Đinh
tiền tạc dạ Nhất Chi Mai
Trong bài “Cáo Tật Thị Chúng” – nghĩa là
"Lời nói của một người bệnh
tật viết ra để khuyên bảo mọi người"-của
Th́ền sư Măn Giác cho thấy cái nhân sinh quan
huyền diệu qua ư nghĩa biểu kiến và
ư nghĩ tiềm ẩn của bài thơ.
Cáo Tật
Thị Chúng
Xuân khứ bách hoa lạc
Xuân đáo bách hoa khai
Sự trục nhăn tiền quá
Lăo tùng đầu thượng lai
Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận
Đ́nh tiền tạc dạ nhất chi mai.
Thiền sư Măn Giác (1052 - 1096), một Thiền
sư đời Lư. Ông chỉ để cho đời
duy nhất một bài thơ - một bài kệ - làm
trước lúc tịch, nhưng đấy
lại là một bài thơ xuân, đan xen cảm
hứng với triết luận Thiền.
Bài này đă được rất nhiều người
dịch ra quốc văn,trong đó bài dịch
của cụ Ngô Tất Tố được
nhiều người biết đến
Xuân đi trăm
hoa rụng
Xuân đến trăm hoa cười
Trước mắt việc đi măi
Trên đầu già đến rồi
Đừng bảo xuân tàn hoa rụng
Đêm qua sân trước một cành mai
V́ đây là một bài kệ chữ Hán có ư nghĩa
rất uyên thâm về Thiền,trong đó câu chót
đă gây cho người viết những thắc
mắc lớn về nguyên nghĩa chữ “Nhất
Chi Mai”
Nhất Chi Mai là cụm từ chữ Hán,nếu
dịch Nôm có nghĩa là “một cành mai” . Tuy
nhiên,ngoài các loài Mai được nhiều người
biết đến như :Hoàng Mai,Nhị độ
Mai,Mai tứ Qúy….c̣n có một loài Mai có tên
“NHẤT CHI MAI”
Nhất Chi Mai có tên tiếng Anh là Peregrina, hay Lady
Pilgrim
tên khoa học là Jatropha integerrima thuộc họ
Euphorbiaceae
(http://www.floraexotica.ca/Flower.htm )
Đây là một loại cây có xuất phát
từ Ấn Độ,lá xanh quanh năm ,mọc
thành bụi hay có thể uốn nắn thành cây,hoa
màu đỏ ,nhụy vàng và có 5 cánh như hoa
Mai
Trong văn học Việt Nam có truyền tụng
mối t́nh rất kỳ lạ giữa Hồ Quư
Ly với Công chúa Nhất Chi Mai:
Tương
truyền: Hồ Quư Ly lúc hàn vi thường theo
người cha nuôi họ Lê đi buôn đường
biển. Một lần thuyền chở hàng ghé vào
bờ, Quư Ly thấy trên băi biển có ai vạch
lên cát câu thơ:
[color=indigo]Quảng Hàn cung lư Nhất Chi Mai.
Quư Ly nhẩm thuộc ḷng lấy câu thơ đó.
Đến khi Quư Ly đă làm quan, một hôm
hộ giá vua Trần đi chơi, nửa
chừng ghé vào tránh nắng ở điện
Thanh Thử, thấy trước điện
rất nhiều cây quế, vua liền ra câu đối:
Thanh Thử điện
tiền thiên thụ quế.
Các quan cùng đi lúng túng chưa kịp đối
th́ Quư Ly nhớ lại câu thơ trên băi biến
năm xưa, bèn đọc luôn:
Quảng Hàn cung lư Nhất Chi Mai.
Cả hai câu ghép lại thành hai vế đối
nhau rất chỉnh.
Nghĩa là:
Thanh Thử điện kia ngàn
gốc quế
Quảng Hàn cung nọ một cành mai.
Nghe xong các quan đều phục tài Hồ Quư Ly,
vua Trần càng kinh ngạc hơn bởi nhà vua có
một công chúa đặt tên là Nhất Chi Mai. Nàng
ở trong cung cấm không ra đến ngoài. Vua
hỏi Quư Ly:
- Nhà ngươi làm sao biết được
trong cung tả ta có công chúa tên Nhất Chi Mai ṭa
lầu của công chúa là cung Quảng Hàn do chính
ta đặt tên?
Quư Ly cứ thực tâu lại việc trước.
Vua cho là chuyện lạ, duyên trời đă định
bèn gả công chúa Nhất Chi Mai cho Quư Ly.
Nhất Chi Mai sinh được 2 con trai thông minh,
có tài là Hồ Nguyên Trừng và Hồ Hán Thương.[/color]
Thông thường,người VN hay lấy tên các
loài hoa để đặt tên cho các cô gái như:
Huệ, Đào,Ngọc Lan. …..Theo câu chuyện trên,công
chúa Nhất Chi Mai có lẽ mang tên một loài hoa
Mai
Trở lại hai câu thơ cuối của
Thiền sư Măn Giác:
Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận
Đ́nh tiền tạc dạ nhất chi mai
Cụm từ “NHẤT CHI MAI” ở đây
nếu là tên 1 loài hoa Mai th́ câu thơ có thể
diễn Nôm là :” Đừng bảo xuân tàn hoa
rụng cả,vẫn c̣n có một loài Nhất
Chi Mai trước sân đêm qua “
VQ
Cảm tưởng về thơ văn của Vũ Quyên xin gởi về vuquyen@erct.com