THU VỀ VỚI TIẾNG THU

Trần Văn Thọ
GS Danh dự Đại học Waseda, Nhật Bản

Theo lịch th́ bây giờ đă trung thu, nhưng cảnh sắc ở Tokyo th́ mới chớm thu. Phải một tháng nữa mới thấy phong lá đỏ. Nhưng tâm t́nh th́ đă cảm thu nhiều rồi. Đă bắt đầu nhớ nhạc thu của Đoàn Chuẩn Từ Linh, Cung Tiến, Phạm Mạnh Cương,… nhớ những bài thơ thu của Tản Đà, Lưu Trọng Lư., Cung Trầm Tưởng,.. Nếu không bị Covid quấy rầy th́ đă gặp bạn bè đối ẩm với rượu sake hâm nóng (không phải “thu ẩm hoàng hoa tửu”).

Đang mấy phút cảm thu chợt nhận được mail của người bạn cùng học và sinh sống tại Tokyo từ xưa. Lâu ngày không gặp, bạn hỏi thăm và bàn về bài thơ Tiếng thu của Lưu Trọng Lư. Anh bạn cho biết vừa đọc bài “Sự thật về bài thơ Tiếng thu của Lưu Trọng Lư” do Trần Đăng Khoa viết trên báo Sức khỏe và Đời sống (22/10/2018) và muốn tṛ chuyện về vấn đề này. Anh bạn chuyên về nông học c̣n tôi kinh tế học, chẳng liên quan ǵ đến thơ văn. Bọn tôi chỉ là những người thích đọc thơ văn tiền chiến của Việt Nam và lạm bàn cho vui thôi.

Đọc bài viết của Trần Đăng Khoa mới biết là có một số người cho rằng bài thơ nổi tiếng Tiếng thu của Lưu Trọng Lư rất giống nội dung một bài tanka của Nhật vào cuối thế kỷ thứ 9 (tanka là một thể thơ của Nhật Bản). Theo những người nầy, bài thơ của Nhật đă được dịch ra tiếng Pháp nên có lẽ Lưu Trọng Lư đă đọc trước khi sáng tác bài Tiếng thu. Khởi đầu của nghi vấn nầy là ư kiến của Nguyễn Vỹ trong tập Văn thi sĩ tiền chiến (xuất bản lần đầu năm 1970 tại Saigon). Tôi rất thích thơ văn tiền chiến và thích đọc cả nhưng mẩu chuyện chung quanh các văn nhân, thi sĩ thời ấy, nhưng không hiểu sao đây là lần đầu tôi nghe chuyện nầy. Trong tủ sách của tôi cũng có cuốn Văn thi sĩ tiền chiến của Nguyễn Vỹ và chắc đă đọc phần tác giả viết về Lưu Trọng Lư nhưng không hiểu sao tôi không nhớ ǵ về nghi vấn nầy.

Đang trong lúc tràn đầy cảm xúc mùa thu, tôi đọc lại Tiếng thu và t́m nguyên tác bài tanka tiếng Nhật đọc thử.

Bài Tiếng thu của Lưu Trọng Lư (1912-1991):

Em không nghe mùa thu
dưới trăng mờ thổn thức?
Em không nghe rạo rực
h́nh ảnh kẻ chinh phu
trong ḷng người cô phụ?
Em không nghe rừng thu
lá thu kêu xào xạc,
con nai vàng ngơ ngác
đạp trên lá vàng khô?

Và đây là bài thơ cổ tanka, viết năm 893, được cho là của Sarumaru Dafu (không rơ năm sinh năm mất):

奥山に(Oku yama ni)

紅葉踏み分け(Momiji fumi wake)

鳴く鹿の(Naku shika no)

こえ聞く時ぞ(Koe kiku toki zo)

秋は悲しき(Aki wa kanashiki)

Có thể dịch nghĩa như sau:

« Nghe tiếng nai kêu và đạp trên lá phong rẽ lối đi trong rừng sâu, mùa thu buồn làm sao ! »

(Bài thơ được dịch ra nhiều thứ tiếng, ít nhất tôi thấy có 2 bản tiếng Pháp và một bản tiếng Anh)

Ở đây có rừng thu, có con nai đạp trên lá vàng và trong bài Tiếng thu cũng có những h́nh ảnh nầy. Nhưng cảm nhận về con nai của hai thi sĩ th́ khác. Lưu Trọng Lư nghe tiếng nai ngơ ngác đạp trên lá vàng trong khi Sarumaru Dafu nghe tiếng thé của con nai trong mùa gọi t́nh, vang vọng từ rừng sâu. Nguyễn Vỹ trong cuốn sách nói trên cứ khăng khăng là Lưu Trọng Lư đă bắt chước bài thơ tanka của Nhật và nói như thế trước mặt tác giả và người bạn chung (Nguyễn Xuân Huy) tại tại nhà trọ của Lưu Trọng Lư ở phố Hàm Long. Cũng theo Nguyễn Vỹ, hôm đó Lưu Trọng Lư đă phản luận là bài thơ của ḿnh có phần đầu (h́nh ảnh kẻ chinh phu trong ḷng người cô phụ) nên không thể nói là giống hoàn toàn. Tôi nghĩ là tác giả Tiếng thu chỉ trả lời cho qua chuyện v́ cách đặt vấn đề của Nguyễn Vỹ trong buổi gặp của ba người bạn không có vẻ ǵ nghiêm túc.

Nhân dịp đọc lại Tiếng thu và t́m hiểu bài tanka của Sarumaru, tôi lại đọc được các b́nh luận liên quan của các nhà thơ hoặc phê b́nh thơ : Nguyễn Nam Trân (Tiếng thu, ERCT, 4/2004), Nguyễn Quảng Tuân (Về nghi vấn chung quanh bài thơ Tiếng thu của Lưu Trọng Lư, Tạp chí Hồn Việt, 7/10/2016), Trần Đăng Khoa (B́nh thơ: Lưu Trọng Lư với bài thơ Tiếng thu, hoaivanwebpage, không rơ ngày phát hành) và một bài khác của Trần Đăng Khoa nói ở trên. Các tác giả giống nhau một điểm là bài Tiếng thu không giống bài tanka của Nhật và là một trong những đỉnh cao của thi ca Việt Nam.

Về bối cảnh ra đời của bài Tiếng thu h́nh như có nhiều thuyết. Theo Trần Đăng Khoa: “Đây là bài hay nhất trong đời thơ Lưu Trọng Lư, cũng là bài thơ thơ nhất của thi ca Việt Nam hiện đại: Tương truyền khi viết bài thơ này, Lưu Trọng Lư đến thăm nhà một người bạn. Rồi nhân cớ thấy cái b́nh gốm cổ có vẽ con nai đứng giữa núi non. Lưu Trọng Lư bèn vịnh ngay bài thơ này. Thực chất, nếu chuyện đó là thật, th́ con nai trên b́nh gốm chỉ là cái cớ rất nhỏ, là tiếng động rất nhỏ đánh thức con nai vàng và khu rừng vàng trong tâm hồn Lưu Trọng Lư thức dậy và toả hương. Nhờ thế, thi ca Việt Nam đă có một kiệt tác thật hiếm có, ngỡ như đó là khúc nhạc huyền bí của thần linh, chứ quyết không phải là tiếng ca phàm tục của người đời”.

Theo tôi, nếu Lưu Trọng Lư có đọc được bài tanka của Sarumaru (qua bản tiếng Pháp) và mượn h́nh ảnh “rừng thu, con nai vàng” đế sáng tác th́ bài thơ của ông vẫn là một kiệt tác trong văn chương Việt Nam. Trong âm nhạc hay thơ văn, người sau lấy cảm hứng từ người xưa để làm nên những tác phẩm mới có giá trị mới là chuyện thường thấy. Chẳng hạn, đọc hai câu cuối bài thơ nổi tiếng "Tràng Giang" của Huy Cận:

Ḷng quê dợn dợn vời con nước
Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà

ta thấy có thể Huy Cận đă chịu ảnh hưởng tứ thơ trong hai câu cuối bài Hoàng Hạc lâu của Thôi Hiệu:

Nhật mộ hương quan hà xứ thị
Yên ba giang thượng sử nhân sầu

mà Tản Đà dịch rất hay:

Quê hương khuất bóng hoàng hôn,
Trên sông khói sóng cho buồn ḷng ai?

Nhưng không ai bảo là Huy Cận đă cóp thơ của Thôi Hiệu..

Một thí dụ khác, Nguyễn Du đă mượn ư hai câu thơ của Thôi Hộ:

“Nhân diện bất tri hà xứ khứ,
Đào hoa y cựu tiếu đông phong”

để viết ra hai câu lục bát thật hay:

“Trước sau nào thấy bóng người,
Hoa đào năm ngoái c̣n cười gió đông”.

Tokyo, Trung thu 2020

Chú:

(1) Bài nầy đă đăng trên facebook cá nhân ngày 2/10/2020

(2) Bài tanka của Sarumaru Dafu được Clay Macley dịch ra tiếng Anh (1917):

In the mountain depths,
Treading through the crimson leaves
The wandering stag calls,
When I hear the lonely cry
Sad-how-sad! The autumn is.

 


Bị chú của ERCT :

* Bài nhận trực tiếp từ anh TV Thọ - bổ sung ngày 4/10/2020