Nhớ lại những ngày chép thơ Đinh Hùng
 

Trần Văn Thọ  -  Exryu Japan 

 

  Ôn lại kỷ niệm chép thơ ở Thư viện Văn khoa Saigon trước khi đi Nhật du học hơn nửa thế kỷ trước và b́nh về một số bài thơ tiêu biểu trong hai thi tập Mê hồn ca và Đường vào t́nh sử của Đinh Hùng.  

   Trước khi đi Nhật du học đầu tháng 4/1968 tôi có khoảng nửa năm học ở Văn Khoa thuộc Đại học Saigon. Nhưng do một ngẫu nhiên có tính cách định mệnh và do vài lư do khác, tôi hầu như chỉ tham dự vài buổi giảng của vài giáo sư và không c̣n giữ sách vở, tư liệu ǵ cho thấy ḿnh là một sinh viên Văn Khoa thời đó, ngoài tập vở chép thơ Đinh Hùng. Bút tích ghi ở cuối mỗi bài thơ cho thấy hầu hết chép ở thư viện Văn Khoa Saigon.

 Sau khi học xong Trung học ở miền Trung, mùa thu 1967 tôi vào Saigon, xin ghi danh học ở Văn Khoa. Dự định sau một năm lấy chứng chỉ dự bị để thi vào Đại học Sư phạm Saigon, mục tiêu trở thành thầy giáo dạy văn ở một trường Trung học Đệ nhị cấp (Cấp III bây giờ). Nhưng rồi không có tâm trí và th́ giờ để học tập nghiêm chỉnh. Tháng đầu ở Saigon phải lo chuyện đi làm thêm. T́m được một chân dạy văn và sử ở một trường tư trung học đệ nhất cấp (Cấp II) là lo chuẩn bị các bài giảng. Sau đó, thế rồi một buổi chiều, buổi chiều định mệnh. Một chiều ngẫu nhiên đi xe đạp trên đường Lê Thánh Tôn, ngang qua Bộ Quốc gia Giáo dục thấy nhiều người đứng xem thông cáo. Dừng xe xem thử mới biết Đại sứ quán Nhật sắp tổ chức kỳ thi tuyển sinh viên nhận học bổng sang Nhật du học. Thấy ḿnh có đủ tiêu chuẩn nêu trong thông cáo nên về làm đơn xin dự thi. Chuẩn bị thi, thi đỗ là lo chuẩn bị đi Nhật, trước khi đi du học về miền Trung thăm nhà gặp biến cố Tết Mậu Thân kẹt ở Đà Nẵng gần ba tuần, v.v.. kết cuộc hầu như không có th́ giờ cho việc học ở Văn Khoa.

 Những ngày có th́ giờ đến Văn Khoa nếu không có lớp học các môn đă đăng kư tôi thường vào thư viện mượn sách đọc hoặc mượn các thi tập chép những bài thơ ḿnh ưa thích. Thơ chép vào cuốn sổ khổ A5 giấy tốt và dày gần 300 trang. Sau hơn nửa thế kỷ, hiện nay nhiều trang bị đứt rời khỏi vị trí cũ nhưng chữ viết của mọi trang trong cuốn sổ không bị hoen ố, vẫn đọc được rất rơ. Có bài thơ ngắn nằm gọn trong một trang, có bài thơ dài đến 4-5 trang. Những bài thơ tôi cho là hay của Huy Cận, Chế Lan Viên, Thế Lữ, Hàn Mặc Tử, Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu, Vũ Hoàng Chương, Nguyên Sa, v.v.. được chép lại ở đây. Nhưng mỗi tác giả nầy chỉ được chọn một hoặc hai bài thơ, c̣n tuyệt đại đa số là thơ Đinh Hùng. Đinh Hùng chiếm tới hơn phân nửa số trang trong cuốn sổ chép thơ của tôi.

 Bây giờ tôi không nhớ tại sao thơ Đinh Hùng lại chiếm một vị trí rất đặc biệt như vậy. Có thể một phần chịu ảnh hưởng từ bài giảng của Giáo sư Phạm Việt Tuyền ở Văn Khoa. Ông b́nh thơ và đặc biệt nói nhiều về Đinh Hùng, một nhà thơ mà sau này tôi biết là mới vừa mất (ngày 24/8/1967) vài tháng trước khi tôi bắt đầu học ở Văn Khoa. Cũng có thể tôi t́m thấy thơ Đinh Hùng rất tân kỳ về ư tưởng, về vần điệu, tứ thơ và thể thơ mà ḿnh có ấn tượng mạnh và đồng cảm.  

   Đinh Hùng sinh năm 1920 tại Hà Nội, làm thơ, viết báo từ thời c̣n rất trẻ. Ông thuộc nhà thơ thời tiền chiến. Mới hai mươi tuổi đă kết thân với Thạch Lam, hơn Đinh Hùng cả 10 tuổi, người ở cùng khu ngoại ô Yên Phụ. Qua Thạch Lam, Đinh Hùng có nhiều dịp uống rượu, tṛ chuyện với các bậc đàn anh trên văn đàn như Nhất Linh, Khái Hưng, Thế Lữ,... Ông c̣n là em vợ của nhà thơ Vũ Hoàng Chương. Năm 1954, Đinh Hùng cùng gia đình di cư vào Nam và ngay sau đó giữ chuyên mục Tao Đàn cho Đài phát thanh Sài Gòn. Ông bị bệnh ung thư và mất ở tuổi 47.

Đám Ma Tôi (nhà xuất bản Tân Việt ấn hành năm 1943) là tập thơ đầu tay của Đinh Hùng nhưng ít người biết đến. Đinh Hùng nổi tiếng với hai tập thơ Mê hồn ca và Đường vào t́nh sử. Mê hồn ca  phát hành năm 1954 (Nhà xuất bản Tiếng Phương Hồng) gồm những bài thơ ông viết trong thập niên 1940 và đầu những năm 1950. Đường vào t́nh sử được Nam Chi xuất bản năm 1961. Tiếng ca bộ lạc là tập thơ cuối cùng do Lửa thiêng xuất bản năm 1972, sau khi Đinh Hùng mất. Ngoài ra Đinh Hùng c̣n có hai tập bút kư: Ngày đó có em: Những bóng dáng đàn bà trong đời Bích Khê (Giao điểm xuất bản năm 1967, NXB Văn học tái bản năm 2018) và Đốt ḷ hương cũ (gồm những bài Đinh Hùng viết chủ yếu để phát trên Đài phát thanh Saigon ở mục Tao Đàn do ông phụ trách. Sau khi ông mất nhà xuất bản Lửa thiêng phát hành năm 1971 và Nhà xuất bản Đà Nẵng tái bản năm 2018 với lời bạt của Phạm Xuân Nguyên).

   Thơ Đinh Hùng trong cuốn sổ tôi chép lại phần lớn đọc từ tập Đường vào t́nh sử và một số ít hơn từ Mê hồn ca. Gần đây có dịp đọc hai bút kư nói trên và bài b́nh luận của Phạm Việt Tuyền (trong tập Tôi đọc thơ , Phong trào Văn hóa xuất bản 1973) tôi biết thêm nhiều giai thoại về Đinh Hùng và hiểu thơ ông nhiều hơn.

   Thơ Đinh Hùng xoay quanh các chủ đề t́nh yêu, kỷ niệm, nhớ cố hương, ca tụng nghệ thuật, thiên nhiên,... và nét độc đáo chung nhất có lẽ, ngoài những bài thơ đưa người đọc vào thế giới ảo huyền, nhiệm mầu, phần lớn là những t́nh ca gây cho ta thấy lâng lâng trong kích thước hoành tráng của không gian và cái sâu thẳm, cái vô cùng tận của thời gian. Ngay cả trong bài thơ cảm xúc, tự hào, ngưỡng mộ hai nữ anh hùng dân tộc, Đinh Hùng chẳng những cho ta theo cánh chim huyền diệu bay ngược vào quá khứ hai ngàn năm mà c̣n kêu gọi đất trời cùng ta chứng kiến một kỳ tích oai hùng:

Ngàn năm, ôi bóng Trưng Vương!
Cánh chim huyền diệu đưa đường về xưa.
Nước non c̣n đẹp dáng thơ:
Bàn tay Nương Tử ngọn cờ Châu Phong.
Hỡi non cao, biển muôn trùng
C̣n say hương phấn má hồng Mê Linh?

(Hương phấn Mê Linh)

Bài thơ sầu tha hương, nhớ quê, luyến tiếc thời thơ ấu cũng gây cảm xúc lâng lâng, sâu lắng về quá khứ nhưng kéo tầm mắt ta ra một không gian rộng lớn:

Sầu lên Bến Cát rưng rưng
Mây Trường Sơn lại vượt rừng tới đâu?
Người đi đồi sắn, nương dâu
Buồn quan san một con tầu về xa
Nhớ xuân từ độ c̣n hoa
Nhớ em từ độ thướt tha suối thề
Xa trời lưu lạc hồn quê
Có phai xin để ngày về hăy phai
Viễn phương mái tóc bay dài
Nghiêng vai sương lạnh thương hoài vầng trăng

               (Mái tóc viễn phương)

   Nổi bật nhất trong thơ Đinh Hùng là về t́nh yêu, về người yêu. Người yêu trong thế giới mầu nhiệm, huyền ảo và người yêu trong thế giới thực đều được vẽ ra với trí tưởng tượng siêu việt, với biểu hiện độc đáo, tân kỳ. Hầu hết những nhà thơ lớn viết về t́nh yêu thường có trải nghiệm về một thời với những người con gái họ đă từng yêu. Những người con gái đó được thể hiện như thế nào trong thơ Đinh Hùng? Đọc tập kư Ngày đó có em, ta biết được quan niệm của Đinh Hùng về vấn đề này. Tiêu đề phụ của tập kư là Những bóng dáng đàn bà trong đời Bích Khê. Bích Khê là bạn thân của Hàn Mặc Tử. Nhiều người b́nh luận thơ Hàn Mặc Tử thường nhắc đến Mộng Cầm, Thương Thương, Mai Đ́nh, những cô gái, những người đàn bà đă để lại dấu ấn trong cuộc đời và trong thơ của thi sĩ vắn số v́ bệnh tật. Đinh Hùng cũng làm chuyện tương tự là b́nh luận thơ Bích Khê qua việc phân tích bóng dáng của những người con gái đă đi qua cuộc đời của thi sĩ này.

 

Chép bài thơ của Đinh Hùng tại thư viện Văn khoa Saigon ngày 5/1/1968 (toàn bài dài 4 trang trong cuốn sổ chép thơ) 

  Trong phần “Thay lời giới thiệu” của tập kư, Đinh Hùng viết: “... những trang giai nhân đó cũng là một phần linh hồn của nhà thơ, ... họ đă hóa thân trở nên những h́nh tượng, những ư niệm, những khuôn mặt điển h́nh,... bóng dáng của họ từ đó đi vào t́nh sử. ... Những con người phàm tục một thời từng được thi nhân hoán thai, đoạt cốt để làm thành những công chúa, hoàng hậu, nữ vương của ân t́nh trọn kiếp, mà cũng có thể là hồ ly, ma nữ, yêu tinh... “.

Như vậy theo Đinh Hùng, các nhà thơ đă biến hóa những người con gái đi qua  đời họ bằng hai mẫu h́nh hài trái ngược.Thơ của chính Đinh Hùng cũng vậy. H́nh ảnh nàng thơ trong Mê hồn ca là hồ ly, ma nữ, yêu tinh, c̣n trong Đường vào t́nh sử phảng phất bóng dáng công chúa, hoàng hậu, nữ vương.

   Đây là tâm cảm đầy huyền bí của Đinh Hùng đối với người yêu đă mất:

Trời cuối thu rồi - Em ở đâu?
Nằm bên đất lạnh chắc em sầu?
Thu ơi! Đánh thức hồn ma dậy,
Ta muốn vào thăm nấm mộ sâu
Em mộng về đâu?
Em mất về đâu?
Từng đêm tôi nguyện, tôi cầu
Đấy màu hương khói là màu mắt xưa
Em đă về chưa?
Em sắp về chưa?
Trăng sao tắt, ngọn đèn mờ,
Ta nằm rỏ lệ đọc thơ gọi hồn.

...

Ta gởi bài thơ anh linh
Hỏi người trong mộ có rùng ḿnh?
Nắm xương khô lạnh c̣n ân ái?
Bộ ngực bi thương vẫn rợn t́nh?
Hỡi hồn tuyết trinh!
Hỡi người tuyết trinh!
Mê em, ta thoát thân h́nh
Nhập hồn cây cỏ, đa t́nh mỗi đêm …

 (Gửi người dưới mộ)

Đinh Hùng đă đi vào mộ huyệt để tìm người mình yêu. Trên thực tế, năm 20 tuổi Đinh Hùng có người yêu tên Liên mất v́ bệnh phổi. Có lẽ t́nh yêu tha thiết đă làm nhà thơ tưởng tượng về thế giới bên kia và mơ gặp lại người ḿnh yêu ở đó. Về bài thơ nầy, Phạm Việt Tuyền trong Tôi đọc thơ có nhận xét là “tử thần đă mạnh mà t́nh yêu càng mạnh hơn”. Tin tưởng có thế giới bên kia cũng được Đinh Hùng bộc lộ trong tập kư Đốt ḷ hương cũ. Trong bài tưởng niệm Nguyễn Du, Nguyễn Đ́nh Chiểu và Phan Thanh Giản, Đinh Hùng viết: “Ba nhà thơ tiền bối của chúng ta bước vào thiên cổ chính là để sống vĩnh cữu trong không-thời gian và sống tự do phơi phới ngoài vật lư... Không cần chúng ta cầu nguyện, hương hồn các vị cũng đă lâng lâng bay lên những vùng trời siêu thoát... ” (tr. 135).

   Riêng tôi th́ thích mẫu h́nh tiên nữ, công chúa, .. hơn là người ở cơi chết trong thơ Đinh Hùng. Có lẽ v́ thế mà trong tập vở chép thơ, tôi chỉ chọn vài bài trong Mê hồn ca c̣n lại là thơ trong Đường vào t́nh sử.

Người yêu là nàng tiên tận ngh́n xưa nhập vào ánh trăng chuyển bước đến thư pḥng, nhưng người yêu chợt đến rồi chợt đi, chỉ c̣n là mộng:

Em tự ngh́n xưa chuyển bước về,
Thuyền trao sóng mắt dẫn trăng đi,
Những ḍng chữ lạ buồn không nói
Nét lửa bay dài giấc ngủ mê

            (Gặp em huyền diệu I)

Em đến vầng trăng bỗng tỏa hương,
Quen nhau, ngờ chuyện rất hoang đường
Trang thư xơa tóc cười e lệ,
Nét chữ thu gầy, vóc ngậm sương

   ...

Trắng nuốt tâm linh vạt áo sầu
Canh gà chưa rụng đă xa nhau
Thương cho xác bướm hai lần mộng
Đành hẹn bài thơ gửi kiếp sau

               (Gặp em huyền diệu II)

   T́nh yêu trong thơ Đinh Hùng đắm đuối say mê, đẹp như thơ và trong như mộng, đầy thương nhớ và cảm hoài sâu lắng cùng với dĩ văng và trải dài theo không gian xa:

Vầng trăng vừa ngă bóng chung đôi
Em đă xa như dĩ văng rồi
T́nh cũng quan san từ đáy mắt
Một hàng mi lặng, mấy trùng khơi
Nghe động bàn chân nắng tỏa hương,
Mong manh từng gợn sóng c̣n vương
Em đi, nửa gối hoa tàn mộng
Thương nhớ bay cùng mây viễn phương

              (Bao giờ em lấy chồng)

Mộng ơi! Thuyền có trao đầu sóng,
Xin nở tươi mầu hoa đại dương,
Biển biếc, cù lao dài ánh mắt,
Ngàn khơi, mơ bóng nguyệt hoang đường

                 (Buồn Á Đông xưa)

  Hôm qua gặp người yêu, hôm nay người yêu không đến, có cách diễn tả nào tâm t́nh của người mong đợi hay hơn bốn câu thơ toàn vần bằng đầy nghệ thuật này?

  Em đến, trăng rằm xanh bóng mây
Em đi, trăng hờn cong nét mày
Chiều qua, má hồng c̣n thơ ngây
Chiều nay, hàng mi sương xuống đầy

   (Hờn Giận)

Thơ Đinh Hùng gồm nhiều bài theo thể lục bát và thất ngôn nhưng không ít bài theo thể thơ mới, tự do biến hóa số chữ số câu. Có nhiều bài đọc như văn xuôi mà vẫn hay, vẫn rất thơ. Chẳng hạn những đoạn thơ trong bài rất dài Đường vào t́nh sử:

Trên đường ta đi,
Những đóa hoa nở mặt trời xích đạo,
Những làn hương mang giông tố b́nh sa,
Những sắc cầu vồng nghiêng cánh chim sa,
Và dĩ văng ngủ trong hồ cẩm thạch
Của đôi mắt sáng màu trăng mặc khách,

...

Phơi phới thuyền ta vượt bến,
Từ đêm hồng thủy ra đi.
Ḷng ta dao cắt
Chia đôi
Biên thùy,
Ḍng máu kinh hoàng chợt tỉnh cơn mê.

...

Một bài thơ
Có tiếng thở dài đôi hồn t́nh tự,
Vần điệu d́u nhau đi trong giấc mơ,
Sông núi trập trùng lượn theo nét chữ,
Những chữ thương yêu,
Những chữ đợi chờ,
Đẹp như
Dáng em e lệ chiều xưa.

....

Anh gặp em anh từ thuở nào?
Mênh mang sóng mắt
Ngờ biển dâu.
Núi non nh́n ta vừa nghiêng đầu
H́nh như hội ngộ
Từ ngàn thâu
Ta tỉnh hay mơ? Chiều nay trăng khép
Hàng mi sầu
Hay tà dương thu
Mưa rơi mau?
Em ơi! Vệt nắng phù kiều uốn ḿnh ô thước,
Ta, suốt đời ngư phủ,
Thả con thuyền trên mái tóc em buồn lênh đênh.

           (Đường vào t́nh sử) 

 

 Thăm lại Văn Khoa Saigon. Cây bồ đề ở sân trường vẫn như xưa

 (H́nh do Giáo sư văn học Huỳnh Như Phương chụp trong lúc

hướng dẫn tác giả thăm lại trường xưa, 12/4/2023).　   

  Những ngày ở Văn Khoa Saigon nửa thế kỷ trước tôi đă đắm ch́m trong thế giới thơ Đinh Hùng. Tập vở chép thơ trở thành vật gia bảo đặt ở chỗ trang trọng nhất trong thư pḥng ở Tokyo./.

  Tokyo, Xuân 2024 

(Bài đă đăng trên Người Đô Thị số xuân Giáp Th́n 2024. Đọc lại ngày 27/1/2024 trước khi đăng lên ERCT).