Phản ứng chống trả- trốn chạy- bất động hay khuất phúc (fight- flight- freeze or fawn) đều do sự căng thẳng gây nên. Những sự kiện xảy ra trong cơ thể khi chúng ta bị một con gấu đuổi theo, bị (được) mời ra sàn nhảy hay bị đuổi việc đều không khác bao nhiêu với trạng thái tinh thần và thể xác của một con chuột khi bị một chú mèo đuổi bắt.Tất cả đều xuất phát từ hạt trung ương (central nucleus) của hạch hạnh nhân (amygdala). Những triệu chứng như tim đập nhanh, huyết áp gia tăng, con ngươi mở rộng, nhịp thở nhanh; tất cả  đều do sự kích hoạt của hệ thần kinh giao cảm (sympathetic nervous system) và sự tiết ra những kích thích tố như cortisol và adrenaline.

Phản xạ với nỗi sợ hãi và lo lắng  đối với một sự vật hay sự kiện dần dần hình thành trong con người khi những ký ức này in sâu vào trong não bộ qua thời gian. Sự lo lắng và sợ hãi này có thể không bình thường, thường xảy ra bằng trực giác với những lý do không thể giải thích được [1].  Kết quả có thể ảnh hưởng không tốt đến cá nhân về cả hai phương diện tinh thần lẫn thể xác; và có thể gây những bất lợi đến sự giao tiếp trong gia đình, ngoài xã hội và ngay cả công ăn việc làm.

Trong nhiều năm, các nhà khoa học cũng đã nghiên cứu về ảnh hưởng và hoạt động của não bộ trong những tình trạng tâm lý học như lo lắng, sợ hãi, ám ảnh và rối loạn căng thẳng. Chính nhất là phản ứng của hạch hạnh nhân: chống trả tích cực (chống trả hay fighting), tránh né sự chạm trán (trốn chạy hay fleeing), đáp ứng tiêu cực (bất động hay freezing) hay nhượng bộ (khuất phục hay fawn).

1. Hạch hạnh nhân kiểm soát sự sợ hãi

Hạch hạnh nhân là một phần của hệ viền trong não bộ- một nhóm các cấu trúc phức tạp, liên kết với nhau trong não và chịu trách nhiệm về các phản ứng liên quan đến cảm giác và hành động của con người. Hạch hạnh nhân nằm gần hồi hải mã (hippocampus), bên trong thuỳ thái dương, và liên quan đến khả năng kiểm soát trí nhớ cũng như mức độ nhận thức về sự sợ hãi của con người. Hạch hạnh nhân nhận diện, tiến hành  và xử lý những thông tin về cảm giác trong chúng ta. 

Nói một cách khác, hạch hạnh nhân là nơi kiểm soát sự sợ hãi.  Hạch này điều hợp cảm xúc, xử lý sự sợ hải và đưa đến những động tác để đáp ứng với tình trạng gặp phải. Điều này có nét tích cực và tiêu cực: tích cực là bảo vệ cơ thể tránh khỏi những nguy hiểm xảy ra bất ngờ trước khi các cơ quan của vỏ não có thì giờ tìm giải đáp thích ứng. Một mặt khác, sự sợ hãi có thể vô căn cứ và dựa vào những điều không có thực dẫn đến những kết quả tiêu cực: hạch hạnh nhân  quyết định phản ứng tùy theo thông tin nhận được. Thế có nghĩa là nếu hạch hạnh nhân bị kích thích quá độ, sự lo âu sẽ trấn áp cơ cấu tư duy của não, và đưa đến tình trạng hoảng loạn (panic).

2. Thế nào là chống trả- trốn chạy- bất động hay khuất phục (fight -r flight -freeze or fawn)?

Sự sợ hãi được điều kiện hóa, có nghĩa là chúng ta liên kết một tình trạng hay sự vật nào đó với kinh nghiệm bất lợi đã xảy ra (negative experiences).  Sự đáp ứng tâm lý được khởi động khi chúng ta gặp phải kinh nghiệm không hay này lần đầu tiên và từ đó kinh nghiệm này phát triển theo thời gian và tồn trữ trong não bộ chúng ta.

Sự vật mà chúng ta sợ hãi hay cảm thấy nguy hiểm hay bất lợi được gọi là sự đe doạ nhận thức được (perceived threat). Mức độ nhận thức sự đe dọa khác nhau tùy theo từng cá nhân.

2-1 Phấn đấu- trốn chạy - bất động hay khuất phục

Chống trả - trốn chạy- bất động hay khuất phục là phản ứng tự nhiên của cơ thể con người khi phải đối diện với một sự kiện được xem là nguy hiểm. Tình trạng xảy ra qua thay đổi sinh lý và sự phóng thích các chất  kích thích tố (hormone) nhằm bảo vệ cơ thể của chúng ta. Phản ứng chống trả hay trốn chạy có từ lâu đời ngay vào thời tổ tiên chúng ta sống hàng chục ngàn năm trước. Phản ứng này chẳng những xảy ra trong con người mà còn ngay ở sinh vật vì lý do sinh tồn. Ở xã hội hiện đại của chúng ta, sự đe dọa không đến nỗi nguy hiểm đến sinh mạng như ở thời xa xưa và phần lớn có thể chỉ liên quan đến cuộc sống hàng ngày mà thôi.  

Mặc dù phản ứng chống trả- trốn chạy (fight-or- flight) rất phổ cập, hạch hạnh nhân cũng có thể phát sinh ra phản ứng khác đối với sự sợ hãi làm cho con người trở nên bất động hay khuất phục. Vì thế, hiện tượng này có cái tên chung là chống trả- trốn chạy- bất động hay khuất phục (fight-or flight- freeze or fawn). Đây là là một dạng đáp ứng đối với sự căng thẳng giúp chúng ta đối ứng kịp thời với một tình trạng chúng ta cảm thấy có thể gây nên nguy hiểm, đe dọa hay bất lợi. 

Trước tiên, chúng ta đề cập đến hành động chống trả hay trốn chạy. Đây là phản ứng tích cực khi phải tự vệ. Phản ứng này xảy ra kịp thời, thích đáng và nhanh chóng. Những lúc như thế này, nhịp tim đập nhanh hơn, làm gia tăng lượng oxy đến những bắp thịt chính. Cảm giác đau đớn cũng suy giảm, và tai nghe thính hơn. Phản ứng chống trả - trốn chạy có thể biểu hiện ở những trường hợp như:  (i) đạp thắng khi xe phía trước ngừng lại một cách thình lình; (ii) gặp con chó gầm gừ khi đi bộ ngoài đường; (iii) nhảy tránh một chiếc xe bỗng nhiên chạy tới; (iv) cảm thấy ngạc nhiên khi có ai nhảy đến trước mặt một cách bất ngờ; (v) cảm thấy không an toàn khi đi trên con đường vắng người về đêm.

Riêng về sự bất động. Đây là phản ứng ngưng lại quyết định phấn đấu hay chạy trốn, để cho chúng ta đủ thời gian suy nghĩ, chuẩn bị bước kế tiếp cho một đối ứng tốt hơn.  Phản ứng này cũng sẽ gây ra những biến đổi sinh lý giống như trong  phản ứng chiến đấu hay trốn chạy.

Nhiều trường hợp khác xảy ra nhan nhản hàng ngày do phản ứng chống trả- trốn chạy hay bất động như: (i) lớn tiếng với một đồng nghiệp khi người này xúi giục bạn nói chuyện ở một hội nghị mà bạn không thích (phản ứng chống trả); (ii) tránh mặt không đến dự một buổi tiệc hay có đến mà ra về sớm vì bạn  không thấy thoải mái với những người không quen (phản ứng trốn chạy) hay (iii) không biết phải trả lời thế nào khi bị người sếp hỏi bạn (phản ứng bất động). 

Về phản ứng khuất phục: đây là phản ứng phục tùng và làm theo đòi hỏi của người hay tác nhân chủ động mà không dám cải lại. Để giữ an toàn và tránh khả năng có thể nguy hiểm đến bản thân cá nhân hay người thân, con người cò khuynh hướng làm theo đòi hỏi và nhu cầu của người đòi hỏi. Nạn nhân thường đặt quyền lợi của người đòi hỏi trên quyền lợi của mình. Thường xảy ra ở những trường hợp bị “ngược đãi”: thí dụ trong một gia đình với cha mẹ ngược đãi (abusive patent), con cái thường có khuynh hướng làm theo mà không dám cải lại. Những dấu hiệu khác của phản ứng khuất phục gồm cả: (i) khó nói “không”; (ii) lúc nào cũng muốn vừa lòng mọi người; (iii)  giả vờ bằng lòng; (iv) làm theo sự đòi hỏi bất luận là có đồng ý hay không; và (v) đặt nhu cầu của người khác trên nhu cầu riêng của cá nhân mình.

2-2. Hệ thần kinh giao cảm (sympathetic nervous system SNS) và hệ thần kinh phó giao cảm (parasympathic nervous system PNS)

Phản ứng chống trả- trốn chạy- bất động hay khuất phục hoạt động qua hạch hạnh nhân. Hạch này phản ứng bằng cách truyền tải thông tin về cảm giác đến vùng hạ đồi (hypothalamus). Vùng này kích thích hệ thần kinh tự động (autonomic nervous system ANS), làm gia tăng nhịp tim đập, huyết áp và sự cảnh giác.

Hệ thần kinh tự động ANS gồm có hệ thần kinh giao cảm SNS điều động phản ứng chống trả - hay- trốn chạy (fight- flight) và hệ thần kinh phó giao cảm PNS điều động và chế ngự phản ứng bất động (nghỉ ngơi và phân tích dữ kiện- rest and digest).

Hệ thần kinh giao cảm và hệ thần kinh phó giao cảm hoạt động tùy theo phản ứng của cơ thể chúng ta đối với tác nhân kích thích của môi trường chung quanh. Hai hệ thống giao cảm này làm việc chung và hổ tương cho nhau nhằm giúp cơ thể sinh vật (kể cả con người) có thể vượt qua được sự nguy hiểm. Cân bằng nội môi (homeostasis) là sự thăng bằng giữa hai hệ này. Chẳng hạn như trái tim có mạch kết nối với hệ thần kinh giao cảm và hệ thần kinh phó giao cảm. Hệ giao cảm gia tăng nhịp đập của tim; trong khi đó hệ phó giao cảm làm giảm nhịp tim đập để duy trì sự cân bằng bên trong cơ thể.

Khi hệ thần kinh giao cảm khởi động, cơ thể chúng ta chuẩn bị cho phản ứng chống trả hay trốn chạy (fight or flight). Nhưng cũng có thể đổi sang phản ứng bất động hay khuất phục (freeze or fawn) nếu cơ thể chúng ta nhận định rằng chông trả hay trốn chạy không phải là giải pháp hữu hiệu để đáp ứng với sự căng thẳng chúng ta đang đối diện và và với sự thiết lập sự cân bằng nội môi.

Hệ thần kinh phó giao cảm trách nhiệm về những hoạt động liên quan đến “nghỉ ngơi- phân tích dữ kiện/rest and digest” hay “cung cấp- nuôi dưỡng/feed and breed”. Thêm vào đó, hệ thần kinh phó giao cảm còn kiềm chế cơ thể không cho làm việc quá độ và hoạt động nhằm phục hồi lại trạng thái thăng bằng trong cơ thể.

Nói một cách tổng quát, khi hệ thần kinh tự động bị kích thích, cơ thể tiết ra adrenaline (hay còn gọi là epinephrine), norepinephrine và cortisol- những kích thích tố về căng thẳng. Những chất kích thích này được tiết ra rất nhanh, ảnh hưởng đến: (i) nhịp đập của tim, nhanh chóng mang oxy đế những bắp thịt; (ii) hơi thở nhanh gia tăng lượng oxy cung cấp đến máu. Trong trường hợp bất động, con người có thể nín thở hay thở ít hơn; (iii) độ nhìn rõ hơn với con ngươi giãn rộng ra, cho nhiều ánh sáng vào mắt hơn; (iv) tai thính hơn; (v) máu đặc hơn; (v) cơ thể có thể xuất ra nhiều mồ hôi; (vi) cảm thấy lạnh ở tay chân; và (vii) cảm thấy ít đau.

3. Vài thí dụ

Thí dụ 1

Lấy một trường hợp giả tưởng vào một ngày đẹp trời nào đó, trong lúc đang đi bộ trong một khu rừng thì thình lình bạn gặp môt con sư tử đang đi săn mồi. Hệ thống thần kinh tự động liên quan đến phản ứng chống trả- trốn chạy (fight-flight) chuẩn bị cho cơ thể bạn đối ứng với con vật săn mồi ăn thịt này. Trường hợp này thường xảy ra với tổ tiên của chúng ta nhiều ngàn năm về trước (Hình 1), chứ rất hiếm trong xã hội bây giờ.  Nhưng dù sao đi nữa. cơ thể chúng ta vẫn có những phản ứng tương tự khi đối diện với những sự kiện mà chúng ta cho là nguy hiểm  trong môi trường sống hiện tại.  

Thí dụ như vào một buổi chiều thứ sáu, khi mọi người chuẩn bị đi về nhà để nghỉ ngơi với nhiều dư định với người thân quen vào cuối tuần, thì bỗng đâu bà sếp đi xuống về phía hành lang tìm những “người tình nguyện” đi làm vào ngày cuối tuần.  

Có lẽ bạn sẽ từ chối lời yêu cầu của bà sếp (phản ứng chống trả/fight). Hệ thần kinh tự động trách nhiệm về phản ứng sinh lý sẽ hoạt động. Nhiều hiện tượng xảy ra nhằm chuẩn bị cơ thể bạn cho phản ứng chống trả này: Kích thích tố adrenaline bắt đầu chạy trong cơ thể. Nhịp tim đập gia tăng. Tuyến mồ hôi hoạt động; phổi nới rộng ra, cho phép nhiều hoán đổi không khí hơn, huyết áp gia tăng, và gân máu trong bắp thịt nới rộng ra.  

Hệ thần kinh tự động không những chỉ đáp ứng với sự đe dọa không thôi (hệ thần kinh giao cảm SNS); với  phản ứng chống trả- trốn chạy (fight- flight) mà còn với phản ứng “nghỉ ngơi và phân tích dữ kiện /rest and digest” với hệ thần kinh phó giao cảm (PNS).  Sau một thời gian 20-30 phút, tim bạn đập chậm lại, ít ra mồ hôi, huyết áp giảm …và cơ thể bạn trở lại trạng thái bình thường lúc ban đầu.

Hình 1. Hệ thống thần kinh quyết định phản ứng chống trả hay trốn chạy của chúng ta vẫn không có gì thay đổi so với những người sống trong hang động 100 ngàn năm về trước. Tổ tiên chúng ta thường bị thú dữ đi săn mồi (như sư tử) tấn công. Lúc đó, hạch hạnh nhân phải quyết định nhanh chóng kịp thời để giúp họ thoát chết. Chớ chờ quyết định hợp lý hơn từ vỏ não thì có lẽ quá muộn rồi! Trường hợp này rất khó có thể xảy ra trong xã hội bây giờ. Nhưng dù sao đi nữa. cơ thể chúng ta vẫn có những phản ứng tương tự khi đối diện với những sự kiện mà chúng ta cho là nguy hiểm hay bất lợi trong môi trường sống hàng ngày [2].

Thí dụ 2

Một người đang đi bộ với  đứa con trên vỉa hè đường phố. Thình lình, một chiếc xe hơi lách ngang vào vỉa hè về hướng hai người. Anh ta nhanh nhẹn kéo tay cậu bé, nhảy về phía mặt đường để tránh khỏi bị xe đụng (phản ứng trốn chạy- flight). Mọi việc xảy ra trong một tích tắc chớp mắt!

Hiện tượng này có thể cắt nghĩa như sau:

Khi thấy chiếc xe chạy đến, giác quan liền gửi thông tin đến vùng hạ đồi. Từ vùng này, thông tin được gửi xuống tuyến thượng thận và chất adrenaline (hay epinephrine) được tiết ra. Chất kích thích tố này được gửi đến nhiều cơ quan trong cơ thể chẳng hạn như (i) đến gan , biến thành glucose  để cung cấp năng lượng adenosine triphosphotase (ATP); (ii) đến tim làm tăng nhịp đập tim vì cần nhiều máu cho bắp thịt, tăng sự hô hấp ở phổi và nhiều hiện tượng khác nữa cũng xảy ra vào lúc này.  

Thí dụ 3

Mike đang thong dong đi tản bộ trong công viên. Đột nhiên, một anh hề xuất hiện. Sự căng thẳng đưa đến phản ứng chống trả hay trốn chạy bắt đầu. Mike sợ quá, nên chạy nhanh để tránh (trốn chạy-flight).  Một lúc sau, anh ta đứng lại quan sát hiện trường chung quanh, xem thử mọi chuyện bây giờ đã được an toàn chưa. Thình lình, Mike lại thấy anh hề xuất hiện trở lại. Mike liền đứng khựng lại, quan sát và suy nghĩ (phản ứng bất động, freeze). Vỏ não thị giác khởi động; hồi hải mã kiểm tra lại vùng ký ức xem thử anh ta đã từng thấy anh hề này ở một tình trạng như thế này bao giờ chưa. Anh nhận thấy đây chỉ là một anh hề bình thường không có gì nguy hiểm đến nỗi phải lo ngai. Anh đưa ra quyết định chống trả (fight) vì không có gì sợ hãi mà phải trốn chạy như lúc ban đầu.  

Thí dụ 4

Người sếp gọi Mark đến văn phòng để nói chuyện về thành tích làm việc của anh ta trong vòng sáu tháng qua. Khi nghe người sếp phân tích, bình luận và đề nghị, thái độ lúc này của Mark có thể là một trong bốn phản ứng như sau: giận dữ, nói lớn tiếng (chống trả- fight), rời phòng họp (trốn chạy- flight), im lặng (bất động- freeze)  hay đồng ý và làm theo với những gì người sếp đề nghị  (khuất phục- fawn). Mặc dù chỉ là chuyện bình thường, nhưng tùy theo phản ứng Mark lựa chọn, công ăn việc làm của anh sau này có thể bị ảnh hưởng ít hay nhiều, nhất là phản ứng chống trả hay trốn chạy.  

4. Lời kết

Ngày nay, phản ứng chống trả- trốn chạy của chúng ta không giống phản ứng đối với sự nguy hiểm đến sinh mạng như ở thời kỳ của tổ tiên của chúng ta hàng chục ngàn năm về trước. Nhưng hệ thống hoạt động của não bộ để bảo vệ sự sinh tồn vẫn hoạt động giống nhau.  

Phản ứng của chúng ta đối với sự đe dọa hay sợ hãi tùy thuộc vào trường hợp và môi trường chung quanh. Trong một số rất ít trường hợp, phản ứng chống trả- trốn chạy- bất động hay khuất phục có thể cứu được sinh mạng. Nhưng hầu hết không nguy hiểm nhưng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của thể xác lẫn tinh thần, liên hệ cá nhân và công ăn việc làm. Các phản ứng này hầu hết có tính cách trực giác, không qua sự suy nghĩ và phân tích của vỏ não và vì thế không có tính cách hợp lý. Lý do của sự lo lắng và sợ hãi này có thể không bình thường, với những lý do không thể giải thích một cách thỏa đáng được.Những yếu tố khởi động những phản ứng này có thể là sự việc bình thường hàng ngày bao gồm: kẹt xe lúc đi làm, sự căng thẳng trong công việc làm, tài chánh, cải nhau với đồng nghiệp hay những người trong gia đình.  

Để giảm thiểu và kiềm chế được phần nào sự lo lắng, phiền não do những phản ứng nói trên gây ra, chúng ta cần phải tìm hiểu về ngôn ngữ của hạch hạch nhân và ngôn ngữ của vỏ não. Dùng những phương pháp như tập thể dục, hít thở và tịnh tâm của thiền, yoga có thể mang lại lợi ích. Chú tâm vào “giây phút hiện tại” cũng có thể giúp chúng ta bình tĩnh hơn khi phải đối phó với những sự sợ hãi hay lo lắng và tránh được những phản ứng đáng tiếc trong cuộc sống hàng ngày. Những thực tập thư giãn này sẽ gia tăng hoạt động của hệ thần kinh phó giao cảm PNS và giảm hoạt động của hệ thần kinh giao cảm SNS.

Ngay cả thay đổi tư thế ngồi, đi lại vài giây trong phòng trước khi làm một sự quyết định cũng có thể cho chúng ta lựa chọn phản ứng “chống trả- trốn chạy- bất động- khuất phục” một cách thích hợp hơn.  Cuộc sống của chúng ta sẽ ít căng thẳng hơn; liên hệ với mọi người có thể tốt hơn và công ăn việc làm vì thế cũng trở nên dễ chịu hơn.

5. Tài liệu tham khảo

[1] http://www.erct.com/2-ThoVan/TTriNang/Technology%20in%20Medicine-%20Part%2038-11112023.htm 

[2] https://educationgateshead.org/wp-content/uploads/2021/09/3535e-JH-Fight-Flight-Freeze.pdf

December 10, 2023