Mấy nét đổi thay của Văn Học Nghệ Thuật Nhật Bản sau thảm họa

 

Ngày 11 tháng 3 sắp đến, có lẽ không một người Nhật nào có thể phai mờ kư ức về một thảm họa long trời lở đất đă ập đến đất nước Phù Tang cách đây 8 năm, khiến bao sinh linh vùi thân dưới ḷng biển hay bị vùi nát dưới những đổ vỡ kinh hoàng của những cơn động đất - sóng thần tàn bạo. Chả ai muốn nhớ đến ngày đau thương này cả, nhưng họ phải nhớ để khắc phục, tiến tới phía trước. Nước Nhật đă từ từ hồi sinh và có nhiều biến đổi. Không thể liệt kê hết ra những biến đổi v́ .... sức người có hạn, chỉ xin kể cho bạn ta một bài viết rất ngắn về sự đổi thay của văn học nghệ thuật Nhật Bản sau ngày thảm họa. Bài viết của một người bạn dự định góp mặt trong Đặc Tập “40 năm Văn Học tại Nhật Bản” “toan tính”ra mắt vào tháng 4 năm nay mà người chủ trương Hải Lê c̣n rất trẻ đang miệt mài cố gắng để có một chút “Góp Mặt Với Đời”. Cầu mong mọi chuyện sẽ thuận buồm xuôi gió. Quân ta ủng hộ nhé. ( Vũ Đăng Khuê)

 

         Trận động đất kinh hoàng ngày 11/3/2011 không chỉ gây nên các thiệt hại vật chất nặng nề vào khoảng hơn 20 ngh́n tỷ yên và phải mất nhiều năm mới khôi phục lại được. Những làng cá sung túc hiền ḥa nằm ôm ấp trên những dải biển ven bờ Thái B́nh, nơi mà 2 ḍng biển nóng lạnh Kuroshio và Oyashio giao nhau tạo nên một ngư trường phong phú trong phút chốc đă tan tành, đổ nát v́ sóng thần cuốn nhà trôi xuống biển, thuyền ngược lên bờ! Những đồng lúa cận duyên nằm ven quốc lộ 9, nơi hằng năm cho ra đời những tấn lúa dẻo thơm mà chưa có một quốc gia nào trên thế giới có thể gieo trồng được nặng hạt như thế, giờ đây đă xác xơ ngập ngụa bùn mặn và rác rưởi.

Ta về trùm nỗi âm u
Nghe đâu đây mọc ngàn thu úa vàng

Bao năm thân phận hỗn mang
Một quê hương đó trăm ngàn mộ bia.

              Arakawa Yoji (1949) nhà thơ đương đại Nhật Bản mới đây đă phát biểu: "Khó có thể diễn đạt thiên tai lần này bằng ngôn ngữ văn chương. Thơ, từ bản chất, vốn không thể dung hợp ngôn ngữ mang tính xă hội hoặc tập thể, do đó không đơn giản để có thể viết được các biểu hiện nội tâm mà chỉ có thơ mới diễn đạt được.".......Thơ ca Nhật Bản phát triển ngay sau Đệ nhị thế chiến nh́n chung được xem là một trong những chi lưu cuối của chủ nghĩa lăng mạn thể hiện sự quay lưng trước hiện thực hỗn mang thời hậu chiến. Rất nhiều nhà thơ đă không trực diện với các sự việc hằng ngày, họ miệt mài trong thế giới mênh mang của ngôn từ mang tính khái niệm do vậy mà thơ Nhật thời kỳ này thường bị chỉ trích là nặng về h́nh thức, thiếu sót chiều sâu. Cuộc sống đô thị hóa dồn dập cũng đă khiến cho văn học Nhật bản thiếu đi sự trở về nông thôn làng mạc nơi cha ông sinh thành để tư duy về cội nguồn bản sắc. Và giờ đây, khi tang thương ập đến, những làng cá, những cánh đồng đau đớn ấy dưới ống kính truyền thông hằng ngày được ghi chấm tọa độ và khoảng cách đă khơi dậy một ư thức "về nguồn" trong giới sáng tác nước này. Arakawa mong mỏi: " việc ghi dấu h́nh ảnh bản đồ miền Đông Bắc vào tâm khảm sẽ giúp nuôi dưỡng các cảm quan mang tính địa lư, đồng thời rất có thể sẽ khơi mào cho một trào lưu sáng tạo văn học mới". Tại đây, có lẽ ông muốn nhấn mạnh đến tính trực diện với hiện thực của văn học trong một t́nh trạng mà hằng chục năm qua, nhiều và rất nhiều người sáng tác đă t́m cánh lánh xa, trốn thoát. Hiện tượng này dường như rơ nét hơn trong Pop Culture (văn hóa đại chúng) của Nhật Bản đặc biệt là trong truyện tranh và phim hoạt họa. Yamamoto Hiroshi, nhà đạo diễn phim hoạt họa đă nh́n nhận như sau: "Trong một thời kỳ khá dài, phim truyện tranh Nhật Bản đă từ chối các đề tài liên quan đến cộng đồng xă hội, chính trị mà đỉnh điểm của nó là thập niên 2000." Tại sao như thế? Thứ nhất có lẽ do đây là một ḍng văn hóa trẻ, việc quay lưng trước cuộc sống có thể được xem là thái độ tâm lư thường thấy của tuổi trẻ để gián tiếp bày tỏ sự phản cảm của ḿnh trước các nghịch lư đời thường. Chọn lựa một tư thế cách xa trần đời c̣n được đánh giá như là hành động tự tôn vinh và mặc nhận năng lực vượt trội của tuổi trẻ. Lư do thứ hai để xuất hiện cao trào trốn thoát hiện thực vào thập niên 2000 này được mang đến từ sự ổn định của một xă hội đă phát triển gần mức băo ḥa. Đề tài chủ yếu trong những phim hoạt họa này thường nêu lên quan hệ nam nữ trẻ tuổi trong bối cảnh của chiến tranh vũ trụ với các vũ khí và dụng cụ tin học mang màu sắc khoa học giả tưởng, chẳng hạn như câu chuyện của cô gái là một chiến sĩ phiêu lưu vào vũ trụ thường xuyên liên lạc với người bạn trai c̣n sót lại trên trái đất bằng điện thoại di động. Đó là các cuộc chiến tranh không duyên cớ, không đả động hoặc dính líu ǵ đến thời sự, chiến tranh chỉ để làm nền cho những đối thoại xoay quanh đôi nam nữ líu lo suốt ngày xưng hô "cậu tớ" và ríu rít những mẫu chuyện phần nhiều không liên quan đến trái đất! Tất cả ḍng phim này chỉ và chỉ có thể h́nh thành trên một cơ sở hạ tầng công nghiệp cơ giới tin học ổn định. Và ngày định mệnh 11/3 vừa qua đă phá vỡ nền tảng đó. Yamamoto bày tỏ những tiên đoán về thế hệ sáng tác của ḿnh: "Phim hoạt họa ngày nay đă tỏ ra bất lực trước nỗi đau do thiên tai vừa qua gây ra. Và những đau đớn mà chúng tôi cảm nhận được hôm nay sẽ để lại một chiếc bóng đậm màu trong các tác phẩm sau này. Nội dung tác phẩm chắc chắn sẽ phải đối diện với một sự thay đổi lớn lao." Sự cố ḷ nguyên tử, và t́nh trạng tê liệt sâu rộng của hạ tầng kinh tế chính là một phần của nguyên nhân thay đổi này. Thiên tai vừa qua đă làm lộ rơ những bất cập trong hệ thống công nghệ mạng, an toàn năng lượng, hệ thống pḥng chống tai hoạn khẩn cấp và nhiều cơ sở hạ tầng khác vốn được coi là những tiền đề hiển nhiên trong giai đoạn dàn dựng tác phẩm. Sự lung lay chuyển đảo của tiền đề đó đă khiến cho các nhà sáng tác phải đứng trước những phương pháp đặt vấn đề mới là v́ thế. Tuy nhiên, trong một ư nghĩa khác, thiên tai cũng tạo dựng một điểm mốc mới trong khuynh hướng sáng tác theo nhận định sau đây của nhà phê b́nh Pop Culture trẻ Azuma Hiroki: "Không chỉ riêng bên sáng tác, mà cần chú ư đến sự thay đổi phía người thưởng ngoạn. Chắc chắn họ sẽ quan tâm hơn đến những vấn đề từ hiện thực. Do đó mà giới sáng tác cũng sẽ phải thay đổi theo chiều hướng này." Măi cho đến nay, đứng trước khối lượng thông tin đồ sộ do công nghệ mạng mang lại, rất nhiều tác giả đă không đủ thời giờ, thậm chí là sự b́nh tĩnh để sắp xếp những thông tin đó vào trong một tác phẩm chỉn chu có diện mạo mang tính thời đại, v́ thế phần nhiều nội dung đă phản ảnh một t́nh trạng "khó tiêu" do sự nhồi nhét dữ kiện mà hoàn toàn không để ư đến các nhu cầu nội tâm của người xem. Văn nghệ đại chúng có thể đă không thoát khỏi hấp lực của thứ món quà giải trí, một thứ "ḿ ăn liền" tinh thần. Azuma đă ám chỉ rằng điểm tạm dừng lại của nền văn nghệ hôm nay sẽ là dịp để nhà sáng tác nhận ra sứ mệnh của ḿnh từ đó mà tăng cường hơn nữa tính thông điệp của tác phẩm qua tuyên bố sau đây của anh: "tác phẩm cần phải mạnh dạn nêu lên những đ̣i hỏi của xă hội".

              Hẳn chúng ta c̣n nhớ h́nh ảnh của cụ già đi lục bới từng đống đổ vụn tại làng cá Sanriku được truyền h́nh chiếu nhiều lần vào ngày 18 tháng 3 năm đó. Tay cụ cầm tấm ảnh của đứa cháu gái ở tuổi ấu thơ chưa cắp sách đến trường. Măi một tháng sau, khi lần ṃ tới được ngôi nhà quen thuộc mà ḿnh muốn đến th́ nhà đă lún sụp tan tành. Giữa thê lương hoang tàn, giữa đổ vỡ của tất cả mọi công tŕnh do con người kiến tạo đó, chỉ c̣n lại một cây mơ nhỏ bé trồng nhân dịp cháu gái chào đời đang đơm bông trong giá lạnh tàn Đông. Iwaya Kunio, nhà b́nh luận mỹ thuật đă bị h́nh ảnh bi tráng của cây mơ này thôi thúc khôn nguôi trong khi ông đang chuẩn bị cho cuộc triển lăm nghệ thuật nổi tiếng nhất hiện nay tại Nhật Bản với chủ đề "Rừng và Nghệ thuật", Ông nói: "Cây mơ đó là hiện thân của tự nhiên có sức mạnh kiên cường, khôn nguôi biến chuyển giữa sinh thành và hủy diệt, được thể hiện dưới những dạng tướng không ngờ, không tên và vô nghĩa. Con người từ nguyên thủy cũng là tự nhiên, thế nhưng không hiểu v́ sao bằng mọi cách lại cứ muốn dựng ra một tự nhiên để điều khiển và chi phối". Trận động đất và sóng thần vừa qua, một lần nữa khẳng định uy thế tuyệt đối đó của tự nhiên để con người tái xác định rằng ḿnh cũng là một bộ phận của tự nhiên. Cây mơ trên đây nếu được xem là dấu hiệu của hy vọng, th́ đó cũng là kết quả của thao tác tự ḥa nhập ḿnh vào cộng đồng tự nhiên của con người. Tự buổi hồng hoang, cuộc sống nơi vườn địa đàng giữa ngàn cây bụi cỏ, con người gắn bó chan ḥa với tự nhiên. Thế rồi sau khi ăn Trái cấm nhận ra sự khác biệt, bị đuổi ra khỏi vườn xưa để canh tác trồng trọt rồi xây dựng những đô thành, bắt đầu cho cuộc sống "văn minh". Để "phát triển" con người miệt mài chặt phá cây rừng dựng nhà, đốt rẫy và văn minh bỗng chốc trở nên một tiến tŕnh đối lập không ngừng nghỉ với các giá trị cố hữu của tự nhiên bằng các hành vi điểu khiển và chi phối mà con người thường cho đó là sự chinh phục cần thiết để sinh tồn. Nghệ thuật, nếu hiểu theo một ư nghĩa nào đó chính là sự phản tỉnh, đúng hơn, c̣n có thể gọi là biểu hiện của ḷng sám hối trước hành vi ô trọc đó của loài người đối với tự nhiên. Cỏ cây, hoa lá, suối nước trong lành, trời xanh mây trắng, những nàng tiên, những nụ cười trẻ thơ.... có mặt trong rất nhiều tác phẩm chính là biểu hiện của nỗi khát khao t́m về cội rễ xa xưa, ở đó, con người thanh b́nh êm thắm trong ṿng tay bao dung ân sủng của người mẹ tự nhiên. Thiên tai vừa qua c̣n có thể được xem là một trong những thái độ của tự nhiên đối với cuộc sống văn minh này, chính nhờ những thái độ khác nhau qua đời đời kiếp kiếp này mà loài người chúng ta biết đến sức mạnh của nước, của lửa, biết đêm, biết ngày, biết thời gian, biết không gian, và rồi, biết đến một cành hoa mơ bồi hồi xốn xang vươn lên từ gạch vụn.

              Đồng thời với phong trào t́m về hiện thực của văn học, các ngành nghệ thuật khác của Nhật Bản cũng đang dấy lên sôi động một xu hướng về nguồn. Một vùng quê tan nát trong phút chốc để mỗi chúng ta cảm nhận rơ ràng về đời sống phù du. Đối mặt sát sao với đời sống để chỉ có thể nhận thêm ra những chấm phá phù du khác của cuộc lữ trên trần thế này, nhưng dẫu sao, cũng là một cách thế cần thiết, đồng thời vừa là nghĩa vụ của một sinh vật được sinh ra, đi đứng, hít thở và hai chân gắn bó với hành tinh này kể từ khi chập chững. Từng bước, từng bước, t́m về tự nhiên để bớt đi những lạc lơng hăi hùng trước mỗi cơn thịnh nộ của đất trời. Ư thức về sự nhỏ bé của kiếp người, v́ thế là một ư thức của đại trí trong nhà Phật, của cứu rỗi trong Phúc âm.

Từng cái chết
Dẫn ra từ bóng tối
Mặt đất uy nghiêm
Minh bạch
Nhân từ
**

TRẦN THỊ THU HỒNG

thơ Nguyễn Đông Giang

**thơ Mai văn Phấn