Trịnh Xuân Thuận, nhà nghiên cứu vũ trụ

Trịnh Xuân Thuận (ảnh bên) là người Hà Nội, hiện đang giảng dạy và nghiên cứu tại khoa thiên văn Trường ĐH Virginia, Mỹ. Với những nghiên cứu về nguồn gốc và sự phát triển của vũ trụ, ông là tác giả của những cuốn sách thiên văn bán chạy nhất thế giới hiện nay.

Ngày ấy, nhiều người ngạc nhiên khi thấy trong đoàn của Tổng thống Pháp Mitterant đến Việt Nam, đánh dấu chuyến thăm chính thức đầu tiên của một tổng thống Pháp từ sau chiến thắng Điện Biên Phủ, có một người mang tên Việt: Trinh Xuan Thuan. Thật ra, ông không phải "Việt kiều Pháp". Một người bạn sống ở Pháp lâu năm cho biết lý do mà Tổng thống Mitterant mời Trịnh Xuân Thuận, có lẽ vì ông là nhà khoa học Mỹ gốc Việt, nhưng hầu như các tác phẩm của ông đều viết bằng tiếng Pháp, sau đó mới dịch ra tiếng Anh và các ngôn ngữ khác.

Một người Hà Nội

Ông sinh ra tại Hà Nội, sang Mỹ du học và đã lấy bằng cử nhân khoa học (B.S.) vật lý tại Viện Kỹ thuật California (Hoa Kỳ) vào năm 1970. Bốn năm sau đó (1974) ông bảo vệ thành công luận án tiến sĩ (Ph.D) và sau tiến sĩ (Post-doc-toral) về vật lý thiên văn. Từ năm 1976 đến nay, ông giảng dạy và nghiên cứu tại khoa thiên văn Trường Đại học Virginia. Ông cũng là giáo sư hướng dẫn cho các nghiên cứu sinh về khoa vật lý thiên văn. Nhiều học trò của ông đã trở thành những nhà khoa học nổi tiếng tại Hoa Kỳ và thế giới hiện nay như tiến sĩ Michael Fanelli (Ph.D., 1991), Ricky Patterson (Ph.D., 1995).

"Đối với nhà thiên văn bậc thầy Trịnh Xuân Thuận, có một điều rất rõ ràng, đó là : Vũ trụ này sẽ không có nghĩa lý gì nếu không có con người để đánh giá vẻ đẹp và sự hài hòa của nó", tiến sĩ Patterson nói.

Còn Tiến sĩ Franz Bauer, người trợ giảng hiện nay của giáo sư Thuận tại Khoa Vũ trụ thiên văn Đại học Virginia, cho rằng giáo sư Thuận là nhà thiên văn vật lý vũ trụ sáng giá nhất hiện nay. Tại một hội thảo khoa học thiên văn vật lý toàn cầu tổ chức ở Hoa Kỳ hồi tháng 6 năm nay quy tụ các nhà khoa học hàng đầu thế giới, bài thuyết trình của Trịnh Xuân Thuận về nguồn gốc và sự phát triển của vũ trụ đã gây một tiếng vang đáng kể. "Lý thuyết khoa học của ông đã giúp tôi học hỏi nhiều hơn tất cả những gì mà tôi đã biết", Bauer nói.

Thiên văn đại chúng

Điều đặc biệt ở nhà khoa học gốc Việt Nam này là ông đã dùng ngôn ngữ đại chúng để diễn tả những khái niệm khoa học rắc rối và khó hiểu. "Khoa học của tôi là nhắm tới những người bình thường chứ không phải chỉ là những nhà thiên văn thông thái", Trịnh Xuân thuận nói.

Các công trình nghiên cứu của ông tập trung chủ yếu vào hệ thống những tiểu thiên hà mới phát sinh trong vũ trụ. Những tiểu thiên hà này có thể được xem như những phòng thí nghiệm gần chúng ta nhất để nghiên cứu về quá trình hình thành các tinh tú và cải tiến sự chính xác trong việc ước tính trữ lượng khí he-li nhằm hạn chế những vụ nổ hỗn hợp trong không gian.

Ông dự định phát triển một kỹ thuật mới để nghiên cứu những thời kỳ tiền vật chất này ở khoảng thời gian 10 tỷ năm trước, tức là ngược dòng thời gian về lại khoảng 2/3 tuổi của vũ trụ. Kỹ thuật mới sẽ sử dụng một viễn kính rộng 10m, hiện đang hoạt động như Viễn vọng kính châu Âu hay Gemini của Mỹ.

Ông chính là tác giả của những tác phẩm về khoa học quen thuộc và bán chạy nhất hiện nay dành cho rộng rãi người đọc bình thường. Là một người Việt sùng đạo Phật, ông đã đưa ra một quan điểm phổ quát hơn nhưng lại đậm đà triết lý về thiên nhiên và vũ trụ huyền bí quanh ta.

Nhà báo Mỹ chuyên viết về khoa học Farris Samarrai đã nhận xét rằng: Xuyên suốt sự nghiệp của mình, nhà bác học Trịnh Xuân Thuận luôn săn đuổi những khía cạnh độc đáo của tinh thần cũng như của khoa học khi đặt lại những vấn đề nền tảng nhất như: Vũ trụ bắt đầu như thế nào? Chấm dứt ra sao? Tại sao có sự sống ở đó? Ý thức là gì? Và con người có đặt những câu hỏi này không?

Câu hỏi khôn nguôi

Cách đây vài năm, Trịnh Xuân Thuận đã gặp Matthieu Ricard, một thiền sư Phật giáo Tây Tạng gốc Pháp, một người xuất thân là nhà vi sinh vật học. Hai người đã cùng cho ra đời tác phẩm "Vũ trụ và Hoa sen" - Hành trình đến những bến bờ hội ngộ giữa khoa học và Phật giáo. Đó là mùa hè năm 1997, ông và nhà sư Matthieu tình cờ gặp nhau tại một hội thảo ở vùng Pyrene, thuộc nước Andora nhỏ nhất thế giới.

Và hai ông, trong chuyến du hành lên núi Pyrene, đã trở thành bạn và thảo luận những vấn đề cốt tử của khoa học và tôn giáo. Rồi họ tiếp tục thảo luận bằng email khi trở về nhà, một ở Mỹ, một ở Pháp. "Tôi đã lớn lên hơn với triết lý cho rằng con người không hiện hữu trong cô đơn và cô lập. Tất cả đều là một thành phần của tổng thể", Trịnh Xuân Thuận nói.

Nhiều nhà thiên văn học chấp nhận thuyết cho rằng càn khôn đã hình thành từ vụ nổ năng lượng vũ trụ, tạo ra những mảnh vụn vật chất, những nguyên tử, phân tử, những thành phần, những tinh tú, thiên hà và những hành tinh. Trịnh Xuân Thuận đưa ra khái niệm mới về sự cấu thành của vũ trụ, đó là tinh thần của nó. "Tôi nghĩ rằng quan điểm tinh thần là cần thiết để có một hiểu biết hoàn thiện hơn về thực tại", ông nhấn mạnh.

Theo ông mặc dù khoa học là một dụng cụ (hữu ích) nhưng nó lại thiếu giá trị đạo đức và tinh thần. Con người hiện hữu trong giới hạn nhưng luôn đặt vấn đề về vô hạn, vì có nhiều cái mà mắt thường không thể nhìn thấy. Các triết gia tự hỏi vũ trụ hình thành một cách tình cờ hay có nguyên nhân. Qua bao nhiêu đời nay, qua bao nhiêu nền văn hóa, con người vẫn không thôi câu hỏi về vũ trụ, luôn muốn hiểu nhiều hơn về vũ trụ. Chính vì vậy đó là niềm đam mê khoa học của ông.

Đi tìm 98% còn lại

Hiện nay, ông đang phụ trách giảng dạy các chứng chỉ thiên văn tại Đại học Virginia dành cho những người bình thường yêu thích môn học này (không phải là nhà khoa học thiên văn). Ông là tác giả của những cuốn sách thiên văn bán chạy nhất trên thế giới hiện nay như Sự ra đời của vũ trụ (1993), Bản giao hưởng bí mật (1994), Lộn xộn và Hài hòa, Lượng tử và Hoa sen (2000). Riêng cuốn Vũ trụ và Hoa sen đã được dịch sang tiếng Việt và phát hành trong nước. Ông đưa ra những quan điểm mới về sự thay đổi sâu xa của thế giới dưới những khám phá khoa học hiện đại về khả năng của một quy luật sáng tạo từ những hỗn độn vật chất ban sơ để cuối cùng là sự ra đời của ý thức.

Ông chứng minh rằng, con người và ý thức con người không sinh ra một cách tình cờ trong một vũ trụ vô cảm mà vũ trụ là một hài hòa từ lúc khởi thủy để tạo điều kiện cho ý thức phát triển một cách hợp lý trong từng bước tiến hóa của nó.

"Không có một viễn vọng kính nào hay một chương trình vi tính nào có thể giúp chúng ta thấy được Thượng Đế. Chúng ta mới chỉ có thể quan sát được khoảng cách 15 tỷ năm ánh sáng", ông Thuận nói. Theo ông, những vật chất, cho đến nay, con người có thể nhìn thấy chỉ chiếm 2% trong tổng số vật chất trong vũ trụ. Như vậy, rõ ràng, còn quá nhiều thứ - đến 98% - để chúng ta học hỏi và khám phá. Ông tin rằng ý thức con người đủ sức mạnh để khám phá phần còn lại mênh mông và huyền bí đó.

TRẦN NGỌC CHÂU