Hy Lạp, Pháp, thông tín viên tập san Liên Lạc ở San Jose (1976-1984). Dịch một số sách thần bí về Anna Catharina (4 cuốn), Maria Valtorta (10 cuốn) sang Tiếng Việt, nghiên cứu học hỏi văn hóa Pháp, Anh, … cho đến lúc từ trần hồi 10.45am ngày 2/11/2003.X tại nhà dòng Lasalle, San José, California, Hoa Kỳ, thọ 91 tuổi. (Ban Điều Hành Hội Ái Hữu Thụ Nhân Viện Đại Học ĐàLạt Nam California: Đặc San Sư Huynh Théophane Nguyễn Văn Kế. “Frère Kế, Thụ Nhân và một đời hiến dâng cho giáo dục.” Southern California, USA (12/2003), 183 t., pdf., in font 12. Ban Biên Tập Đặc San: Tiểu sử Frère Théophane Kế. Đặc San Frère Kế, Southern California 12/2003, t. 99-101; cũng xem BBT ĐSKD7: “Cố Frère Théophane Nguyễn Văn Kế. ĐSKD7, tt. 43-49)

[8] Chánh Trị Kinh Doanh.

[9] Chỉ Nam Sinh Viên NK 1973-74, đd., tt.29-34

[10] Tham Khảo Chỉ Nam Sinh Viên, 1973-74, đd., tt. 74-75

[11] Thế Tâm: Sđd., t.150.

[12] Thế Tâm, Sđd., t.149.

[13] Thế Tâm, Sđd., t.153.

[14] Thế Tâm, Sđd., t.155. Người viết không hình dung được hết tình trạng khách quan của Viện Đại Học Đà Lạt theo ý tác giả nói là gì? Luộm thuộm, không được tổ chức, không đoàn kết, không có tương lai vì nhiều khó khăn, … ?

[15] Thực tế, ở nhiệm vụ giảng dậy, người viết đã áp dụng phương pháp hội học, tham quan thực địa có nhiều kết quả tốt cho các lớp lịch sử Việt Nam và thế giới, cùng văn minh Việt Nam

[16] Thế Tâm, Sđd., tt.149, 150, 151.

[17] Thế Tâm, Sđd., t.159.

[18] Thế Tâm, Sđd., tt.157-158.

[19]Ông Phó Bá Long xuất thân từ các trường: Trung học St. Francis Xavier (Thượng Hải, Trung quốc); Trường Bưởi (École de Protectorat), Albert Sarraut và Đại Học Dược Khoa Hà Nội, Việt Nam.

Tháng 7, 1954, ông trúng tuyển chương trình học bổng Fulbright. Ông xin theo học ngành Kinh Doanh tại trường Công Giáo Georgetown ở Washington, D.C. Nhưng trường này không có ngành ông muốn theo học và vì thế được giới thiệu theo học bậc Cao Học Kinh Doanh hai năm tại Trường đại học Harvard (Harvard Business School, Boston).

Năm 1956, ông về nước làm Quản Trị Ngân Hàng Quốc Gia thời Việt Nam Cộng Hòa I ở Miền Nam. Ông đã làm Tổng Giám Đốc Nhà Máy Gạch Bắc Kỳ và Công Ty Thủy Tinh, và làm Giám Đốc bản xứ cho hãng dầu Esso tại Sài Gòn. Năm 1970, ông làm Khoa Trưởng Trường Chánh Trị Kinh Doanh, Viện Đại Học Đà Lạt, và thỉnh giảng tại Trường Đại Học Quốc Phòng Việt Nam Cộng Hòa cho đến 1975

Sang Hoa Kỳ, Giáo Sư dạy Anh văn tại trường trung học công lập Montgomery Blair, MD, Marketing tại American University, và thỉnh giảng môn Đông Nam Á Học trên du thuyền Đại Học Pittsburg, PA. Ông đã làm Đồng Giám Đốc Trung Tâm Hướng Dẫn định cư tại Viện Ngữ Học Thực Hành và đã cộng tác tại các trại tỵ nạn Pulau Bidong, Palawan, Bataan, Galang, Sikew, Macao, Hong Kong, và Bắc Hải ở Trung quốc.

Ông làm thông dịch viên công chứng của Bộ Ngoại Giao Mỹ, nên đã công tác tại các Hội nghị quốc tế về quân nhân mất tích và định cư tỵ nạn tại Hawaii, Geneva, và Paris.

Từ năm 1983-1989 Giáo Sư làm Giám Đốc Chương Trình Đào Tạo Kinh Doanh cho người Việt Nam, dưới bảo trợ của Georgetown University School for Summer and Continuing Education. Chương trình này được đem vào giảng dạy tại các đại học Việt Nam, Lào và Kampuchea.

Ông Bà sinh được bốn trai, hai gái và đến nay đã có bốn cháu nội ngoại. Hiện nay Ông Bà Phó Bá Long đang nghỉ hưu tại Washington, D.C., Hoa Kỳ.

[20] Theo Hồi Ký của GS Trần Long, ba nhân vật Long này đều đến Hoa Kỳ du học vào đầu thập niên 1950, có hỗn danh thời còn làm sinh viên ở Hoa Kỳ là Mập (Phó Bá Long, 1922, Hà Nội, Quản Trị Kinh doanh, University of Havard, vợ Đặng Trung Nghĩa 1960 ở Sàigòn), Lùn (Trần Long, 1928 Ninh Bình, kinh tế thương mại, University of Portland, và Syracuse, vợ Ánh Nguyệt 1959 học ở Reed College), và Cao (Ngô Đình Long, 1931, Huế, điện học, University of Wisconsin, vợ Trâm Anh 1954, học ở Mundelein College, Chicago). Cả ba có lúc cùng dậy học ở Trường CTKD Đà Lạt. Cuộc đời tương đối xuông xẻ, thành công và bề thế trong xã hội. (Trần Long, Sđd., t.7/7; “Giáo Sư Khoa Trưởng Trần Long”. Đặc San Khóa 7 CTKD, t. 37-41)

[21] Trần Long; Hồi Ký đã dẫn. Đặc San Khóa 7 CTKD, t. 9, chú 7: “It was also the first institution of higher learning in Vietnam that applied the case study method and group research system”. Thực ra khi người viết còn thụ huấn ở Trường Văn Khoa Sài gòn từ 1961-1968, phương pháp điển cứu và nghiên cứu tập thể đã được áp dụng từ sớm trong môn Xã Hội Học do GS Phạm Thị Tự phụ trách, và trong môn Địa Lý Nhân Văn, do GS Nguyễn Bình Minh hướng dẫn. Thực sự lúc đó tất cả đã từ hai nữ giáo sư này. Nhưng phương pháp mới mẻ này chưa có ảnh hương rộng lớn.

[22] Trong hồi ký ông Trần Long ghi thời điểm anh làm Chủ tịch Hội Sinh viên Công giáo vào các năm 1962-64, và Phó Bá Long kế tiếp từ 1964 là không chính xác. Đúng là các thời điểm 1952-54, vì Phó Bá Long đã tốt nghiệp xong Cao Học QTKD Harvard từ 1956 và về làm việc tại Sàigòn, như GS PBL xác nhận với người viết qua điện đàm, chứ không phải năm 1964 như GS Trần Long ghi.

[23] Tài liệu gia phả của họ Phó có một mức độ khác biệt nà đó đối với con đường đi tới của GS Trần Long: “…GS Trần Long và tôi được biết là cột trụ của SBG, làm việc với nhau và yểm trợ nhau và khuyến khích nhau. Tôi có cái thú là đã giới thiệu ông với vợ ông, Danielle và bà có với ông chín mặt con. Tôi đã làm ông trở nên một thành phần chính sáng lập và quản trị Học Viện Anh Ngữ Lam Sơn. Tôi khuyến khích ông tham gia vào Esso. Ỏ đó ông giữ chức giám đốc giao tế. Rồi khi ông bị động viên vào trong quân đội, tôi giới thiệu ông với cha Lập.” Phó Bá Long: On the Long Way Home, Part I: Autobiography. Place unknown, July 2, 2000, 66th Commemorative of Phó Bá Thuận, the author's father, 114 pages, in A2, font 9, p. 104.

[24] Trần Long: Hồi Ký đã dẫn, t.1/7.

[25] GS Ngô Đình Long theo học Trường Quốc Học Khải Định và đậu Tú Tài II năm 1952. Cũng trong năm này, ông được học bổng của Quốc Trưởng Bảo Đại, du học Kỹ Sư Điện tại trường đại học Wisconsin thuộc Madison, Wisconsin ở Hoa Kỳ. Nơi đây, ông đã liên tục tốt nghiệp các văn bằng: Bachelor of Science, Electrical Engineering (1956), Master of Science, Electrical Engineering năm (1957) đồng thời làm Phụ Tá Giảng Huấn cho nhiều lớp Kỹ Thuật điện học (1957-1959). Năm 1959, đáp ứng lời mời của Nguyên Tử Lực Cuộc Việt Nam, ông hồi hương cộng tác xây dựng Trung Tâm Nguyên Tử Đà Lạt.

Năm 1964, ông được Giáo Sư Trần Long mời cộng tác và giảng dạy môn "Toán Kinh Thương" cho sinh viên Chánh Trị Kinh Doanh từ Khóa 1-8. Ngoài ra ông còn có dịp dạy môn Vật Lý Hạch Tâm cho sinh viên Khoa Học và lớp Nghệ Thuật Phiên Dịch Anh-Việt, Việt-Anh cho sinh viên Văn Khoa cũng thuộc Viện Đại Học Đà Lạt. Ông phụ trách liên tục môn Toán Kinh Thương từ Khóa 1 đến Khóa cuối cùng gồm các đề tài chi tiết như: tiền lãi, lãi đơn, lãi kép, các niên khoản, xác suất và ứng dụng trong các ngành bảo hiểm, v.v. Sau này ông Ngô Đình Long còn kiêm nhiệm một số công việc khác ở Viện.

[26] Trần Long sinh ngày 8/6/1928 tại Ninh Bình Phát Diệm, Bắc Việt. Từ 1935-46, thụ huấn với các Sư Huynh và Linh mục trong chủng viện. Sau ba năm diến ra cuộc chiến tranh Việt Pháp, anh được giáo phận Phát Diệm cho đi du học Pháp. Sau đó, ở Pháp được 8 tháng, anh ra đời và sang Mỹ du học. Trong thời gian 1950-54, sinh viên Trần Long theo học chương trình Cử Nhân (B.S.) Quản Trị Công Nghiệp tại University of Portland, Oregon. Tốt nghiệp tháng 9/1954. Năm 1954-56, ông tiếp tục học lên Cao Học (M.A.) Kinh tế và Tài Chánh, University of Syacuse, New York.

Sau khi tốt nghiệp đầu năm 1956, ông về Sàigòn và ở lại Miền Nam Việt Nam trong 16 năm. Ông điều hành tờ Tuần Báo The Times of Viet Nam (1956). Trong thời gian 1957-61, làm quản đốc Công ty Standard Vacuum Oil, Phân Bộ Việt Nam-Cambốt. Ông gia nhập quân đội VN với tính cách sĩ quan trừ bị Ban Huấn luyện (1961-63), biệt phái làm Khoa Trưởng Trường Chính Trị Kinh Doanh thuộc Viện Đại Học Đà Lạ t (1964-1970), Tống Quản Lý Hội Đại Học Đà Lạt (1970-1975). Di tản ngày 29/4/1975 từ Sàigòn sang Hoa Kỳ, với vợ và tám con. Ông làm giảng viên Kinh tế tại Đại Học Cộng đồng Portland (1975-76), Kiểm toán viên trưởng tại Far West Federal Savings and Loan Association (1976-93), Viên chức kiểm toán Washington Mutual Savings Bank (1993-96). Hồi hưu ngày 8/6/1996. Hiện cư ngụ tại Portland, Oregon

[27] Trần Long, Hồi ký đã dẫn trên, t.2/7

[28] Phó Bá Long: Autobiography “On The Long Way Home”, sđd., t.92

[29] Ban Biên Tập ĐSKD7: “Tổng quát về Viện, Trường và Khóa 7 CTKD”. ĐSKD7, t.10, trích từ Phiếu Điểm Tổng Quát của K7 CTKD, Ban Quản Trị Tài Chánh Kế Toán. Cũng xem Thái Văn Hùng: “Những chặng đường gian nan”. ĐSKD7, tt. 76-80.

[30] PBL: Autobiography, đd., t.104

[31] Con số này do chính GS Trần Long ghi trong Hồi Ký, đd., t. 3/7 (xem nguyên văn ở dưới) không phù hợp với số liệu trong bảng thống kê của Chì Nam Sinh Viên 1973-74 đưa ra là 1964-65: 700 người (?!) [t.103], trong khi ở Bảng Thống Kê tổng hợp toàn viện ở t. 9 lại ghi là 1075. Cùng năm học đó, ba trường Sư Phạm, Văn Khoa và Khoa học theo bảng tổng kê có (51+295+94) = 440 người.

(nguyên văn đoạn hồi ký: “Cuối niên khóa 67-68 gần 400 sinh viên nhận lãnh văn bằng Cử Nhân. Năm Nhập Môn có 1036 sinh viên”. Thục ra tống kê chính thức của Trường CTKD theo CNSV 73-74 chỉ là 295 sinh viên tốt nghiệp Cử Nhân Kinh Doanh thuộc năm 1967-68!

[32] Thái Thị Như Hảo: “Viết về Thầy (GS Đinh Xáng)”. ĐSKD7, tt. 98-103.

[33] Trần Long, Hồi Ký đã dẫn trên, t.5-6/7

[34] PBL, Autobiography, đd., t.105

[35] Tham Khảo Chỉ Nam Sinh Viên 1973-74, đd., t.

[36] Dĩ nhiên chưa được ghi trong Chỉ Nam Sinh Viên 1973-74.

[37] Vì có sai số trong ba bản thống kê liên quan đến một đề mục thống kê (các sai số toàn viện với Trường Văn Khoa và Trường Chánh Trị Kinh Doanh) mà tôi phát hiện trong Chỉ Nam Sinh Viên 1973-74, nên các số liệu về số sinh viên Nhập Môn (450) và tốt nghiệp (182) của K7 CTKD chính xác đến mức nào? Thống Kê chính thức trong Chỉ Nam Sinh Viên 1973-74, ghi số sinh viên ghi danh năm Nhâp Môn (tức K7 /CTKD) năm 1970-71 là 1157 sinh viên (!) chứ không phải là 450 như DSK7 ghi (!)

[38] Ban Biên Tập ĐSKD7: “Tổng quát về Viện, Trường và Khóa 7 CTKD”. Đặc San K7/CTKD, t.10.

[39] Người viết được GS Phó Bá Long cho biết LM Viện Trưởng Viện Đại Học Đà Lạt có dự tính tổ chức thi cuối năm 1974-1975 cho toàn thể sinh viên của Viện có mặt ở Sàigòn, nếu tình hình đất nước không thay đổi vào 30/4/1975.

[40] Thực sự số liệu này không đúng với Thống Kê chính thức do trường công bố trong CNSV 73-74 (295)

[41] Trần Long: Sđd., t.2/7.

[42] Trần Long, Sđd., t.3/7.

[43] Trần Long: Sđd., t.3/7. Nếu các số liệu GS Trần Long đưa ra theo hồi ký là chính xác, thì đương nhiên mới có thể phán đoán chính xác về trường CTKD, dù tương đối. Nếu không những lập luận dựa trên các số liệu sai lại đưa người đọc đến nhiều suy nghĩ và phân tích khác về thành quả của nhà trường cũng như khả năng của chính Ban Điều Hành nhà trrường.

[44] Thế Tâm: Sđd., t.156.

[45] “Sau chính biến 1963, Viện Đại Học Đà Lạt bị chính phủ miền Nam cho là gắn liền với chế độ Ngô Đình Diệm, nên có cái nhìn không mấy quân bình mà có phần ác cảm. Do đó vào những năm 1963, 64, 65, Viện đã gặp rất nhiều trở ngại. Ví dụ về tài chánh, một số tài sản làm cơ sở tài chánh của Viện bị phong tỏa, thậm chí có lúc vấn đề tịch biên được đặt ra, ban giáo sư bị hạn chế, nơi ăn ở của sinh viên từ các nơi khác đến cũng nan giải. Có lúc LM Viện Trưởng phải chạy đi mượn tiền để thanh toán tiền lương cho giáo sư và nhân viên” (Thế Tâm Nguyễn Khắc Dương: Sđd, t.156.)

[46] Phó Bá Long: Trao đổi qua điện thoại với người viết ngày 1-2/5/2006.2&3.

[47] Trần Long, Hồi Ký, Tài liệu đã dẫn, t.2/7

[48] “Chúng tôi phải chế ra những từ mới như “hành xử” cho behavior có nghĩa đen là thái độ hành động. Đã có nhiều cuộc tranh luận sôi nổi về thuật ngữ marketing cho đến khi chúng tôi tìm đển chữ “tiếp thị”, tức “cung ứng thị trường”. Năm 1968, tôi hội với Oliver Giscard d’Estaing (anh em của Tổng Thống Pháp) người cùng học dưới tôi một hay hai năm ở Harvard. Lúc đó, ông làm nhà sáng lập/giám đốc Institut Européen d’Administration d’Entreprises tức là INSEAD. Tôi hỏi ông đầu tiên là tiếng Pháp ông nói marketing là thế nào?” Ông cười to tiếng và vỗ vào lưng tôi và nói “Bồ ạ, chúng tôi cứ gọi là marketing.” PBL: Autobiography, đd., t.105.

[49] PBL: Autobiography, đd., t. 106. Đó là một cử chỉ ứng xứ thích đáng.

Nhưng tôi tự hỏi là có bao nhiêu trường hợp có thể đã xày ra, tinh vi hay lộ liễu, ở trong Trường ông hay trường khác trong Viện mà ông không ai biết? Dĩ nhiên những chuyện mình không biết thì mình không chịu trách nhiệm. Thực tế có thể đã có nhiều việc xảy ra làm cho con người áy náy, mà không ai biết ngoài lương tâm những người có liên quan, và Trời?

[50] PBL, Autobiography, đa d., t. 106

[51] Thế Tâm: Sđd.t.157-158. Xin xem thêm tiết

[52] Người viết có tham khảo Tiểu sử của Kiến trúc sư Ngô Viết Thụ trên website do một con trai ông xây dựng. Trong các công trình đáng kể của ông không có Đồ án kiến trục Giáo Hoàng Học Viện Piô X Đà Lạt trong thời gian này. (SELECTED WORKS : 1955-1958 Planning Project: The Conurbation of Saigon and Cholon; 1961-1966 Presidential Palace (or Independent Palace, now renamed Unification Palace), Saigon; 1961-1963 University of Education, Hue; 1962-1965 Atomic Institute, Dalat; 1962- National University Campus, Thu Duc; 1962 Huong Giang 1 Hotel, Hue; 1962 Central Market of Dalat). Website NGO VIET THU (1926-2000) Architect D.P.L.G, Planner, 1er Grand Prix de Rome, Honorary Fellow of the American Institute of Architects, by Dr. Ngo-Viet Nam-Son at vnsngo@u.washington.edu or NamSonNgoViet@gmail.com . Ngày 13/5/2006.7.

Trao đổi với Tiến Sĩ Ngô Viết Nam Sơn trên email, thi ông trả lời “The author of that project is architect To Cong Van. That's all I know. He would have passed away already.”.

Nhưng vì tài liệu chính thức của Niên Giám Công Giáo Việt Nam 2004 có nói đến kiến trúc do người Đức, nên có thể có sự công tác với KTS Tô Công Văn đến một mức nào đó đế tránh khó khăn về pháp lý nếu người ngoại quốc đứng tên chính thức. Trong các tu sĩ Dòng Tên người nước ngoài, thì có nhiều tu sĩ Dòng Tên Đức có thể từng là Kiến Trúc Sư (?) và đủ khả năng để thiết kế và thực hiện dự án kiến trúc phúc tạp nhưng rất tiện nghi cho một đại chúng viện!.

Xem tiếp : Phần IV. Sinh Hoạt Của Viện

Về lại mục lục