Ở Nhật trường đã đào tạo mình nên người được gọi là mẫu hiệu (母校). Mẫu hiệu của tôi là Đại học Hitotsubashi nơi tôi học cả ba bậc đại học, thạc sĩ và tiến sĩ. Năm nay trường kỷ niệm 150 năm ngày thành lập. Hôm nay (10/5/2025) là ngày trường tiếp đón những người từng tốt nghiệp trở về thăm trưỡng cũ, một trong những chương trình kỷ niệm ngày thành lập. Khoảng 2 tháng trước trường liên lạc với những người đã tốt nghiệp và hướng dẫn thủ tục ghi tên tham dự. Đặc biệt, trong phiếu xin tham dự có mục ghi nguyện vọng muốn xem lại luận văn tốt nghiệp của mình thời xưa. Tôi háo hức muốn xem lại luận văn tốt nghiệp 52 năm trước, vì thời đó luận văn viết tay bằng tiếng Nhật trên giấy có kẽ ô chữ và không có điều kiện sao giữ lại một bản. Các luận văn ở bậc thạc sĩ và tiến sĩ viết bằng tiếng Anh hiện còn giữ bản sao.   

    Sau các mục nghi lễ và nghe thuyết trình của ban giám hiệu, tôi vào thư viện để xem các luận văn, luận án của mình. Do có yêu cầu trước, nhân viên thư viện đã mang sắn từ thư khố các luận văn của tôi sang để trên kệ sách gần đó và cho mượn mang sang xem ở phòng đọc sách. Tôi tưởng mình có thể được phép vào tận thư khố để xem luận văn của mình nằm ở đâu giữa rừng sách và giữa những luận văn khác.

    Nhưng được trực tiếp xem lại luận văn của mình ngày xưa là quí lắm rồi. Thật cảm động khi nhìn 3 luận văn (tốt nghiệp đại học, thạc sĩ và tiến sĩ, nộp cho trường lần lượt vào các năm 1973, 1975 và 1978) được đóng bìa cứng và đánh mã số như là sách trong thư viện (Hình 1).

 

Hình 1: Gáy bìa của 3 luận văn. Phía trái là luận văn tốt nghiệp đại học (bằng tiếng Nhật), bên phải là luận án thạc sĩ, giữa là luận án để có candidate tiến sĩ. Hai luận án nầy viết bằng tiếng Anh vì lúc đó nghĩ là có khả năng sẽ đi học tiếp ở các nước Âu Mỹ nên tiếng Anh sẽ thuận tiện cho việc lập hồ sơ.  

Nói thêm: "luận văn tiến sĩ" nói ở đây không phải là luận án bảo vệ lấy bằng tiến sĩ mà chỉ là luận văn để lấy tín chỉ (có tên gọi là “luận văn lấy tín chỉ khóa trình tiến sĩ”　博士課程単位取得論文) cùng với chứng chỉ thi đỗ hai ngoại ngữ và một số tín chỉ khác để có tư cách bảo vệ tiến sĩ trong tương lai, nghĩa là để trở thành PhD candidate.  Phải 15 năm sau tôi mới thực sự lấy bằng tiến sĩ sau khi nộp một công trình nghiên cứu đã in thành sách và được giới khoa học đánh giá trên các tạp chí chuyên môn, Chế độ ở Nhật đối với tiến sĩ trong các ngành khoa học xã hội thời trước là như thế.. Khi học bậc thạc sĩ (Master), giáo sư hướng dẫn có khuyên là nếu muốn trở thành học giả thì nên có bằng tiến sĩ mà ở Nhật rất khó và mất nhiều thời gian, v.v... Gần đây đã thay đổi. Dịp khác sẽ giải thích kỹ hơn

   Tôi đặc biệt ngạc nhiên và rất thú vị là luận văn tốt nghiệp đại học viết tay bằng mực (viết bằng tiếng Nhật) đã hơn nửa thế kỷ mà chữ viết hoàn toàn không bị mờ, cả tập dày hơn 200 trang vẫn mới như xưa. Tôi thầm cảm ơn và thán phục nhà trường đã trân trọng bảo quản luận văn tốt nghiệp của sinh viên.

 

  Hình 2: Trang đầu của luận văn tốt nghiệp đại học, gồm các thông tin như niên khóa 1972 (Chiêu Hòa năm 47), tên giáo sư hướng dẫn, tên và số học tịch của sinh viên, ngày nhận từ phòng Học vụ và đưa vào thư viện: 7/1/1974.  

  Hình 3: Đề tài luận văn tốt nghiệp đại học: "Chính sách ngoại thương và công nghiệp hóa của các nước kém phát triển". Mỗi chữ được viết trên một ô của tờ giấy 200 chữ. Thời đó thế giới còn dùng "nước kém phát triển" (低開発国less-developed countries) để chỉ những nước chưa phát triển nhưng từ thập niên 1980, khái niệm đó đươc thay bằng cụm từ "những nước đang phát triển (発展途上国developing countries)    

 

  Hình 4: Tác giả đang xem các luận văn của mình tại Thư viện Đại học Hitotsubashi.  

 

Nhiều xúc động trong ngày thăm lại trường xưa./.

 

Hà Nội, 14/5/2025 (Tu chỉnh bài trên facebook ngày 10/5/2025).