TIẾNG ‘AI ‘ và ‘ẤY ‘ TRONG THI CA VIỆT-NAM

bài của Trần-huyền-Linh ( phu nhân Phan tấn Hiệp, Texas đã đăng trong ÐS2003)

Nước Việt-Nam với 4.000 năm Văn hiến đã lưu lại một kho tang văn chương phong phú.

Trong đó thi ca góp phần đáng kể. Có những điều chúng ta không nói được, thi nhân nói hộ giùm ta. Từ văn chương bình dân truyền khẩu cho đến thơ tiền chiến, thơ mới... thơ đã lần lượt đi vào lòng của mỗi người dân Viêt rất dễ cảm nhận, rất dễ hấp thụ và nguồn thơ đó đã tồn đọng mãi cho dù thời gian có qua đi, thời cuộc có xoay dần, thơ vẫn là thơ

Ngôn ngữ ViệtNam rất phong phú, đa dạng. Chỉ một từ thôi, được hiểu nhiều nghĩa rỏ ràng cũng như ẩn dụ. Ở phạm vi bài này chúng tôi chỉ nói đến từ ‘Ai ‘ và ‘Ấy ‘.

Tiếng Ai, thường chỉ một người nào đó chưa quen biết, chưa bao giờ gặp

Ai đem phân chất một mùi hương

Hay bản cầm ca ! Tôi chỉ thương

Chỉ lăng chuồi theo dòng cảm xúc

Như thuyền ngư phủ lạc trong sương

Xuân-Diệu còn nói thêm :

Gặp những ai ai anh cũng mê

Chân theo xa với, trí theo kề

Si tình lắm đấy – nhưng bao lúc

Có gửi tình đi, chẳng có về

Rồi thì :

Đề thơ nước mắt ứa theo dòng

Non nước ai người có biết không ?

Một kẻ đương ngồi bên cánh cửa

Mà bao mưa gió ở trong lòng

Thi nhân lại hỏi tiếp :

Ai biết mưa rơi nói những gì ?

Có buồn gieo lệ khóc lâm ly

Lòng bâng khuâng quá, xôn xao nhớ

Cả một tình yêu buổi ấu thì

Ngày xưa dưới chế độ phong kiến, tình yêu bị phong kín bởi bức tường lễ giáo, chỉ một tiếng em mà không dám gọi

Sao ai mải miết còn lưu luyến

Mà để cho ai những đợi chờ !

Nhà thơ Hồ-Dzếnh chỉ dám viết :

Có ai bên cửa ngồi hong tóc

Cho chảy lan thành một suối hương

Và Huy-Cận

Ôi ! Nắng vàng sao mà nhớ nhung

Có ai đàn lẻ để tơ chùng

Có ai tiễn biệt nơi xa ấy

Xuôi bước chân đây cũng ngại ngùng

Đúng rồi, làm sao dám gọi tiếng em khi thuở chuyện tình vừa mới bén

Lá thư tình xưa nhớ lúc trao tay

Còn e ấp, thuở duyên vừa mới bén

Ai dám viết yêu đương và hứa hẹn

Lần đầu tiên ai dám ký : Em Anh ?

Nhưng khi tình đã bén rồi mà vẫn cứ

Đã rỏ tình ai với ý ai

Hơi văn thổn thức suốt đêm dài

Tình kia đã bén hay chưa bén ?

Đã bén, xin đừng có lạt phai

Sao không là Em cho ngọt ngào, tình tự_ không là Em cho mật ngọt bờ môi

Ai về lướt thướt trong đêm trắng

Như khóm hoa lê lạc giữa vườn

Ai về có biết vì yêu dáng

Ta đã tìm ra nghĩa nhớ thương

Hoặc là :

Để trần gian chưa ai yêu đằm thắm

Bằng đôi ta ngày ấy, đắm mê nhau !

Yêu thương em đằm thắm, tha thiết là thế đấy, ấy thế mà chàng chỉ dám gọi vu vơ

Ai về đường ấy hôm mai

Gởi dăm điều nhớ gởi vài điều thương

Gởi cho đến chiếu đến giường

Gởi cho đến chốn buồng thương em nằm

Hay :

Thuyền ai một lá bên sông

Đêm nay có lạnh lùng không hỡi thuyền

Hoặc :

Mưa bay trắng lá rau tần

Thuyền ai bốc khói xa dần bến mưa

Rồi thì :

Nhớ ai con mắt lim dim

Chân ai thất thểu như chim tha mồi

Nhớ ai hết đứng lại ngồi

Ngày đêm tơ tưởng một người tình nhân

Từ ‘Ai ‘đây cũng chính là ‘ Anh ‘, người đã đưa em vào cuộc tình, nhưng em vẫn ngại ngùng, cũng chỉ gọi bâng quơ.

Ai đưa em đến chốn này

Bên kia thì núi bên này thì sông

Hoặc lá :

Xa xôi ai đấy có buồn

Thôn dương, ngành liễu võ vàng tương tư

Và :

Ngoài trưa mưa đổ ào ào

Lòng ta mưa cũng rạt rào ai hay ?

Ta hãy nghe cô gái Huế nói gì

Ra về răng được mà về

Bức thư ai gởi lời thề ai trao

Ra về răng đứt răng đành

Ra về để mối tơ mành ai quay ?

Nhớ thương anh nhiều thật nhiều, rõ ràng là anh đấy mà cô gái chỉ viết

Mây mưa biếng để lá vàng

Yêu ai nên mệt nhớ ai thêm sầu

Bây giờ kết ngãi Châu Trần

Xuân ai cũng có một lần mà thôi

Cái đẹp của văn minh Đông phương gồm ở hai tiếng : e lệ _ không phô trương sôi nổi, nhưng không phải không đằm thắm, thiết tha _ đó là một thứ lãng mạn dồn vào trong, thắm thía như người uống rượu mà không say

Giữa một giờ thiêng, tình rất đẹp

Rất buồn và rất ….rất thanh thanh

Mày ai bán nguyệt, người ai nhớ

Em ạ, yêu nhau …chết cũng đành

Nhưng mà

Yêu là khó nói cho xuôi

Bởi ai hiểu được sao trời lại xanh

Làm sao ai hiểu được khi chính người trong cuộc cũng

Ngày ấy ai yêu tôi chẳng biết

Khối tình lần lữa để tiêu tan

Nay đến tôi yêu, ai chẳng biết

Mối tình bén nhẹm vẫn vương mang

Rồi thì

Giọt mưa chấp nối canh dài

Nhớ ai ai nhớ chia hai một dòng

Tình im lặng, tình cao vời vợi, tình quá cao nên nỗi nhớ đành chia hai

Vầng trăng ai xẻ làm đôi

Đường trần ai vẽ ngược xuôi hỡi chàng ?

Ngày xưa em là của ta, nhưng ta quá thờ ơ không dám trả lời, tình chưa dám ngỏ

Trăng xưa ai cuốn xa vời

Áo vàng ai mặc đi chơi một mình

Bồng con thơ, níu ái tình

Vầng trăng để xuống, hồn trinh thoát đời

Để rồi muôn đời tiếc nuối

Xuân ấy cùng ai dưới nguyệt mờ

Mà ai mơn mởn vẻ đào tơ

Mà nay xuân đến ? xuân ai mất

Tiếc tuổi xuân qua những thững thờ

Hoặc như Võ-hoàng-Chương

Là thế là thôi là thế đó

Mười năm thôi thế mộng tan tành

Mười năm trăng cũ ai nguyền ước

Tớ của Hoàng ! Nay tớ của ai ?

Khi cuộc tình tàn, chàng bắt đầu trách móc

Ai bảo em là giai nhân

Cho đời anh đau khổ

Ai bảo em ngồi bên cửa sổ

Cho vướng víu nợ thi nhân

Hờn dỗi

Dù ai sang cả mặc ai

Thân này nước chảy hoa trôi sá gì

Dặn dò người yêu cũ

Nàng hãy đi xây lại cuộc đời

Rồi đây ai nhắc đến tên tôi

Và ai nếu hỏi: ‘’l à ai nhỉ ?’’

Nàng đáp lạnh lùng :”chẳng biết ai “

Dặn dò với chính mình

Rồi một ngày mai tôi sẽ đi

Vì sao ai nỡ hỏi làm chi !

Tôi khờ khạo lắm, ngu ngơ quá

Chỉ biết yêu thôi chẳng hiểu gì

Dặn dò với tha nhân

Xuân đến vì ai, ai biết xuân

Bao nhiêu xuân đến bấy nhiêu lần

Hỏi thăm trong mộng người yêu cũ

Có thấy hoa đào rụng đỏ sân

Và :

Ai ơi thương kẻ dở dang

Miệng ca tay gãy khúc đàn tưong tư

Có lúc chữ Ai được uyển láy cho thêm phần ngoắt ngoéo

Duyên kia ai đợi mà chờ

Tình ai tơ tưởng mà tơ tưởng tình

Hay là :

Có ai thêm bận về ai

Không ai giường rộng chiếu dài dễ xoay

Ngôn ngữ ViệtNam còn có một từ rất súc tích, rất dễ thương, đó là từ “ấy “.Ấy để chỉ một ngày rất gần gũi mà cũng có thể là một ngày rất xa.

Chiều xuân ấy _ sương che vầng ô thắm

Trên cầu ai bỗng nhẹ gót tiên nga

Và vấn vương dừng chân ta lặng ngắm

Người áo xanh, san tía, nhẹ nhàng qua

hoặc là

Ngày ấy anh đi không trở lại

Em về vườn cũ với hoa lê

Đêm khuya trăng lạnh, sương gieo lạnh

Lặng lẽ hoa lê đếm giọt hè

Ấy chỉ thời gian rất gần như mới hôm qua

Buổi ấy chàng lên mới buổi đầu

Qua khe cửa sổ lén nhìn nhau

Chàng về em lấy chăn em đắp

Em đắp trong chăn một khối sầu

Và :

Chiều ấy mưa rào ở xóm đông

Cho người ủ dột đứng bên sông

Xa nhìn đắm đuối tìm trong gió

Chỉ thấy màn mưa trắng ngập đồng

Khi cuộc tình tan, người đã xa, thời gian có gần ta vẫn thấy xa, xa quá.

Đêm ấy bây giờ xa lắm lắm

Lần về ta lại ghé bên sông

Những lều lau vắng, hơi may vắng

Rụng nốt lòng ta lá cuối cùng

Em ơi ! người khách chinh phu ấy

Ngồi sưởi chiều nay dưới nắng tà

Đã xa ta còn muốn xa thêm

Em nghe như thời ấy vẫn còn xa

Em chàm chậm để mong còn xa mãi

Hãy là hoa xin hãy khoan là trái

Hoa nồng hương mà trái lắm khi chua

Nhưng có lúc chỉ mơ hồ :

Trời buổi ấy ở trong thời tình tự

Xuân muôn năm tơ mởn cỏ bên đường

Người thì đẹp mà lòng ta mới nở

Gió mơn ru và mây giục yêu đương

Tình đang vui bỗng nhiên

Rồi bỗng ngừng vui cùng lẳng lặng

Nhìn nhau bình thản lúc ra đi

Nhưng trong khoảnh khắc ơ thờ ấy

Thấy cả muôn đời hận biệt ly

Khoảnh khắc ơ thờ ấy là khoảnh khắc nào, ai hiểu không ?

Đêm ấy bên sông chàng mới đi

Ngùi trong sương đượm ánh trăng khuya

Gió xuân đâu biết cho lòng thiếp

Ôm ấp bên mình thiếp mãi chi !

Yêu nàng từ thuở mười ba, đến nay chàng sẽ biết bao lâu _ thế mà thi nhân vẫn tả

Dạo ấy em còn nhớ lại không ?

Mắt em xanh biếc, má em hồng

Suốt ngày ríu rít như chim ấy

Cô gái mười ba đẹp lạ lùng !

Ấy không những nói về thời gian mà còn cả không gian.

Nhà em ở cách hai sông

Muốn qua bên ấy phải vòng phía non

Chàng ngập ngừng, e ngại không dám qua, nên duyên đành lỡ

Muốn sang nhưng ngại vắng thuyền

Muốn về bên ấy nhưng duyên lỡ rồi

Không sang được thì chàng lo lắng

Chiều rầy phương ấy ra sao

Phương này mưa gió men nào cho say

Lo lắng cho người và lo cả cho ta

Người sang bên ấy sao mà lạnh

Nhịp trúc ta về lạnh mấy mươi

Ấy chỉ một ngườn không biết lạ hay quen

Người ấy thường hay vuốt tóc tôi

Thở dài những lúc thấy tôi vui

Bảo rằng hoa dáng như tim vỡ

Anh sợ tình ta cũng vỡ thôi

Ngoài ra từ “ấy” còn chỉ cái sự gì đó, như có như không, hư hư thực thực.

Còn xuân như thuở còn xuân ấy

Ấy thuở chưa hề gặp gỡ em

Hoặc :

Ấy những cánh chuyển trong lòng nhè nhẹ

Nghe xôn xao rờn rợn đến hay hay

Ấy là thư hồi hộp đến trong tay

Ấy dư âm giọng nói đã lâu ngày

Và

Ấy lúc hồn hoa trở gót về

Thả đàn chim mộng xuống đêm khuya

Tôi nghe xa lắm làn mây bạc

Rồi bong kinh thành lững thững đi

Thôi, “ấy” là thế ấy, muốn hiểu sao tùy ta

Nhìn tôi người bỗng cười khà

Đời là thế ấy _ ta là thế thôi

Để chấm dứt bài viết, chúng tôi xin gởi một câu chuyện vui về từ “ấy”

Ngày xưa ấy, có hai người yêu nhau nhưng còn ngại ngùng, bối rối chưa dám tỏ lời. Tình trong như đã, mặt ngoài còn e. Hôm ấy, người mẹ nói với cô gái rằng : con lớn mẹ phải gả chồng. Cô gái lo sợ, vội viết lá thơ cho người yêu như sau :

- “ Anh ấy, nếu anh muốn ấy em thì hãy sang nhà em mà ấy. Nếu anh không qua mà ấy, người khác ấy, thì anh sẽ không ấy được nữa ! -----------------Ấy của Anh “

[ Trở về ]