Chuẩn bị đêm trước cho một kỷ nguyên mới
Trần Văn Thọ
Exryu Japan
Hiện nay ở Việt Nam đang nói nhiều về một kỷ nguyên mới của đất nước. Đây là một ư tưởng, một quyết tâm mà nhà lănh đạo cao nhất gần đây đề cập nhiều lần và đang mang đến một hy vọng trong dân chúng. Hy vọng kỷ nguyên mới sẽ là thời đại của một Việt Nam phát triển vượt bậc, trở thành một đất nước giàu mạnh, có vị trí cao trên vũ đài quốc tế. Cái mốc bắt đầu kỷ nguyên mới là Đại hội Đảng XIV, dự kiến đầu năm 2026. Nhưng để không khí về một kỷ nguyên mới thật sự sôi nổi, lan tỏa rộng trong dân và biến thành hành động cụ thể, chẳng hạn doanh nghiệp hăng hái chuẩn bị đầu tư, đổi mới sáng tạo, cần thấy một thời khắc chuẩn bị mở màn cho kỷ nguyên mới. Thời khắc đó là "đêm trước" của kỷ nguyên mới. Nếu kỷ nguyên mới bắt đầu vào đầu năm 2026 th́ năm 2025 sẽ là đêm trước, lănh đạo cần sớm đưa ra các cải cách, các chiến lược, chính sách có sức thuyết phục và cho thấy khả năng thực hiện mới tạo ra không khí hồ hởi, phấn chấn, lạc quan, tin tưởng trong dân, từ đó các nguồn lực mới được động viên vào công cuộc xây dựng đất nước, thật sự mở ra một thời đại mới. Cần có những thay đổi lớn nào trong năm 2025 để toàn dân thực sự hy vọng vào một kỷ nguyên mới?
Đêm trước của một kỷ nguyên: Kinh nghiệm Nhật Bản
Trước khi bàn tiếp chuyện Việt Nam ta thử xem kinh nghiệm của Nhật Bản. Nhật Bản có một thời đại phát triển rực rỡ từ giữa thập niên 1950 đến đầu thập niên 1970. Nhiều nhà nghiên cứu gọi thời kỳ đó là một kỷ nguyên phát triển thần kỳ, kinh tế trung b́nh tăng trưởng 10% mỗi năm và kéo dài tới 18 năm, một hiện tượng xuất hiện lần đầu trong lịch sử thế giới vào thời đó. Kỷ nguyên nầy đă biến Nhật Bản từ nước thu nhập trung b́nh cao lên một quốc gia có thu nhập cao, một cường quốc công nghiệp vào cuối thập niên 1960. Thử nh́n lại xă hội Nhật Bản vào đêm trước của kỷ nguyên nầy.
Đêm trước đó có thể h́nh dung bằng một một câu ngắn: người dân tin tưởng vào tương lai của đất nước, ai cũng mơ về một ngày mai tươi sáng và thấy có trách nhiệm để làm cho giấc mơ trở thành hiện thực. Không khí nói chung là như vậy nhưng ai là những người dẫn dắt dư luận để tạo ra niềm tin và thổi vào tâm hồn người dân giấc mơ đó? Đó là lănh đạo chính trị, là trí thức, là lănh đạo doanh nghiệp.
Sách trắng kinh tế (bản báo cáo kinh tế thường niên của chính phủ) năm 1956 đưa ra một câu bất hủ, trở thành phương châm lớn cho giai đoạn phát triển tiếp theo và được truyền tụng măi khi bàn luận về lịch sử Nhật Bản từ khi chấm dứt Thế chiến II: Đă qua rồi thời hậu chiến! Câu này ư nói qua 10 năm hậu chiến Nhật Bản đă phục hồi được kinh tế và những yếu tố phát triển của thời phục hưng kinh tế đă hết, bây giờ phải có tư duy mới, cơ chế mới, bắt đầu một giai đoạn phát triển mới với những yếu tố mới để đưa đất nước đến chân trời mới. Câu nói đă qua rồi thời hậu chiến đă trở thành bất hủ v́ nó đi ngay vào ḷng người, được cảm nhận rộng răi giữa các nhà lănh đạo chính trị, quan chức, doanh nghiệp, trí thức và cả đến nhiều người lao động.
Thế rồi xă hội Nhật dấy lên một không khí bàn luận sôi nổi về khả năng và chiến lược của Nhật Bản trong giai đoạn mới. Lúc này xuất hiện một nhà lănh đạo chính trị kiệt xuất có hoài băo lớn, có tầm nh́n xa, lắng nghe trí thức và biết kết hợp trí tuệ của trí thức, của chuyên gia. Đó là Ikeda Hayato (1899-1965), lúc đó là Bộ trưởng Tài chánh. Ông tiếp nhận ư tưởng “đă qua rồi thời hậu chiến” và chủ trương phải bắt đầu thời đại phát triển, làm sao để toàn dụng lao động mới cải thiện hẳn cuộc sống của dân chúng. Nhưng ông không rơ tiềm năng của Nhật. Trong lúc suy nghĩ về tương lai đất nước và đọc các ư kiến tranh luận của trí thức về tiềm năng của Nhật, Ikeda chú ư đến ư kiến của giáo sư kinh tế Nakayama Ichiro viết trên một tạp chí về khả năng tăng gấp đôi thu nhập của người dân và ư kiến của nhà kinh tế Shimomura Osamu về hai yếu tố lớn có thể làm Nhật phát triển rất nhanh. Đó là tỉ lệ tiết kiệm đang cao trong dân chúng và sự chênh lệch khá lớn về công nghệ giữa Nhật và các nước Âu Mỹ mà t́nh h́nh quốc tế lúc đó rất thuận lợi để Nhật du nhập công nghệ, từng bước rút ngắn khoảng cách với các nước tiên tiến. Hai yếu tố này là tiền đề để tăng tỉ lệ đầu tư, đẩy mạnh tích lũy tư bản trong điều kiện có hiệu quả nhất.
Ikeda đă lấy ư của Nakayama và tham khảo phân tích của Shimomura để lập ra Chiến lược bội tăng thu nhập quốc dân, làm tuyên ngôn chính trị trong cuộc tranh cử đảng trưởng Đảng Tự do Dân chủ. Ông đă thắng cử và trở thành thủ tướng năm 1960 và chiến lược nổi tiếng ấy đă đưa đến sự phát triển ngoài dự tưởng trong thập niên 1960. Các bộ ngành bắt tay ngay vào việc lập các kế hoạch liên quan lănh vực phụ trách của ḿnh. Chẳng hạn Bộ Công Thương phát biểu các chính sách phát triển công nghiệp, Bộ Giáo dục đặt ra chương tŕnh đào tạo nhân tài, nhất là kỹ sư, để phục vụ chiến lược công nghiệp hóa giai đoạn mới, v,v.. Chiến lược bội tăng thu nhập quốc dân đă làm nức ḷng người. Đặc biệt giới doanh nghiệp đă mạnh dạn du nhập công nghệ để đầu tư xây nhà máy mới, sản xuất sản phẩm mới, hoặc đổi mới thiết bị tăng năng suất những sản phẩm đă có. Giấc mơ về một cuộc sống tươi đẹp hơn lại được cổ vũ và tin tưởng ở nhân cách, tầm nh́n và biết trọng người tài của nhà chính trị Ikeda.
Như vậy không ngẫu nhiên mà Nhật có một thời đại phát triển rực rỡ. Đêm trước của thời đại đó đă hội đủ các tiền đề. Quan trọng nhất là lănh đạo chính trị, lănh đạo doanh nghiệp và trí thức, những người đi tiên phong trong việc thổi vào xă hội một luồng không khí mới đầy hứa hẹn về tương lai. Trong 3 chủ thể đó, quan trọng nhất là tố chất của lănh đạo chính trị, những người có hoài băo lớn, biết lắng nghe trí thức và biết được giấc mơ, kỳ vọng thiết thực của người dân. Điểm cốt lơi là nhà lănh đạo chính trị nhạy bén với khát vọng của dân chúng và đưa ra ư tưởng cho kỷ nguyên mới nhưng dựa vào chuyên gia, trí thức để phác họa bằng cơ sở khoa học, có sức thuyết phục nên dân chúng tin tưởng. Với bộ máy công quyền hiệu suất, với đội ngũ quan chức được tuyển chọn và đào tạo nghiêm túc, nên các chiến lược, chính sách được dân chúng tin tưởng là sẽ thực hiện thành công.
Năm 2025: Đêm trước của kỷ nguyên mới ở Việt Nam?
Để có đêm trước của kỷ nguyên mới, mong là năm 2025 cấp lănh đạo cao nhất sẽ cho ra đời những quyết định, những chính sách, phương châm hợp với mong đợi của toàn dân; cho thấy đó là những thay đổi thực sự và sẽ được thực hiện; từ đó dấy lên một không khí lạc quan, tin tưởng trong dân. Sự lạc quan, tin tưởng sẽ lan tỏa khắp nơi và từng bước phản ảnh trên hành động của người dân. Doanh nghiệp hăng hái đầu tư, đổi mới công nghệ; quan chức, nhân viên thấy ḿnh có trách nhiệm hơn trong điều hành, quản lư công việc nhà nước; trí thức tích cực tham gia góp ư kiến vào việc hoạch định chiến lược, chính sách, v.v..
Phương châm, quyết định cụ thể nào sẽ đáp ứng mong đợi của người dân và tạo thành đêm trước của kỷ nguyên mới? Theo tôi có mấy lănh vực sau:
Thứ nhất, việc tinh giản và hiệu suất hóa bộ máy công quyền, kiểm điểm chi tiêu ngân sách để chống lăng phí, dành nguồn lực lớn hơn cho phát triển là phương châm hợp thời, là quyết định đúng đắn mà Tổng Bí thư đưa ra gần đây. Trong năm 2025 cần bắt đầu những bước thực hiện cụ thể với thành quả cụ thể để dân tin tưởng.
Thứ hai, nên định ra một ngày trong năm làm ngày tuyển chọn nhân tài tham gia việc nước. Gần đây các bộ ngành ở Việt Nam đă tổ chức thi tuyển quan chức, công nhân viên cơ quan ḿnh nhưng dân chúng ít được biết đến và có nơi c̣n thiếu công khai, khách quan, khoa học. Việt Nam nên tham khảo kinh nghiệm những nước có bộ máy công quyền hiệu suất và đội ngũ quan chức tài giỏi như Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore,.... Chẳng hạn trường hợp Nhật Bản, Viện Nhân sự là tổ chức chuyên lo việc thi tuyển hằng năm với số lượng cần thiết cho tất cả các bộ ngành. Các bộ ngành cần tuyển cho cơ quan ḿnh phải chọn trong những người đă đỗ trong kỳ thi của Viện Nhân sự. Các môn thi liên quan các tri thức cần thiết cho quan chức ở mọi cơ quan như luật pháp, lịch sử, văn hóa, tiếng Anh, v.v.. Quan chức ở địa phương cũng cần được thi tuyển công khai. Nếu Việt Nam định mọt ngày trong năm làm ngày thi tuyển quan chức các cấp và tuyên bố từ nay mọi công dân đều có cơ hội tham gia việc nước sẽ dấy lên không khí phấn chấn trong giới trẻ và sự tin tưởng trong dân chúng đối với cơ quan công quyền. Năm 2025 cũng là năm cần có chính sách dứt khoát về việc đăi ngộ xứng đáng cho quan chức. Với niềm tự hào đă vượt qua kỳ thi khó khăn, với sứ mệnh góp phần đưa đất nước vào kỷ nguyên mới, và không phải bận tâm về đời sống, quan chức sẽ giữ phẩm giá và chuyên tâm với công việc. Nạn tham nhũng trên căn bản sẽ được giải quyết.
Thứ ba, năm 2025 sẽ chuẩn bị giàn lănh đạo mới, cụ thể là chọn ứng cử viên vào Ban chấp hành Trung ương tại Đại hội XIV. Cách làm như từ trước đến nay cho thấy không bảo đảm chọn được những người lănh đạo xứng đáng. Điều này có thể thấy qua sự kiện mấy năm qua nhiều ủy viên trung ương bị kỷ luật hoặc bị truy tố. Một số khác dược phân công vào những vị trí không tương xứng với năng lực. Nói chung là cần nhiều dư địa để thay đổi phương thức chọn lựa lănh đạo cấp ủy viên trung ương. Chí ít tôi thấy có mấy điểm cần thay đổi, cần cải thiện. Một là, Đảng có chính sách luân lưu cán bộ đi địa phương để có kinh nghiệm trước khi được bầu vào Ban chấp hành. Chính sách này tốt nhưng ít hiệu quả v́ việc thực hiện có vẻ h́nh thức hơn là thực chất. Nhiều trường hợp cán bộ gửi đi dịa phương chỉ độ 1 năm và không cần có thành tích nổi trội vẫn được xem là đủ tiêu chuẩn kinh nghiệm. Thay vào đó nên cử cán bộ đi dịa phương ít nhất 3 năm và nếu không có thành tích cụ thể trong việc phát triển địa phương th́ không được tiến cử vào Ban chấp hành Trung ương. Hai là, quy tŕnh tuyển chọn ủy viên ban chấp hành nên nhu nhuyễn hơn (về tuổi tác, về cơ cấu,...) để không phí nhân tài và chọn đúng người vào các vị trí đặc biệt. Ví dụ Viện Hàn lâm Khoa học Xă hội với tên gọi đó gây ấn tượng đây là một cơ quan uy tín nhất đất nước về học thuật th́ người đúng đầu phải là một học giả uyên thâm, có uy tín trên thế giới. Học giả uy tín trong ngành này thường lớn tuổi, nếu câu nệ tuổi tác th́ không t́m được nhân tài thích hợp. Ba là, ứng cử viên ban chấp hành được định theo cơ cấu từng bộ ngành, tỉnh thành, v.v.. th́ cũng khó chọn được người tài giỏi. Tôi đă từng kiến nghị với một vị trong tứ trụ là ở Đại hội Đảng nên bầu độ 3/4 số ủy viên trung ương, và số c̣n lại nên để Bộ Chính trị bổ nhiệm đặc biệt theo nhu cầu, không xét các yếu tố như tuổi tác, cơ cấu. Nếu Bộ Chính trị phát hiện nhân tài cần cho một vị trí lănh đạo ở một cơ quan dù đang ở ngoài Đảng cũng nên kết nạp vào Đảng và bổ nhiệm chức ủy viên trung ương.
Thứ tư, việc chọn những lănh đạo chủ chốt ở trung ương và địa phương nên theo phương thức cạnh tranh, công khai để dân biết, dân bàn và người muốn được chọn phải nghiên cứu, suy nghĩ, tham khảo tư vấn của chuyên gia về đường lối, chiến lược phát triển và sau khi được chọn sẽ cảm thấy sứ mệnh, trách nhiệm hơn đối với đất nước, với địa phương. Cụ thể, tôi đề nghị ở trung ương, chức vụ thủ tướng rất quan trọng, Bộ Chính trị nên cử hai hoặc ba người ra tranh cử ở Quốc hội, mỗi người phát biểu về tổ chức nội các, công bố chính sách, phương châm hành động, triển khai sáng tạo các đường lối, Nghị quyết của Đại hội Đảng để Việt Nam thực hiện được các ưu tiên hàng đầu của kỷ nguyên mới. Qua truyền h́nh dân chúng sẽ theo dơi, phản ảnh ư kiến trên các phương tiện truyền thông và Quốc hội sẽ bầu. Thủ tướng cũng cần được trao quyền hạn và trách nhiệm cao hơn hiện nay, nhất là có quyền quyết định đối với các thành viên nội các của ḿnh. Ở các tỉnh thành nên kết hợp bí thư đảng ủy với chủ tịch ủy ban nhân dân thành một người để tinh giảm bộ máy. Người đứng đầu tỉnh thành (có thể gọi là tỉnh trưởng, thị trưởng,...) sẽ rất quan trọng và cũng được chọn qua cạnh tranh, công khai như trường hợp thủ tướng. Người đứng dầu tỉnh thành trước mắt sẽ được bầu tại đại hội các thành viên Hội đồng nhân dân, Đảng ủy và các lănh đạo các sở, ban, ngành. Việc tổ chức cũng công khai và dân chúng có thể theo dơi qua truyền h́nh. Năm 2025 nếu Bộ Chính trị đưa ra phương thức mới này tôi tin chắc là dân chúng sẽ rất phấn khởi, tin tưởng.
C̣n một số vấn đề khác ngoài 5 điểm tŕnh bày ở trên nhưng 5 điểm nầy là thiết thực nhất, hợp với mong đợi của toàn dân. Trong năm 2025 nếu lănh đạo Việt Nam tham khảo ư kiến trong dân, nhất là giới trí thức, và mạnh dạn đưa ra các quyết định cải cách theo hướng thực hiện 5 điểm này tôi tin là sẽ tạo được không khí hồ hởi, phấn chấn trong dân và đêm trước của một kỷ nguyên, của một thời đại mới sẽ bắt đầu đúng dịp tổ chức Đại hội Đảng lần thứ XIV./.
Tokyo, đầu Xuân 2025
(Một phiên bản đă đăng trên số Xuân của TheLeader. Bản đầy đủ đă đăng trên báo mạng Diễn Đàn ở Paris. Đây là bản mới nhất có sửa chữa vài chỗ).