Giải Trí Tâm Hồn Với Vườn Đá Cảnh

Võ Ngọc Phước      

( Hiệp Hội Viên Nghệ Nhật Bản )

Nhân dịp mùa xuân lại về, nhằm giải trí phần nào tâm hồn chúng ta, tôi xin được giới thiệu cách tiêu khiển Vườn Đá Cảnh, một thứ giải trí hiện đang có cả ở phương Đông lẫn phương Tây, tuy cách bố trí cảnh trí và tiêu khiển có phần khác nhau, nhưng cả hai loại đều có tính cách tao nhã cho tâm hồn và thân thể của người thưởng ngoạn được thảnh thơi phần nào trong một khung cảnh thiên nhiên yêu thích.

Hơn nữa, với sự “ tự chế biến “ để tự tiêu khiển, ai ai cũng có thể thực hiện một vườn đá cảnh phương Đông ( kiểu Nhật Bản ) ở bất cứ đâu, chỉ cần một không gian nhỏ hẹp, mà lại không phải tốn công sức chăm sóc hằng ngày và quá nhiều phí tổn như phải dành cho Vườn Cây Cảnh.hay Ao Hồ Cá Cảnh….

Trước đây ngàn năm, trong loại Vườn Ngự Uyển cuả Trung Quốc hay Vườn Nhật Bản, phần đá cảnh chỉ là một phần phụ thuộc để bổ sung cho cảnh trí của vườn cây cảnh, chẳng hạn như ở Vườn Trung Quốc thì có Hòn Non Bộ là một đặc trưng mà ở đó cảnh đá tượng trưng cho núi non cheo leo trên đó còn có thêm hình tượng của tiên ông đang dạo chơi trên triền núi hay tiều phu đang gánh củi hoặc câu cá bên suối đá vv…tạo ra sự thơ mộng cuả một tiên cảnh để thưởng ngoạn.

Còn ở vườn Nhật Bản thì các đá cảnh được bố trí theo từng “ vị trí nhiệm vụ” khi được đặt để ở các ngỏ ngách, lối đi, gốc cây, đồi cây… hay bên cạnh ao hồ, suối nước trong vườn… để tạo cho cảnh trí thiên nhiên của vườn được thêm phần thanh tao thanh thoát mà các bạn có thể cảm giác được khi viếng dạo các Vườn Nhật Bản.

Trước khi đề cập đến sự bố trí của đá cảnh ở Vườn Nhật Bản, mà thường được gọi là Nihon Teien ( Nhật Bản Đình Viên, 日本庭園 ), thiết tưởng cũng nên nói đến Vườn Đá Cảnh ở phương Tây.. Người ta thường nhận thấy các đá cảnh ở vườn đá cảnh phương Tây ( Stone Garden ) được bố trí quá đơn thuần vì chỉ nhằm bố trí đá, chủ yếu là các đá tảng ( Bouldesr ) có kích thước rất to lớn, trên dưới một mét, ở một số vị trí trong vườn cho có tính cách phối hợp với các vật thể bên cạnh và có phần bố trí đều đặn, cân bằng cho toàn thể vườn.

Trong khi đó, đá cảnh được dùng bố trí cho Vườn Nhật Bản, còn được gọi là Đình Thạch ( Niwaishi 庭石), thì mỗi viên hay tảng đá phải có một “ vị trí nhiệm vụ ” cá biệt như Đá Cảnh Sắc ( Keiseki  景石  ) dùng để phối hợp để tạo cảnh sắc, Đá Dựng Riêng ( Suteishi  捨石 ) để đặt nơi trống vắng, Đá Lối Đi (Tobìshi  飛石 ) để lót lối đi, Đá Lót Vườn ( Shiki ishi  敷石 ) dùng để lót nền vườn, Đá Chồng ( Tsumìshi  積石 ) để chồng chất đá cảnh vv…, mà ở mỗi loại Đá Nhiệm Vụ này ( Yakuishi 役石) lại chia ra rất nhiều loại để có sự Phối Hợp Đặt Để Đá, còn gọi là Ishikumi ( 石組) cho được thích hợp.

Ở Vườn Nhật Bản, đá cảnh phải được sử dụng với hình thù, kích thước và mầu sắc như đã được tìm thấy được trong thiên nhiên và đươc phối hợp đặt để rất có tính cách thiên nhiên Trong khi đó, đá cảnh ở Vườn Tây Phương thì phần lớn được cắt hay tạc một phần để tạo ra hình thể hay kích thước mong muốn, lại có thể còn được sơn phết thêm cho “có thêm mầu sắc” và cũng có thể được gắn dính vào các vật thể bên cạnh bằng ximăng hay keo dính nên kém phần thiên nhiên hơn đá cảnh ở Vườn Nhật Bản.

Dưới đây là một vài hình ảnh về cách bố trí đá cảnh trong Vườn Tây Phương (Hai ảnh đầu tiên ) và Vườn Nhật Bản.( Các ảnh kế tiếp ).

( Ảnh của Wikipedia: Japanese Garden )

Đến khi Trà Đạo phát triển tại Nhật, loại vườn Trà Đạo hay Trà Đình, ( thường được gọi là Roji, 露地 ) cho mục đích này được xây bên Trà Thất dành cho nghi lễ tiêu khiển Trà Đạo này, còn có đặt thêm các trang trí đá cảnh như lối đi Tobishi ( 飛石 ), các cột đèn đá Toro ( 灯篭 ), bệ đá, chậu đá Chosuibachi ( 手水鉢 ), róc nước Kakei（筧） ở cấu trúc Tsukubai ( つくばい  )… vừa dùng cho mục đích sử dụng vừa cho mục đích trang trí cảnh sắc đặc thù của loại vườn này.

( Một Tsukubai , Ảnh Wikipedia:)

Mặt khác, ở loại vườn Karesansui ( 枯山水 ), với cảnh trí sông hồ nhưng hoàn toàn không có sử dụng nước, các cảnh vật như đồi núi, suối, sông hồ đều được tượng trưng bằng cách bố trí sỏi đá, cả đến cảnh Cá Qui Tiên ở loại vườn cỗ điển này cũng được tạo bằng những phiến đá chồng chất lên nhau tượng trưng cho đồi suối đang đổ nước xuống, và phía dưới có một đá cảnh hình tương cho cá tiên đang cố vượt lên đồi suối đá phía trước. 

Rồi cùng với sự phát triển của Thiền Tông ( Zen ) tại Nhật Bản, trong các chúa chiền của hệ phái này, có lẽ nhằm nâng cao hiệu quả cho trầm tư tinh thần ( meditation, vườn Thiền được bố trí với sỏi đá tượng trưng cho sông biển hoặc đang ở trạng thái bình yên hoặc đang trong bão tố bên các phiến đá lớn nhở tượng trưng cho núi non. Ở đây các cây cảnh, nếu có, chỉ là phần phụ thuộc nên chỉ có lơ thơ, hay nhiều khi hoàn toàn không hiện diện.

( Một cảnh Vườn Thiền, Ảnh Wikipedia )

Theo đó, gần đây loại Vườn Đá Cảnh ( còn gọi là Sekitei 石庭 ), vì được bố trí cảnh trí hoàn toàn bằng đá cảnh nên được nhiều người yêu thích vì có thể thực hiện được để giải trí ở bất cứ nơi nào, chỉ với một không gian nhỏ hẹp, mà lại không phải tốn quá nhiêu công sức chăm sóc hằng ngày và phí tổn nhiều như phải dành cho loại Vườn Cây Cảnh.hay Ao Hồ Cá Cảnh. Theo vị trí và diện tích có được, ai ai cũng có thể tạo một vườn đá cảnh với một số sỏi đá cần thiết. Các loại đá như Hoa Cương, Huyền Vũ, An Sơn v.v …., có hình thể đặc thù được yêu thích với kích thước từ khoảng mươi centimét đến vaì mươi centimét đều có thể sử dụng để tạo sự Phối Hợp Đá ( Ishikumi ) tuỳ thích.

Phần nền vườn loại này, tuỳ theo kích thước của vườn, mà được làm với Sạn ( 2-3 milimét ) hay Sỏi ( 1-3 centimét ) mầu trắng hay xám tro. ( Các loại đá dung làm đá cảnh, sạn, sỏi dùng cho việc tạo vườn đều có thể mua được tại các tiệm bán nguyên liệu làm vườn cảnh ).

Theo tiêu đề muốn thưởng ngoạn, chẳng hạn các hải đảo đang giữa mùa bảo tố hay núi non đang thưong nhớ nhau v.v… các đá cảnh sẽ được đặt theo từng vị trí có thể phối hợp thích hợp với nhau cho tiêu đề đã chọn. Trước khi đặt vào từng vị trí, mỗi đá cảnh phải được “nhận diện” có thích hợp cho “ vai trò nhiệm vụ đặt định “ hay không, đâu là phía trên dưới của đá, đâu là mặt trước mặt sau của đá, đâu là phương hướng để đặt thưởng ngoạn “đúng ý “ vv…

Để tạo mặt nước đang yên tịnh hay đang bảo bố, nền vườn được làm bằng sạn hay sỏi sẽ được chải cào tạo theo phương hướng và phương cách thích hợp để tạo ra hình ảnh sóng nước đang yên tịnh hay đang sóng gíó bằng các loại dụng cụ chải cào đặc biệt..

Như vậy, không cần đến sự cầu kỳ hay phức tạp như để tạo loại Vườn Karesansui hay Vườn Trà Đạo hay Vườn Thiền, ai ai cũng có thể tự tạo ra được một loại Vườn Đá Cảnh kiểu Nhật Bản với kích thước nhỏ, ngoài vườn hay trong nhà, để tự thưởng ngoạn mà giải trí cho tâm hồn được thảnh thơi mà không phải tốn kém đến nhiều công sức và phí tổn. Và với sự thay đổi cho một tiêu đề mới, người tạo vườn có  thể tạo một vườn đá cảnh mới để thưởng ngoạn tiêu khiển.

® "Khi phát hành lại bài viết của trang này cần phải có sự đồng ý của tác giả 
và ghi rõ nguồn lấy từ www.erct.com