Đinh tiền tạc dạ Nhất Chi Mai

Trong bài “Cáo Tật Thị Chúng” – nghĩa là "Lời nói của một người bệnh tật viết ra để khuyên bảo mọi người"-của Th́ền sư Măn Giác cho thấy cái nhân sinh quan huyền diệu qua ư nghĩa biểu kiến và ư nghĩ tiềm ẩn của bài thơ.

Cáo Tật Thị Chúng
Xuân khứ bách hoa lạc
Xuân đáo bách hoa khai
Sự trục nhăn tiền quá
Lăo tùng đầu thượng lai
Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận
Đ́nh tiền tạc dạ nhất chi mai.


Thiền sư Măn Giác (1052 - 1096), một Thiền sư đời Lư. Ông chỉ để cho đời duy nhất một bài thơ - một bài kệ - làm trước lúc tịch, nhưng đấy lại là một bài thơ xuân, đan xen cảm hứng với triết luận Thiền.
Bài này đă được rất nhiều người dịch ra quốc văn,trong đó bài dịch của cụ Ngô Tất Tố được nhiều người biết đến

Xuân đi trăm hoa rụng
Xuân đến trăm hoa cười
Trước mắt việc đi măi
Trên đầu già đến rồi
Đừng bảo xuân tàn hoa rụng
Đêm qua sân trước một cành mai


V́ đây là một bài kệ chữ Hán có ư nghĩa rất uyên thâm về Thiền,trong đó câu chót đă gây cho người viết những thắc mắc lớn về nguyên nghĩa chữ “Nhất Chi Mai

Nhất Chi Mai là cụm từ chữ Hán,nếu dịch Nôm có nghĩa là “một cành mai” . Tuy nhiên,ngoài các loài Mai được nhiều người biết đến như :Hoàng Mai,Nhị độ Mai,Mai tứ Qúy….c̣n có một loài Mai có tên “NHẤT CHI MAI”

Nhất Chi Mai có tên tiếng Anh là Peregrina, hay Lady Pilgrim
tên khoa học là Jatropha integerrima thuộc họ Euphorbiaceae

(http://www.floraexotica.ca/Flower.htm )

Đây là một loại cây có xuất phát từ Ấn Độ,lá xanh quanh năm ,mọc thành bụi hay có thể uốn nắn thành cây,hoa màu đỏ ,nhụy vàng và có 5 cánh như hoa Mai



Trong văn học Việt Nam có truyền tụng mối t́nh rất kỳ lạ giữa Hồ Quư Ly với Công chúa Nhất Chi Mai:

Tương truyền: Hồ Quư Ly lúc hàn vi thường theo người cha nuôi họ Lê đi buôn đường biển. Một lần thuyền chở hàng ghé vào bờ, Quư Ly thấy trên băi biển có ai vạch lên cát câu thơ:

[color=indigo]Quảng Hàn cung lư Nhất Chi Mai
.

Quư Ly nhẩm thuộc ḷng lấy câu thơ đó. Đến khi Quư Ly đă làm quan, một hôm hộ giá vua Trần đi chơi, nửa chừng ghé vào tránh nắng ở điện Thanh Thử, thấy trước điện rất nhiều cây quế, vua liền ra câu đối:

Thanh Thử điện tiền thiên thụ quế.

Các quan cùng đi lúng túng chưa kịp đối th́ Quư Ly nhớ lại câu thơ trên băi biến năm xưa, bèn đọc luôn:

Quảng Hàn cung lư Nhất Chi Mai.
Cả hai câu ghép lại thành hai vế đối nhau rất chỉnh.
Nghĩa là:

Thanh Thử điện kia ngàn gốc quế
Quảng Hàn cung nọ một cành mai
.

Nghe xong các quan đều phục tài Hồ Quư Ly, vua Trần càng kinh ngạc hơn bởi nhà vua có một công chúa đặt tên là Nhất Chi Mai. Nàng ở trong cung cấm không ra đến ngoài. Vua hỏi Quư Ly:
- Nhà ngươi làm sao biết được trong cung tả ta có công chúa tên Nhất Chi Mai ṭa lầu của công chúa là cung Quảng Hàn do chính ta đặt tên?
Quư Ly cứ thực tâu lại việc trước. Vua cho là chuyện lạ, duyên trời đă định bèn gả công chúa Nhất Chi Mai cho Quư Ly.
Nhất Chi Mai sinh được 2 con trai thông minh, có tài là Hồ Nguyên Trừng và Hồ Hán Thương.
[/color]

Thông thường,người VN hay lấy tên các loài hoa để đặt tên cho các cô gái như: Huệ, Đào,Ngọc Lan. …..Theo câu chuyện trên,công chúa Nhất Chi Mai có lẽ mang tên một loài hoa Mai

 



Trở lại hai câu thơ cuối của Thiền sư Măn Giác:

Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận
Đ́nh tiền tạc dạ nhất chi mai

Cụm từ “NHẤT CHI MAI” ở đây nếu là tên 1 loài hoa Mai th́ câu thơ có thể diễn Nôm là :” Đừng bảo xuân tàn hoa rụng cả,vẫn c̣n có một loài Nhất Chi Mai trước sân đêm qua “



VQ


Cảm tưởng về thơ văn của Vũ Quyên xin gởi về  vuquyen@erct.com