PHONG TRÀO ĐÔNG DU MỚI:

Viết nhân chuyến thăm Việt Nam của Thủ tướng Suga Yoshihide

 

Trần Văn Thọ
GS Danh dự Đại học Waseda, Nhật Bản

(Đây là bản gốc bài đă đăng trên VNexpress 21/10/2020)

Một sáng sớm khoảng 5, 6 năm trước, khi bước xuống sân ga tàu điện để đi bộ đến đại học, tôi vô cùng ngạc nhiên khi nghe mấy câu bằng tiếng Việt phát ra từ văn pḥng của ban quản lư sân ga. Buổi sáng giờ cao điểm tại một ga rất đông hành khách nên ban quản lư lưu ư và đưa ra các hướng dẫn cần thiết để tránh xáo trộn. Trước đây chỉ có phát thanh bằng tiếng Nhật, độ 20 năm trước thêm tiếng Trung Quốc và bây giờ thêm tiếng Việt. Hiện nay đi trên đường phố Tokyo cũng thường bắt gặp nhiều người, chủ yếu là giới trẻ, vừa đi vừa tṛ chuyện bằng tiếng Việt. Người Việt Nam ở Nhật đă lên tới 41 vạn (thống kể cuối năm 2019), chiếm 14% trong tổng số người nước ngoài tại đây, đông thứ ba sau Trung Quốc và Hàn Quốc.

Tôi không ngạc nhiên khi nghe tin Thủ tướng Suga Yoshihide chọn Việt Nam là nước đầu tiên công du chỉ sau một tháng nhậm chức. Ngoài hai yếu tố Việt Nam là nước bị ảnh hưởng tương đối nhẹ trong đại dịch và đang giữ ghế chủ tịch trong khối ASEAN, yếu tố quan trọng nhất là quan hệ hai nước đang phát triển mạnh về đầu tư, ngoại thương, du học, lao động và VN ngày càng có vị trí chiến lược đối với ngoại giao Nhật Bản.

Đối với Việt Nam, quan hệ Nhật Việt hiện nay là cơ hội để đẩy mạnh công nghiệp hóa. Nhật là một trong 7 nước tiên tiến hàng đầu lại có vị trí gần Việt Nam về địa lư và văn hóa, và đặc biệt là nước mong muốn thấy một nước Việt Nam phát triển mạnh mẽ nên đă kiên tŕ xúc tiến các kế hoạch hợp tác chiến lược với ta. Nhưng để tận dụng các cơ hội đó, Việt Nam phải chủ động tạo các tiền đề cần thiết và đưa các các định hướng chiến lược, không để các quan hệ phát triển tự phát. Trong khuôn khổ bài viết ngắn này tôi chỉ đưa ra 3 vấn đề.

Thứ nhất, một phong trào Đông Du mới đă xuất hiện. Trong số 41 vạn người Việt Nam tại Nhật có tới 8 vạn là du học sinh, tăng tới 15 lần trong 9 năm qua. Chưa có thống kê chính thức nhưng trong đó số nghiên cứu sinh bậc tiến sĩ ước tính lên tới 3.000 người, và có ít nhất 1.000 người đă lấy bằng tiến sĩ và đang nghiên cứu theo chế độ hậu tiến sĩ (postdoc). Đây là con số rất lớn, chỉ cần một nửa trong số đó trở về nước làm việc ở các đại học, viện nghiên cứu hay các cơ quan, các doanh nghiệp; và số c̣n lại vừa làm việc ở Nhật vừa kết nối với các đơn vị trong nước th́ tri thức khoa học và kinh nghiệm phát triển của Nhật sẽ đóng góp to lớn vào việc phát triển đất nước. Hơn 100 năm trước Phong trào Đông Du chỉ có khoảng 200 thanh niên sang Nhật do Phan Bội Châu và các đồng chí của ông tổ chức. Ngày nay du học sinh sang Nhật với con số rất lớn chủ yếu tự phát. Nhưng nhà nước cần có kế hoạch, tạo điều kiện để những tài năng nầy đóng góp hữu hiệu vào việc phát triển.

Thứ hai, hiện nay có khoảng 220.000 thực tập sinh kỹ năng và trên 2.300 người có kỹ năng đặc biệt (những người vừa hoàn thành các khóa thực tập kỹ năng vừa được bồi dưỡng thêm các kỹ năng đặc biệt). Đây cũng là vốn quư của Việt Nam. Hiện nay do dịch Covid nhiều người lâm vào hoàn cảnh rất khó khăn v́ đă thực tập xong mà không về nước được, ở lại Nhật th́ thất nghiệp, v́ các công ty Nhật cũng đang gặp khó khăn, không tuyển thêm người. Trong lúc đó tai Việt Nam nhiều nhà máy tại các khu công nghiệp đang thiếu lao động tay nghề này. Nhà nước cần khẩn trương tổ chức nhiều chuyến bay đặc biệt và lần lượt cho mở lại các chuyến bay thương mại để giải quyết vấn đề nầy.

Ngoài ra c̣n có nhiều lao động người Việt nam làm việc tại Nhật. Khó có con số chính xác về số lao động nầy, nhưng ít nhất phải trên 100.000 người. Đa số những người nầy phải tốn một số tiền rất lớn, thường phải vay mượn, để làm các thủ tục đi lao động ở nước ngoài nên họ phải làm việc vất vả, và chịu cuốc sống khó khăn v́ phải tiết kiệm để trả nợ. Một số người khó khăn sinh ra trộm cắp, cướp giật và các hành vi phạm tội khác. Hiện nay trong số người nước ngoài tại Nhật người Việt Nam đông thứ ba nhưng người phạm tội th́ đông nhất, gây h́nh ảnh rất xấu tại đây. Người đi lao động nước ngoài phải tốn số tiền quá lớn cho các công ty môi giới là cái gốc của vấn đề nầy. Vấn đề đă đươc nói đến từ khoảng 10 năm nay tại sao không được giải quyết? Bộ Lao động Thương binh và Xă hội phải có trách nhiệm giải tŕnh về bi kịch nầy.

Thứ ba, nền công nghiệp Việt Nam c̣n mỏng, lắp ráp chế biến chủ đạo nên càng xuất khẩu hàng công nghiệp càng phải nhập khẩu linh kiện, bộ phận và các sản phẩm trung gian khác từ Trung Quốc và Hàn Quốc. Nhân cơ hội có ḍng thác FDI mới chuyển dịch từ Trung Quốc sang các nước ASEAN và Ấn Độ, trong đó doanh nghiệp Nhật là một tác nhân quan trọng, Việt Nam cần chủ động chuẩn bị các điều kiện về chính sách, về hạ tầng, về nguồn nhân lực để tiếp nhận những dự án có sức chuyển dịch cơ cấu công nghiệp Việt Nam. Nếu để cho ḍng thác FDI tự phát chảy đến th́ có thể chỉ có các dự án chất lượng kém đến từ mấy nước lân cận, vừa không phù hợp với nhu cầu công nghiệp hóa hiện nay vừa gây ra cạnh tranh không cần thiết với doanh nghiệp trong nước. Nếu muốn những doanh nghiệp hàng đầu của Nhật đến triển khai các dự án chất lượng cao, chính phủ cần tích cực tiếp thị và cùng với họ bàn luận về những chính sách, những chuẩn bị cần thiết.

Chẳng hạn chỉ định vài khu công nghiệp đặc biệt và đầu tư hạ tầng tốt để những doanh nghiệp Nhật có công nghệ cao, có qui mô và năng lực lan tỏa lớn đến VN đầu tư sản xuất, đến lập trung tâm nghiên cứu và ứng dụng công nghệ, lập bản bộ quản lư dây chuyền cung cấp cho cả vùng châu Á, v.v.. Hiện nay VN muốn doanh nghiệp Nhật đến dầu tư ở Khu công nghệ cao Ḥa Lạc nhưng h́nh như nhiều doanh nghiệp Nhật không hưởng ứng lắm. Theo chỗ tôi t́m hiểu th́ đa số doanh nghiệp Nhật cho rằng vị trí địa lư của Ḥa Lạc không có tính kinh tế (xa sân bay Nội Bài, xa cảng Hải Pḥng, v.v..) và cơ sở hạ tầng sinh sống cho người nước ngoài chưa được đầu tư. Làm sao để có một lực lượng lao động đáp ứng được các dự án có công nghệ cao cũng là quan tâm của doanh nghiệp Nhật. Trong ngắn hạn nếu tổ chức tốt việc đưa số thực tập sinh kỹ năng và những lao động có tay nghề trong số những người đă hoặc sắp hết hợp đồng lao động tại Nhật th́ giải quyết ngay được vấn đề nầy. Trong dài hạn là vấn đề giáo dục, đào tạo.

Nhân chuyến thăm của thủ tướng Suga, Việt Nam cần chủ động, có tầm nh́n chiến lược và tận dụng phong trào Đông Du mới để đẩy mạnh công nghiệp hóa./.

Trần Văn Thọ


Bị chú của ERCT :

* Bài nhận trực tiếp từ anh Trần Văn Thọ. (21/10/2020)