Mục đích chính của hạch hạnh nhân là để bảo vệ sự an toàn cho con người hay những sinh vật  khác bằng cách kịp thời giúp cơ thể tránh khỏi sự nguy hiểm. Sự bảo vệ này dựa vào kinh nghiệm đạt được qua ký ức và vào những thông tin đến từ cảm xúc. Hạch hạnh nhân có thể đáp ứng ngay lập tức bằng cách điều khiển não và những động tác trong thân thể khi chúng ta cảm thấy có một sự nguy hiểm đang sắp xảy ra.

Câu hỏi được đặt ra ở đây là làm thế nào chúng ta có thể chế ngự được hạch hạnh nhân? Như thế chúng ta mới có thể giảm bớt được phần nào sự lo âu và sợ hãi ngõ hầu có thể có được một cuộc sống thoải mái và dễ chịu hơn về phương diện tinh thần lẫn thể xác. 

Và câu trả lời là chúng ta phải tìm hiểu cơ cấu liên quan đến hoạt động của hạch hạnh nhân chẳng hạn như con đường của hạch hạnh nhân, con đường của vỏ não, ngôn ngữ của hạch hạnh nhân. cơ cấu và nguyên nhân của sự phản ứng quá trớn và không tặc hạt hạnh nhân. 

Từ khóa: amygdala pathway, cortex pathway, amygdala language, lateral nucleus, central nucleus, adrenaline, cortisol, amygdala hijack, stress response, fight- flight reaction. 

1. Con dường của hạch hạnh nhân (amygdala pathway)

Có hai con đường chính dẫn đến sự lo âu: con đường của vỏ não (cortex pathway) và con đường của hạch hạnh nhân. Con đường của vỏ não liên quan đến cảm giác, tư duy, lôgic, sự tưởng tượng, trực giác, ký ức, và thiết lập kế  hoạch. Mắt, tai, mũi, da là những nguồn thông tin về cảm giác con người nhận được từ thế giới chung quanh. Những thông tin này được truyền tải đến thùy trán để phân tích, lý giải, và tìm giải pháp thích hợp. Đôi khi một số dự đoán có thể bị sai lệch, không có thật, đưa đến sự lo âu.   

Riêng về hạch hạnh nhân, hạch này liên kết với hầu hết các cơ quan khác trong não, kiểm soát và điều hành nhanh chóng việc tiết ra chất kích thích tố (hay còn gọi là hoocmon). Hạch này được chia thành nhiều vùng, nhưng hai vùng đóng vai trò quan trọng nhất trong nhiệm vụ đáp ứng đối với cảm xúc, kể cả sợ hãi và lo âu là: hạt nhân phần bên và hạt nhân trung ương [1]. 

(i) Hạt nhân phần bên (lateral nucleus). Hạt này được xem là cửa ngõ dẫn đến hạch hạnh nhân. Giống như một hệ thống an toàn với chuông báo động, nhiệm vụ của phần hạt nhân này là nhận dạng bất cứ sự đe dọa nào do cảm giác đưa đến từ thế giới bên ngoài. Bộ phận này nhận thông tin  trước vỏ não. Lý do hạt nhân phần bên nhận thông tin nhanh như vậy là bởi vì con đường của hạch hạnh nhân nằm ngay ở trên tuyến đường kết nối trực tiếp với giác quan. Hạch hạnh nhân nối mạch với những giác quan nhận được để có thể  đáp ứng kịp thời ngõ hầu bảo vệ cơ thể chúng ta tránh khỏi nguy hiểm ngay trước khi vỏ não ý thức được những gì có thể xảy ra [2]. 

(ii) Hạt nhân trung ương (central nucleus). Hạch hạnh nhân có thể hoàn thành sự đáp ứng nhanh bởi vì tính chất đặc biệt của hạt nhân này. Có một con đường kết nối trực tiếp  hạt nhân trung ương với hạt nhân phần bên. Hạt nhân trung ương đóng vai trò như một công tắc đánh lửa. Một khi nhận được tín hiệu từ  hạch hạnh nhân liên quan đến sự nguy hiểm, hạt nhân phản ứng ngay lập tức bằng cách gửi tín hiệu  đến những thành phần khác trong não.

Mạch kết nối  này có thể đưa tín hiệu đến hệ thần kinh giao cảm (sympathetic nervous system) để kích hoạt sự tiết ra những chất kích thích tố như adrenaline và cortisol vào trong mạch máu. 

Thí dụ

Hạch hạnh nhân và vỏ não, cả hai đều có thể đưa đến sự lo âu.

Khi thấy một con chó gầm gừ, chúng ta thở dồn dập; sự lo âu có thề bắt nguồn từ hạch hạnh nhân. Tuy nhiên, khi chúng ta chờ đợi một cú điện thoại, chúng ta đi lại, đứng ngồi không yên, sư lo âu bắt nguồn từ vỏ não. Hiểu rõ nguyên do và nguồn gốc của sự lo âu sẽ giúp chúng ta ngăn chận được quá trình gây ra sự lo âu một cách hữu hiệu hơn. Nên ghi nhận ở đây là hạch hạnh nhân luôn luôn  liên quan đến việc tạo ra phản ứng đối với sự lo âu, bất luận phản ứng này bắt đầu từ hạch hạnh nhân hay từ vỏ não. Vì thế, sự hiểu biết và ý thức được quá trình hạch hạnh nhân vận hành thế nào sẽ trở nên cần thiết trong việc ý thức sự lo âu và tìm một phương cách thích hợp nhằm giúp chúng ta thoát khỏi sự lo âu này.  

2. Kích thích tố adrenaline và cortisol

Kích thích tố adrenaline, cortisol, norepinephrine, estrogen, testosterone và chất dẫn truyền thần kinh dopamine và serotonin  được biết là những chất liệu có thể ảnh hưởng đến đường lối chúng ta phản ứng đối với sự căng thẳng; nhưng có lẽ adrenaline và cortisol thường được đề cập nhiều vì những hiệu quả đặc biệt của hai chất hoocmon này.  

2-1 Adrenaline

Adrenaline còn được gọi là epinephrine, là chất kích thích tố dùng trong phản ứng chống trả hay chạy trốn (fight or flight hormone). Adrenaline phần lớn được tạo ra trong tủy tuyến thượng thận (medulla of the adrenal glands) nằm phía trên quả thận; một lượng nhỏ của chất này cũng được tiết ra từ tế bào thần kinh của hệ thống thần kinh trung ương (central nervous system) (Hình 1, bên trái) [3].

Adrenaline giúp cơ thể con người đáp ứng nhanh đối với sự sợ hãi. Chất kích thích tố này làm tim đập nhanh hơn, thở nhanh hơn, chảy nhiều mồ hôi, gia tăng lưu lương máu chảy đến não và bắp thịt, và kích hoạt cơ thể sản xuất một lượng đường dùng làm năng lượng. Adrenaline còn làm cho thụ thể về đau (pain receptors) ít nhạy cảm hơn, cho phép chúng ta có thể trốn chạy hay chống trả ngay cả khi đang bị thương. Thêm vào đó, một số triệu chứng khác cũng xảy ra như: đau đầu nhẹ, nôn mửa, tình trạng tê liệt hay chứng đau nhói dây thần kinh, ngực như bị vật gì ép lại, nuốt khó hay cảm thấy ớn lạnh. 

Ngay cả sau khi sự căng thẳng được chế ngự, hiệu quả của adrenaline có thể kéo dài cả tiếng đồng hồ sau đó.   

2-2 Cortisol

Cortisol được tạo ra trong vỏ tuyến thượng thận (adrenal  cortex). Quá trình chế tạo chất hoocmon này phải trải qua nhiều công đoạn: Trước tiên, khi nhận ra tín hiệu của sự đe dọa, hạch hạnh nhân gửi tín hiệu đến vùng hạ đồi (hypothalamus); vùng này tiết ra CRH hoocmon (corticotrophin relasing hormone). Chất kích thích tố này ra lệnh cho tuyến yên (pituitary gland) tiết ra chất ACTH hoocmon (adrenocorticotropic hormone). Sau cùng chất ACTH ra chỉ thị cho tuyến thượng thân (adrenal gland) tạo ra chất cortisol.  

Tuyến thượng thận nằm dưới sự điều khiển của tuyến yên và gồm có hai phần: tuyến phần ngoài (outer glands) hay vỏ tuyến thượng thận và tuyến bên trong (inner glands)  hay tủy tuyến thượng thận (adrenal medulla). Tuyến bên trong sản xuất adrenaline. (Hình 1, bên phải) [4]. 

Cortisol là một kích thích tố chủ yếu được tiết ra để đáp ứng với sự căng thẳng. Hầu hết mọi tế bào đều có thụ thể đối với  cortisol. Chất này giúp cơ thể con người đáp ứng với tình trạng căng thẳng như trong trong trường hợp phản ứng chống trả hay trốn chạy. Sự kiện chất cortisol được tiết ra trong một thời gian ngắn có thể giúp chúng ta thoát khỏi sự nguy hiểm kịp thời. Trong trạng thái bình thường, có một vòng hồi tiếp âm (negative feedback loop) điều chỉnh lượng cortisol để duy trì cân bằng nội môi (homestasis) trong cơ thể. Tuy nhiên đối với sự căng thẳng mãn tính, hệ miễn dịch “bị thỏa hiệp” và không thể kiềm chế được lượng cortisol tiết ra. Một lượng cortisol quá cao sau một thời gian dài có thể đưa đến những bệnh mãn tính như bệnh cao huyết áp, bệnh tim, bệnh đái đường (diabetes); những triệu chứng khác như sự khó ngủ, lên cân, khó tập trung và những ảnh hưởng không tốt đến hệ miễn dịch. 

Hình 1.

Hình bên trái: Vị trí của tuyến thượng thận (adrenal glands) nằm phía trên quả thận [3].

Hình bên phải: Cortisol  được tạo ra trong vỏ tuyến thượng thận (adrenal  cortex). Tuyến thượng thận nằm dưới sự điều khiển của tuyến yên (pituitary glands) và gồm có hai phần: tuyến phần ngoài (outer glands) hay vỏ tuyến thượng thận (adrenal cortex)  và tuyến bên trong (inner glands)  hay tủy tuyến thượng thận (adrenal medulla).Tuyến bên trong sản xuất adrenaline [4]. 

2-3 Sự khác nhau về vai trò của adrenaline và cortisol

Sư khác nhau cơ bản giữa cortisol và adrenaline là tác nhân kích thích  dẫn đến sự tiết ra hai chất kích thích tố này.

Trong trạng thái bình thường, lượng cortisol trong máu biến đổi: cao nhất vào buổi sáng  thường vào khoảng 10- 20 micrograms ở mỗi deciliter (mcg/dL); dần dần giảm xuống tới 3-10 mcg/dL lúc  mặt trời lặn và trước khi sắp đi ngủ [5]. Chất này cũng được tiết ra ở tình trạng căng thẳng hay lo âu do những sự kiện xảy ra trong cuộc sống hàng ngày.

Adrenaline thì ngược lại, được tiết ra trong những lúc nguy hiểm hay những khi cần tạo ra một môi trường thuận lợi để  chúng ta có thể  đáp ứng hữu hiệu hơn trong việc chống trả hay trốn chạy. Adrenaline vì thế còn có tên là kích thích tố khẩn cấp (emergency hormone). Chất này giúp chúng ta thoát khoải tình trạng nguy hiểm, nhưng có thể không cần thiết trong những hoạt động thường nhật. 

Bởi vì adrenaline và cortisol cả hai đều đáp ứng với sự căng thẳng và có hiệu ứng chồng chéo lên nhau, rất có khả năng là chúng ta có thể có sự lẫn lộn về kinh nghiệm trải qua với hai chất kích thích tố này. Điểm chính cần ghi nhớ ở đây là adrenaline là chất kích thích tố được tiết ra như là một giải pháp cuối cùng  để đáp ứng với một tình trạng nguy hiểm. Nếu chúng ta không ở tình trạng nguy hiểm, thường rất có thể là chúng ta chỉ đối diện với chất cortisol mà thôi.

Tuy nhiên trong trường hợp có sự căng thẳng quá độ, cả hai chất cortisol và adrenaline được tiết ra để đối ứng với tác nhân gây nên sự căng thẳng. Chẳng hạn như trước một kỳ thi ở trường học hay khảo hạch liên quan đến công việc làm. Trong những sự kiện có sự căng thẳng cấp tính (acute stress), cơ thể chúng ta sẽ tiết ra chất adrenaline trước, theo sau đó là chất cortisol cho đến khi tình trạng căng thẳng qua đi. Đừng nên quên rằng sự căng thẳng và lo âu đi đôi và khắng khít xen kẽ với nhau; yếu tố này dẫn đến yếu tố kia và ngược lại.

2-4  Một thí dụ về vai trò của vỏ não và của hạch hạnh nhân

Thí dụ sau đây nhằm đơn cử hai trường hợp gây nên sự lo âu: một là sự lo âu đến từ vỏ não và hai là sự lo âu đến từ hạch hạnh nhân. 

Trên đường lái xe đi làm vào một buổi sáng, bạn chợt nhớ lại là không biết mình đã tắt lửa lò nấu ăn hay chưa. Bạn bắt đầu theo dõi trình tự về những động tác của bạn từ lúc mới thức đậy cho đến khi rời khỏi nhà để kiểm soát lại một cách chắc chắn hơn về chuyện tắt lò. Nhưng càng suy nghĩ lại càng rối hơn: và rốt cuộc bạn vẫn không thể nào nhớ lại một cách chính xác là mình đã tắt lò hay chưa…Có thể bạn đã tắt; mà cũng có thể bạn chưa tắt.  “Nếu lỡ mình quên tắt, thì nhà có thể cháy..?!!”, bạn tự nói với chính mình.  Càng suy nghĩ, mức độ lo lắng lại càng tăng lên. Ngay vào lúc đó, người lái chiếc xe trước bạn thình lình ngừng lại. Bạn phản ứng nhanh bằng cách xoay tay lái và đạp thắng thật mạnh để tránh chiếc xe phía trước. May mắn là không có tai nạn xảy ra. Bạn thở phào nhẹ nhõm. That was close! 

Chuyện tắt lửa chiếc lò nấu ăn và đạp bàn thắng chiếc xe trong thí dụ này đưa ra hai con đường biệt lập trong não dẫn đến sự lo âu. Sự lo âu nổi dậy trong con đường của vỏ não bởi ý tưởng và hình ảnh có thể xảy ra về chiếc lò nấu ăn; trong khi đó, một sự lo âu khác phát sinh từ con đường của hạch hạnh nhân với phản ứng một cách trực giác khi đạp thắng xe. Cả hai con đường đều nhằm bảo vệ bạn tránh khỏi sự nguy hiểm có thể xảy ra..

3. Không tặc hạch hạnh nhân (amygdala hijack)

3-1.  Thế nào là không tặc hạch hạnh nhân?

Cụm từ “không tặc hạch hạnh nhân” được Daniel Goleman đưa ra lần đầu tiên trong quyển sách ông xuất bản vào năm 1995 [6].

Không tặc hạch hạnh nhân không phải là một cụm từ dùng để cắt nghĩa một sự chẩn đoán y học. Hiện tượng này xảy ra khi hạch hạnh nhân bị sự căng thẳng chế ngự; hạch này khống chế phản ứng từ vỏ não, và hoàn toàn kiểm soát cơ thể để bảo vệ chúng ta tránh khỏi nguy hiểm. Khi đối diện với không tặc hạch hạnh nhân, hạch hạch nhân chiếm quyền kiểm soát trong não bộ; và vì thế không có cơ hội cho vỏ não góp phần để có sự suy nghĩ và phân tích hợp lý hơn.   

Ở vào tình trạng hoảng loạn (panic attack) này, con  người có thể  phải chọn một trong hai phản ứng hoặc chống trả hoặc trốn chạy. Phản ứng này thường xảy ra ở những người đã trải qua những kinh nghiệm như chấn thương (trauma). Sau khi bị chấn thương, con người có thể có phản ứng quá độ về sự căng thẳng  liên quan đến sự kiện xảy ra lúc ban đầu. Thường xảy ra ở những người đã trải nghiệm qua những trường hợp rối loạn căng thẳng sau chấn thương (post traumatic stress disorder) sau khi trở về từ chiến trận, bị tấn công thể xác hay tấn công tình dục, tai nạn thảm họa do thiên nhiên gây nên như động đất, bão lụt, chấn thương thời thơ ấu, bị ngược đãi về thể xác hay tinh thần hay cả hai hay cuộc sống có nhiều căng thẳng và lo âu.  

3-2. Tiến trình của không tặc hạch hạnh nhân

Chúng ta tạm dùng hình ảnh trạm kiểm soát không lưu để cắt nghĩa hiện tượng không tặc hạch hạnh nhân. Ở đây vùng đồi thị hoạt động như nhân viên trạm kiểm soát không lưu;  tín hiệu cảm giác từ những giác quan như nghe, thấy, ngửi mùi đến từ môi trường bên ngoài tương tự như  phi cơ đến và rời phi trường; và vỏ não là trạm kiểm soát. Trong tình trạng bình thường, nhân viên kiểm soát (đồi thị)  gửi thông tin đến trạm kiểm soát (vỏ não) để trạm này phân tích, quyết định và “ra chỉ thị” hành động.  

Ở một số rất ít trường hợp, nhân viên trạm kiểm soát (đồi thị) có phản ứng khác nhanh hơn bằng cách phớt qua những bước tuần tự trong quá trình liên quan đến vỏ não và gửi tín hiệu trực tiếp đến hạch hạnh nhân. Lý do là đồi thị cho rằng thời gian quá cấp bách, những thông tin tồn trữ trong quá khứ có thể không thích hợp và cảm thấy tiếp tục quá trình hiện tại có thể gây ra nguy hiểm [7].  

Thí dụ

Khi chúng ta nghe một âm thanh mà chúng ta cảm thấy có vẻ nguy hiểm, hạch hạnh nhân sẽ ngay lập tức gửi tín hiệu cấp cứu, tạo nên phản ứng ngay cả trước khi  những vùng khác trong não tiến hành và phân tích  để tìm hiểu thực sự tiếng động ấy là gì.  Điều này cắt nghĩa lý do tại sao chúng ta nhảy nhỗm lên khi bất thình lình nghe một tiếng động lớn!  

4. Ngôn ngữ của hạch hạnh nhân (language of  the amygdala)

Nói về ngôn ngữ của hạch hạnh nhân, chúng ta nên tìm hiểu cơ cấu và phương thức hạch hạnh nhân tiếp xúc và truyền thông với thế giới bên ngoài. Ngôn ngữ này chính là cảm xúc và dựa vào kinh nghiệm. Khi hiểu được ngôn ngữ này, chúng ta có thể huấn luyện hạch hạnh nhân trong công tác đáp ứng hợp lý và nhanh lẹ để phục vụ chúng ta một cách hữu hiệu hơn. 

4-1. Ngôn ngữ của hạch hạnh nhân dựa vào sự liên hợp

Kết quả thực nghiệm cho thấy những tế bào kết nối với nhau khi được kích thích cùng một lúc. Hiện tượng này có thể quan sát khi dùng cộng hưởng từ chức năng fMRI: lúc đó những tế bào kết nối nhau phát sáng ở cùng một thời điểm [1,8]. Một số những kết nối này được tồn trữ ngay trong hệ thống mạch của não dưới dạng ký ức; và những ký ức này nằm ở ngay ở vỏ não và ở hạch hạnh nhân. 

Trong bất cứ trường hợp nào, hạch hạnh nhân làm việc với hình ảnh, âm thanh hay những cảm xúc liên quan đến khả năng có thể xảy ra của sự nguy hiểm. Thế nên, sự liên hợp (association) đóng một vai trò thiết yếu trong ngôn ngữ của hạch hạnh nhân.  

Trong trường hợp của sự lo âu, hạt nền phần bên kết nối thông xin về cảm xúc từ một sự kiện liên quan đến cảm xúc do sợ hãi gây nên. Sau khi sự kết nối này được thiết lập, chúng ta sẽ cảm thấy lo ngại khi  hạch hạnh hạnh nhân nhận ra một cảm xúc tương tự. Thông tin về cảm giác này có khả năng khởi động hệ thống cảnh báo của hạch hạnh nhân. 

4-2. Nút khởi động (trigger)

Nút khởi động là tác nhân  kích thích sự lo âu và là một yếu tố quan trọng trong ngôn ngữ của hạch hạnh nhân. Nút khởi động ở đây có thể là một sự kiện, một sự vật, cảm xúc, âm thanh, hay mùi vị… Nút này có thể khởi động hệ thống cảnh báo của hạch hạnh nhân, đặt nền tảng trên kiến thức và kinh nghiệm đạt được dựa vào sự liên hợp. Bình thường nút khởi động nằm ở trạng thái trung tính - có nghĩa là không có liên đới gì đến ký ức về cảm xúc, dù là tích cực hay tiêu cực và vì thế không tạo nên phản ứng nào cả.  

Khi nút khởi động đi đôi với một sự kiện bất lợi, hạch hạnh nhân cảm nhận sự lo âu và tạo ra phản ứng sợ hãi. Sự liên hợp này có tác động rất mạnh trong ngôn ngữ của hạch hạnh nhân.   

Hạt nhân phần bên của hạch hạnh nhân là bộ phận đóng vai trò quyết định. Bộ phận này chọn lựa phản ứng của hạt nhân trung ương đối với nút  khởi động như một cái nhìn hay một âm thanh đặc biệt nào đó. Sự quyết định này tùy thuộc vào ký ức liên quan đến sự lo âu, hay thông tin về cảm xúc nhận được. Hạt nhân phần bên tạo ra ký ức dựa vào sự lo âu  và theo đó mà nối mạch với hạch hạnh nhân trở lại .

Vì sự lo âu dựa vào hạch hạnh nhân căn cứ vào sự liên hợp chớ không phải vào lôgic, nút khởi động không cần phải hợp lý theo đúng nghĩa của từ này. Dùng lý luận để thoát ra khỏi sư lo âu vì thế sẽ không có hiệu quả. Chúng ta phải dùng ngôn ngữ của hạch hạnh nhân để thực hiện điều này.  

4-3. Vài thí dụ

Thí dụ 1

Một người bộ hành gặp phải một con chó. Hình ảnh và âm thanh của con chó được vùng đồi thị xử lý và truyền tải trực tiếp đến hạt nhân phần bên của hạch hạnh nhân.  

Khi kinh nghiệm bị thương do chó cắn lúc trước xảy ra, tế bào thần kinh truyền tải thông tin về cảm xúc về khả năng bị chó cắn trở lại, tạo một kích thích mạnh về cảm xúc ở hạt hạnh nhân phần bên. Nếu sự kích thích này xảy ra hẩu như đồng thời với thông tin hạt nhân phần bên nhận được về con chó, hạt nhân phần bên sẽ thay đổi mạch nối trung tính (neutral circuitry). Kết quả là người bộ hành phản ứng một cách dè dặt đối với con chó lúc này và những con vật tương tự khác sẽ gặp phải trong tương lai.   

Thí dụ 2

Cũng cùng một thí dụ như trên, mức độ liên hợp này chẳng những đối với con chó, con vật tương tự mà ngay cả đối với những hình tượng na ná giống con chó như con gấu bông.  

Một cậu bé té ngã trầy đầu gối  khi chạy vội đến nhận con gấu bông từ ông ngoại. Cậu bé đã liên hợp  hình ảnh con gấu bông với sự bị thương của mình lúc trước. Con gấu bông vì thế trở thành nút khởi động, đưa đến sự sợ hãi.  

Một tình trạng tương tự cũng có thể xảy ra khi liên tưởng đến một kinh nghiệm thuận lợi.  Chẳng hạn như trường hợp gặp một con chó thân thiện trong quá khứ hay nhận con gấu bông như món quà sinh nhật trong vòng tây thân yêu của ông ngoại.

Nói một cách khác,cùng một sự vật, mỗi người có một trải nghiệm khác nhau tùy theo diễn tiến xảy ra. Tất cả phần lớn đều do ngôn ngữ của hạch hạnh nhân. Và nút khởi động có thể dẫn đến phản ứng bất lợi hay thuận lơi.  

5. Ký ức về cảm xúc (emotional memory)

Một phần của hạch hạnh nhân bị kiểm soát bởi vỏ não. Thực ra mà nói, ở một số trường hợp, hạch hạnh nhân nhận chỉ thị hành động từ vỏ não để quyết định bước đi kế tiếp. Như ở một số trường hợp quá căng thẳng và có tính cách cấp bách, hạch hạnh nhân phớt lờ sự can thiệp và chấp thuận của vỏ não phía trước (giống như trong thí dụ về trạm kiểm soát không lưu ở phần trên!). 

Các mạch trong não được tạo nên bởi sự kết hợp giữa các tế bào thần kinh và các tế bào kết nối với nhau khi bị kích thích cùng một lượt  như đã trình bày ở phần 4. Vì thế, nếu chúng ta muốn thay đổi sự lo âu đang có, chúng ta cần thay đổi sự kết nối các tế bào thần kinh đã đưa đến phản ứng lo âu. Một số những kết nối này được tồn trữ ngay trong hệ thống mạch của não dưới dạng ký ức; và những ký ức này nằm ngay ở vỏ não và hạch hạnh nhân. 

Ký ức về cảm xúc được tạo nên bởi hạt phần bên trong hạch hạnh nhân thông qua quá trình liên hợp. Nên nhớ rằng đối với một số ký ức và dữ kiện, vỏ não không nhớ! Trong tình trạng như thế này, phản ứng dựa vào cảm xúc làm cho chúng ta hoang mang, lúng túng, nhất là khi liên quan đến sự lo âu. Chúng ta có thể không hiểu tại sao chúng ta lo âu khi đi qua cầu, hay tại sao chúng ta tránh ngồi xoay lưng về cánh cửa của nhà hàng, hay mùi cà chua làm cho chúng ta cảm thấy căng thẳng.  

Thí dụ 1

Sự kiện vỏ não bị loại khỏi ra vòng hoạt động là lý do tại sao chúng ta thường hoang mang và lẫn lộn với những phản ứng cảm xúc.

Lily cảm thấy một nỗi sợ hãi ám ảnh mỗi khi khi đọc về những triệu chứng về ám ảnh sợ hãi trong một trang mạng xã hội. Ngoài ra, cô không cảm thấy thoải mái ở giữa đám đông trong những buổi họp mặt gia đình (nhất là khi có nhiều người nhìn cô!).

Khi bị hỏi lý do tại sao, Lily cho biết là những lúc như thế làm cho cô ta nhớ lại một sự kiện đã xảy ra khi cô ta còn học ở lớp hai bậc tiểu học. Có một hôm, thầy giáo xếp cô vào trong nhóm những đứa trẻ phải đọc to trang sách đang cầm trong tay để mọi người trong lớp cùng nghe. Khi đến lượt cô phải đọc, Lily gặp phải khó khăn và cô giáo nhìn cô ta với một cái nhìn làm cô ta cảm thấy ngượng.  

Phản ứng dựa vào ký ức về cảm xúc nhằm bảo vệ Lily tránh những sự bối rối đáng tiếc có thể xảy ra trở lại. 

Thí dụ 2

Hạch hạnh nhân liên hệ với con đường của vỏ não và con đường của hạch hạnh nhân.

Nếu là trường hợp sự lo âu dựa vào hạch hạnh nhân, chúng ta có thể cho rằng cảm giác  sợ hãi hay lo âu  là do ký ức về cảm giác của một sự kiện đã xảy ra trong quá khứ.  

Sam gặp phải một tai nạn xe hơi do cô bạn gái lái. Cô này bị thương trầm trọng và phải nằm bệnh viện hơn ba tháng. Cho đến ngay cả ngày hôm nay, mỗi khi lên ngồi nơi ghế hành khách của chiếc xe do người khác lái, Sam vẫn còn một cảm xúc về sự nguy hiểm liên quan đến tai nạn xảy ra nhiều năm trước. Sam cảm thấy hoang mang hoảng sợ. Và nếu có sự lựa chọn, anh ta chỉ muốn xuống xe. 

6.  Kết từ

Cả hạch hạnh nhân và vỏ não  đều có thể dẫn đến sự lo âu, sợ hãi và căng thẳng.

Hiểu biết nguyên do và nguồn gốc của sự lo âu và sợ hãi sẽ giúp chúng ta đáp ứng với sự căng thẳng một cách hữu hiệu hơn. Phản ứng “chống trả- trốn chạy- bất động hay khuất phục” [2] sẽ được thực hiện một cách hợp lý hơn. Điều này giúp gia tăng chất lượng của cuộc sống hàng ngày của chúng ta chẳng những trong gia đình mà còn ở ngoài xã hội.  

Nên ghi nhận ở đây là hạch hạnh nhân luôn luôn có liên quan đến việc tạo ra phản ứng đối với sự lo âu, bất luận sự đáp ứng này bắt đầu từ hạch hạnh nhân hay từ vỏ não. Vì thế, hiểu biết và kiểm soát sự đáp ứng của hạch hạnh nhân trở nên rất cần thiết trong việc truy cầu phương cách giảm thiểu sự lo âu. Nếu sự lo âu bắt nguồn từ hạch hạnh nhân, ngăn chận hay giảm thiểu sự lo âu không thể giải quyết bằng lý luận. Ngược lại, nếu sự lo âu bắt nguồn từ vỏ não, chúng ta có thể dùng phân tích và lý luận để kiềm chế sự lo âu.  

Hạch hạnh nhân liên hệ với con đường của vỏ não và con đường của hạch hạnh nhân. Sự lo âu không chỉ đến từ hạch hạnh nhân, mà có thể đến từ vỏ não. Khi hiểu được ngôn ngữ của hạch hạnh nhân và ngôn ngữ của vỏ não, chúng ta có thể huấn luyện hạch hạnh nhân để hạch này đáp ứng hợp lý và hữu hiệu hơn. Chúng ta cần kích hoạt hệ thần kinh phó giao cảm để đưa đến trạng thái “nghỉ ngơi- phân tích dữ kiện” và vì thế có thể giảm hoạt động gây nên sự lo âu của hệ thần kinh giao cảm. 

Để tránh ảnh hưởng của không tặc hạch hạnh nhân và giảm thiểu sự lo âu, chúng ta có thể dùng phương pháp gia tăng trí tuệ cảm xúc (emotional intelligence) bằng cách trau dồi khả năng tự nhận thức, khả năng tự kiềm chế, gia tăng động lực, phát triển sự đồng cảm  và kỹ năng xã hội [6]. Chúng ta cũng có thể thực tập những phương pháp thư giãn như thiền, yoga, tai-chi, thể dục, thể thao, nghe nhạc, đi bộ hay chọn một sở thích đam mê như làm vườn, hội họa, hay thơ văn. Chúng ta cũng có thể dùng “luật 6 giây” trước khi có phản ứng. Theo một số nhà nghiên cứu, sáu giây là thời gian các chất kích thích tố bắt đầu có hiệu quả. Thế nên trừ một số rất ít trường hợp có thể nguy hiểm đến tính mạng, chúng ta không nên phản ứng ngay lập tức đối với “chống trả- trốn chạy- bất động hay khuất phục”, mà nên chờ ít nhất 6 giây  để vỏ não có thời gian phân tích và đề nghị một phản ứng hợp lý hơn. Thay đổi tư thế ngồi, hít thở chậm  hay đi qua lại một thời gian ngắn cũng là những phương pháp thực tế để đáp ứng với sự căng thẳng do hạch hạnh nhân gây ra. Đây cũng là đề tài mà người viết dự định sẽ thảo luận nhiều hơn trong những bài viết tới. 

6. Tài liệu tham khảo

[1] http://www.erct.com/2-ThoVan/TTriNang/Technology%20in%20Medicine-%20Part%2038-11112023.htm

[2] http://www.erct.com/2-ThoVan/TTriNang/Technology%20in%20Medicine-%20Part%2039-12122023.htm

[3] https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/adrenal-glands

[4]  https://my.clevelandclinic.org/health/body/23005-adrenal-gland

[5] University of Rochester Medical :

https://www.urmc.rochester.edu/encyclopedia/content.aspx?contenttypeid=167&contentid=cortisol_serum

[6] Daniel Goleman: “Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ”, Bantam Books, 1995.   

[7] https://www.maendelwealth.com/blog/waiting-for-the-tech-crash-amygdala-hijack

[8] http://www.erct.com/2-ThoVan/TTriNang/Technology%20in%20Medicine-%20Part%2027-11042022-FMRI.htm

January 12, 2024