KHÍ NÓNG MÙA HÈ

Bác sĩ Nguyễn Văn Đức

Chà, nóng dữ à đa! Sáng sớm đi bộ đã nóng, chiều về nhà nóng, trưa vô xe chịu muốn không nổi (sờ vào đâu cũng bỏng, chờ máy lạnh lên một phút bằng... thiên thu!). Không cẩn thận nóng thiêu chết người. Mà thực, Hè năm nào, hàng trăm người ở Mỹ cũng mất mạng vì nóng.

Những vị cao niên, người yếu vì bệnh lâu ngày, người nghèo, lẻ loi cô độc, thiếu máy lạnh trong nhà dễ bị nguy hiểm vì nóng. Người vận động ngoài trời, nhất lại vào những ngày nóng hung, nắng gắt, ẩm thấp cũng vậy. Quần áo nhiều lớp, nặng nề, màu đậm, khiến mồ hôi khó bốc hơi, càng tăng thêm nguy cơ. Người dùng những thuốc có ảnh hưởng trên sự điều hòa thân nhiệt, cũng nên cẩn thận trong mùa này.

Khi thân nhiệt (nhiệt độ cơ thể) ta lên cao hơn 104 độ F (40 độ C) lâu quá, các tế bào trong cơ thể sẽ tổn thương, đưa đến sự suy sụp của nhiều cơ quan khác nhau.

Các tế bào... cháy đầu tiên là các tế bào bắp thịt. Khi bắp thịt tổn thương, chúng sưng lên và gây đau. Rủi chúng tổn thương nặng quá, bể vỡ ra, nhiều chất hóa học trong các tế bào bắp thịt thoát ra ngoài. Các chất này độc cho một số cơ quan, nhất là thận. Thận bị chúng bám vào nhiều sẽ hỏng. Tim cấu tạo bởi toàn những bắp thịt; những bắp thịt tim rướm máu (myocardial hemorrhage) vì khí nóng, tim sẽ suy, không đủ sức bơm máu đến nuôi các cơ quan. Các cơ quan khác như phổi, gan, ruột đều bị sức nóng trên 104 độ F nướng đốt, hư hoại theo những cách khác nhau. Sau cùng, óc cũng không thoát: óc sưng lên, chảy máu, có những vùng chết (infarction); hậu quả, người bệnh đâm nhức đầu, mất sáng suốt, bứt rứt, làm kinh rồi đi vào hôn mê.

Nhiều cơ quan hư hoại đến thế, tất tính mạng người bệnh lâm nguy. Chữa trị cấp tốc và hữu hiệu, người bệnh sẽ hồi phục hoàn toàn. Nếu sự chữa trị chậm trễ hoặc không đúng cách, người bệnh tuy được cứu sống, nhưng có thể thay đổi tâm tính (subtle personality changes), đi đứng không vững (ataxia), nói năng hết lưu loát như trước (dysarthria) do óc còn chút tổn thương.

Chúng ta đã biết qua cơ chế làm thế nào nóng hè có thể giết người. Bây giờ, ta hãy xem những vấn đề gây do Hè nóng, cùng cách đối phó trong từng trường hợp.

Nguy hiểm nhất là heat exhaustion (kiệt sức do nóng) và heatstroke (xin tạm dịch “tai biến do sức nóng”), cần được nhận biết và chữa trị tức khắc. Còn phù chân vì nóng (heat edema), ngất xỉu (heat syncope), vọp bẻ bắp thịt do nóng (heat cramps) không đến nỗi nguy hiểm, thường thuyên giảm nhanh chóng khi ta nghỉ ngơi và uống thêm các thức uống, dùng thêm muối.

Kiệt sức do nóng

Những người vận động nơi nóng và ẩm, toát mồ hôi nhiều quá, có thể kiệt sức do nóng (heat exhaustion). Mồ hôi toát ra nhiều, làm lượng nước và muối trong cơ thể xuống thấp, gây triệu chứng.

Người bệnh yếu mệt, uể oải, nhức đầu, ăn không ngon, buồn nôn, ói mửa, tim đập nhanh, áp suất máu xuống thấp (hypotension). Tuy vậy, người bệnh vẫn sáng suốt, chưa mê sảng hay làm kinh. Đo nhiệt độ cơ thể, thấy nhiệt độ lên trên 100.4 độ F (38 độ C), nhưng dưới 104 độ F (40 độ C).

Những trường hợp kiệt sức do nóng nhẹ thuyên giảm nhanh chóng trong vòng 1-4 tiếng đồng hồ, khi người bệnh nghỉ ngơi chỗ mát, uống thêm các thức uống và dùng thêm muối. Những trường hợp nặng cần được chữa trị tại bệnh viện với nước truyền tĩnh mạch (để bù lại lượng nước trong cơ thể đã mất qua mồ hôi) và các phương pháp làm mát đặc biệt.

Tai biến do nóng

Tai biến do nóng (heatstroke) là một hình thái nặng hơn của kiệt sức do nóng.

Tai biến do nóng tấn công nhiều người:

Người lớn tuổi, người mang bệnh kinh niên khiến cơ thể yếu sẵn (bệnh tim, bệnh phổi,...). Người bạc nhược vì rượu, vì xì-ke ma túy cũng dễ bị tai biến do nóng.
Những lực sĩ trẻ, tân binh trong các trại huấn luyện, vận động quá mức dưới trời nắng, người chưa quen làm việc tại những nơi nóng, ẩm.
Thợ mỏ làm việc ở các hầm sâu dưới đất, những người đi hành hương Mecca từng bị tai biến do nóng. Thỉnh thoảng, ngay cả người đã quen làm việc tại những nơi nóng, ẩm cũng không thoát.

Nhiệt độ bình thường của cơ thể là 98.6 độ F. Khi có khí nóng bao vây, tấn công, xâm nhập, nhiệt độ cơ thể sẽ tăng dần theo nhiệt độ bên ngoài. Cơ thể ta tự bảo vệ bằng cách toát mồ hôi hầu thải bớt khí nóng trong người ra ngoài, cố gắng duy trì thân nhiệt ở mức 98.6 độ F. Da các vị lớn tuổi không có khả năng xuất mồ hôi khỏe như người trẻ, nên không thải bớt được nhiệt. Còn những người trẻ bị tai biến do nóng khi đang làm việc hay vận động ngoài trời nóng do cơ thể họ tuy toát mồ hôi bình thường, nhưng vẫn không đủ để thải khí nóng trong người (một phần do nắng hạ, một phần do chính sự vận động tạo ra) ra ngoài, nên thân nhiệt họ tiếp tục cao hơn 104 độ F.

Một số thuốc dùng khiến cơ thể ta dễ bị heatstroke, vì làm cản trở cơ chế toát mồ hôi: các thuốc anticholinergics (như thuốc trị chảy mũi, thuốc chống ói, ...), vài loại thuốc chữa cao áp huyết (diuretics, beta-blockers), các thuốc chữa bệnh tâm thần (psychotic drugs).

Người bị heatstroke thình lình thấy các bắp thịt mình co thắt, sưng lên và đau. Sau đó người bệnh mê sảng, làm kinh. Triệu chứng thường rất đột ngột trong những trường hợp heatstroke do vận động ngoài trời nóng. Cũng có khi người bệnh thấy yếu mệt, uể oải, nhức đầu, ăn không ngon, buồn nôn, ói mửa, tim đập nhanh, khó thở ít phút, ít giờ trước khi sưng đau, co thắt các bắp thịt, mê sảng và giật kinh phong. Khi đo nhiệt độ, thấy thân nhiệt họ cao hơn 104 độ F (40 độ C). Da họ khô và nóng lắm.

Hè sang, trời nắng chang chang, càng lúc càng nóng. Trong sân tennis, một anh bạn của chúng ta chạy nhảy đã mấy tiếng, mồ hôi vã như tắm, nhưng trông vẫn còn hăng lắm, như không biết mệt là gì. Hôm nay anh tài quá, đã liên tiếp hạ đo ván nhiều người, làm họ ê mặt, phải thay nhau ra ngoài... ngồi chơi sơi nước. Bỗng anh bỏ vợt, ngã lăn quay, miệng lảm nhảm, da nóng như lửa.

Đúng là bị heatstroke rồi. Làm thế nào bây giờ? Ta hãy đem ngay anh bạn đến chỗ mát, vào trong nhà hay tạm thời ra nơi có bóng râm. Ta cởi bớt quần áo cho anh bạn, thấm nước lạnh trên da anh ta, và bật quạt lên xua bớt hơi nóng. Hoặc ta dùng những giấy ướt phủ lên người anh bạn. Cứu chữa tạm như thế, rồi ta gọi xe cứu thương. Chớ nên hà tiện, nhớ gọi xe cứu thương hạng sang, có máy lạnh trong xe, vì trên đường đến bệnh viện, anh bạn bị heatstroke của chúng ta vẫn tiếp tục cần những phương cách làm mát cơ thể.

Ở nhà thương, anh bạn chúng ta sẽ được chữa trị bằng các cách làm mát hữu hiệu hơn: đắp các bao nước đá lên người, phủ mền làm mát, hoặc ngâm người vào nước đá. Nhiệt độ của anh bạn được đo liên tục để tránh tình trạng chữa trị quá mức khiến thân nhiệt anh xuống thấp hơn mức ta muốn. Các bác sĩ không muốn cơ thể của anh bạn chúng ta nãy vừa khổ vì nóng, nay run rẩy vì lạnh quá. Đằng nào cũng nguy hiểm. Có khi bác sĩ nhờ các y tá chà xát, thoa nắn da của anh bạn để kích thích, làm máu huyết trong người anh luân chuyển điều hòa, mau chóng đưa hơi mát đến những cơ quan quan trọng, kể cả óc.

Nếu nhiệt độ cơ thể của anh bạn chúng ta lên quá cao, và không xuống thấp mau chóng với những cách chữa làm mát bên ngoài kể trên, sự trị liệu sẽ cần đến những phương cách làm mát gọi là “làm mát bên trong” (internal cooling): bơm nước lạnh vào dạ dày (stomach), trực tràng (rectum), chích nước lạnh vào màng bụng (peritoneal lavage), hoặc đưa máu ra khỏi cơ thể, làm mát máu rồi cho vào lại cơ thể. Trong lúc đó, các cách chữa trị làm mát bên ngoài với các bao nước đá hay mền làm mát đắp trên người, vẫn được tiếp tục.

Song song với các phương pháp chữa trị đặc biệt kể trên, giúp nhiệt độ cơ thể mau chóng xuống mức bình thường trở lại, các chữa trị sau nhắm mục đích chữa các biến chứng gây do heatstroke:

Thở, và phải thở khỏe mới sống. Đường thở của người bệnh bao giờ các bác sĩ cũng chú trọng đầu tiên. Với người thở yếu, hoặc tri giác đã mơ màng nửa tỉnh nửa mê, một ống giúp thở được đặt qua cổ họng vào ống phổi của người bệnh. Đầu kia của ống giúp thở nối liền với máy giúp thở, bơm dưỡng khí (oxygen) vào phổi người bệnh.

Thở được, mà hệ thống tim mạch suy sụp không dẫn đủ máu đến nuôi các cơ quan quan trọng, người bệnh cũng khó sống. Với người bị heatstroke có áp huyết thấp, xuống đến mức nguy hiểm, nước truyền chứa chất muối saline cho qua đường tĩnh mạch, và nếu cần, các thuốc co mạch catecholamines cũng được dùng để nâng áp huyết lên lại mức bình thường. Nếu thử máu cho thấy các chất điện giải (electrolytes) trong cơ thể người bệnh xáo trộn, sự xáo trộn này cần phải điều chỉnh. Nếu người bệnh làm kinh, những thuốc chống kinh giật có thể kiểm soát các cơn kinh giật. Tim nếu đập thất nhịp (arrhythmia), do sự tổn thương của các bắp thịt tim, cần chữa với các thuốc chống thất nhịp tim.

Một điểm đặc biệt: có nên dùng thuốc làm giảm nóng sốt như Tylenol, Aspirin, Advil, ...? Ồ, không nên. Nóng sốt trong trường hợp heatstroke, gây do khí nóng quá sức bên ngoài, không giống chứng nóng sốt do cảm, cúm, nhiễm trùng, nên dùng những thuốc này không hữu hiệu, có khi còn gây hại.

Bạn có thể đoán biết, heatstroke càng nặng và để lâu, càng nguy. Các vị có tuổi chịu nóng kém so với người trẻ, nên rất dễ bị sức nóng trên 104 độ F làm chết, chỉ cần trễ vài giờ. Bằng chứng, trong số người mất mạng vì nóng hè, phần lớn là những vị cao niên, nhà thiếu máy lạnh, và chắc cũng chẳng có con cái đến viếng thăm.

Sưng chân và xỉu

Những vị đi du lịch vào mùa Hè, khi cơ thể chưa kịp quen với khí nóng, hay bị sưng phù ở chân và cổ chân. Hiện tượng này được gọi heat edema, do các mạch máu chân dãn nở vì khí nóng, và cũng do ngồi, đứng lâu trong chuyến du hành, khiến máu dồn xuống chân nhiều hơn bình thường. Ta năng đi lại, gác chân lên cao, sưng chân thường sẽ thuyên giảm.

Trường hợp rủi máu dồn xuống chân bạn nhiều quá, lượng máu về tim sẽ ít đi, tim bạn không có đủ máu bơm ra đến nuôi các cơ quan. Nếu óc bạn thiếu máu đến nuôi nặng quá, bạn sẽ xỉu. Cũng may, bạn tỉnh lại ngay khi vừa ngã xuống đất, vì trong tư thế nằm, lập tức máu dồn về tim nhiều hơn, và óc bạn lại có đủ máu do tim bơm đến. Tuy vậy, ta chẳng nên để xỉu vì nóng (heat syncope) xảy ra. Bạn nhớ ngồi hay nằm ngay xuống bất cứ khi nào thấy trong người không khỏe, yếu mệt, bủn rủn tay chân, chóng mặt.

Đau nhức bắp thịt do nóng

Trong mồ hôi có nhiều muối khoáng (minerals), nên khi toát mồ hôi dữ dội, ta mất luôn muối khoáng, trong có cả sodium chloride, một chất cơ thể ta rất cần (sodium chloride có trong muối ăn). Các lực sĩ, công nhân, hoặc người làm việc ngoài trời nắng, dù uống nước, uống các thức giải khát thực nhiều, nhưng nếu không ăn mặn đủ, hay bị vọp bẻ, đau nhức bắp thịt (heat cramps). Do họ toát mồ hôi liên tục, mất nhiều sodium chloride, nên trong máu, lượng sodium chloride hạ thấp. Bắp thịt ở tay và chân, thường được dùng nhiều hơn các nhóm bắp thịt khác, hay đau nhức nặng hơn.

Chứng vọp bẻ, đau nhức bắp thịt này chữa không khó. Chỉ cần nghỉ ngơi, chịu khó xoa nắn chúng, và ăn mặn là đâu lại vào đấy, triệu chứng sẽ thuyên giảm mau chóng.

Phòng ngừa

Năm nào, có bà mẹ để con nhỏ trong xe, vào thăm bạn trai đâu khá lâu, khi trở ra, em bé đã chết. Trẻ con chỉ cần trong xe kín chừng nửa tiếng, có thể bị tai biến do nóng nguy đến tính mạng. Xin nhớ!

Trời nóng, ta tắm mát, ngày mấy lần cũng được. Trong nhà mở máy lạnh, máy điều hòa không khí (ventilators). Ta mặc quần áo mỏng, rộng rãi, màu nhạt, may bằng những loại vải dễ thoát nhiệt (nhưng nhớ dài tay, dài chân để chống nắng bảo vệ da). Mũ rộng vành hoặc dù che cũng giúp nhiều, cản bớt ánh nắng đổ lửa.

Các vị cao niên, những người có bệnh tâm thần thường không thấy khát, dù cơ thể thiếu nước, ta khuyến khích họ uống đủ nước mỗi ngày.

Người thích vận động mạnh nên uống nước thường, đừng chờ khát mới đi tìm nước. Bạn chớ bắt chước anh bạn bị heatstroke kể trên của chúng ta, quá hăng khi Hè sang, lúc chúng ta chưa kịp làm quen với khí nóng của Hè. Thời gian để cơ thể ta tập quen dần với khí nóng của Hè mất khoảng 2 tuần. Dù mê vận động lắm lắm, thường xuyên ta rủ nhau ra ngồi nghỉ và thưởng thức các thức uống ngoài bóng mát. Vảy, dội nước làm ướt quần áo mặc ngoài trong lúc vận động rất tốt.

Người chạy bộ đường dài, 10-15 phút trước khi thi chạy, nên uống 100-300 ml (phân khối) nước, hoặc thức uống chứa nhiều đường cùng các chất muối (như Gatorade), rồi cứ chạy 3-4 kilometers, lại uống thêm 250 ml.

Hè rồi, Hè rồi, ta cẩn thận, bằng mọi cách, tránh khí nóng; làm việc, vận động ngoài trời, ta uống nhiều nước (hoặc thức uống như Gatorade), ăn mặn thêm. À, xe lúc nào cũng nên đủ xăng, kẻo rủi kẹt giữa dòng xe vào lúc nắng gắt, nhìn bình xăng sắp cạn, lo lắng tắt máy lạnh cho đỡ tốn xăng, thì ôi, khổ! Trong xe có con nít hoặc vị nào cao niên, khổ càng thêm khổ!

Bác sĩ Nguyễn Văn Đức