Sau hơn một thế kỷ truyền giáo đầy gian nan do các cha dòng Ða Minh Bồ Ðào Nha, rồi đến các cha dòng Tên:

Ngày 18-1-1615, hai cha dòng Tên F. Buzomi, D. Carvalho và thầy A. Dias tới Ðà Nẵng. Lễ Phục Sinh năm đó, cha Buzomi đã rửa tội cho 10 người Việt. Nhờ quan trấn thủ Quy Nhơn, cha mở rộng vùng truyền giáo ở Quy Nhơn và Quảng Nam. Từ năm 1618-1620, tại Nước Mặn (Quy Nhơn) có 4 vị: các cha Buzomi, F. de Pina, C. Borri và thầy Dias; ở Hội An có cha P. Marques và hai thầy người Nhật. Từ đây, các ngài chính thức khai mở công cuộc truyền giáo không chỉ ở Quy Nhơn hay Ðà Nẵng mà cả Ðàng Trong. Từ 1615-1634, cha Buzomi đã can đảm và kiên trì rao giảng Tin Mừng. Từ vài người tín hữu lúc đầu, cha đã để lại con số ít nhất 12,000 người theo đạo, như cha Ðắc Lộ đã kể lại trong Divers Voyages et Missions (tr. 117). Từ năm 1625-1665 chỉ có các cha dòng Tên coi sóc. Năm 1665, thêm các vị thuộc Hội Thừa Sai Paris, thừa sai thuộc Thánh Bộ Truyền Giáo.

Ngày 26-7-1644, thầy Anrê Phú Yên đã làm chứng cho đức tin trước sự chứng kiến của chính cha Ðắc Lộ. Sau đó, trấn thủ Quảng Nam Dinh phái một viên quan xuống Quy Nhơn lệnh cho mọi người theo Ðạo Hoa Lang phải khai báo thành thật tên tuổi; chỉ trong một ngày đã có 700 người khai là theo Ðạo Ðức Chúa Trời, sự việc làm quan trấn vô cùng sửng sốt (x. Rhodes, Divers voyages, 1653, phần II, tr. 205-211).

Ngày 9-9-1659, Tòa Thánh thành lập hai giáo phận: Ðàng Ngoài và Ðàng Trong do các vị đại diện tông tòa cai quản. Giáo phận Ðàng Trong do Ðức cha P. Lambert de la Motte (1659-1679) coi sóc, ngài đến thăm mục vụ tại Quy Nhơn năm 1671. Quy Nhơn dần dần trở thành trung tâm truyền giáo ở Ðàng Trong.

Ngày 5-10-1841, Ðức cha E.T. Cuénot Thể mở Công Ðồng Gò Thị với mục tiêu đào tạo hàng giáo sĩ cho giáo phận Ðàng Trong và mở rộng vùng truyền giáo.

Năm 1844, Ðức cha Cuénot, giám mục thứ mười giáo phận Ðàng Trong, xin Tòa Thánh phân chia giáo phận Ðàng Trong thành hai giáo phận: giáo phận Tây Ðàng Trong gồm sáu tỉnh phía Nam, Cao Miên, và một phần nước Lào; giáo phận Ðông Ðàng Trong gồm các tỉnh miền Trung. Quy Nhơn nằm trong giáo phận Ðông Ðàng Trong do Ðức cha Cuénot Thể coi sóc.

Năm 1850, Tòa Thánh tách rời hai tỉnh Thừa Thiên, Quảng Trị và nửa tỉnh Quảng Bình lập thành giáo phận Bắc Ðàng Trong (giáo phận Huế) và phần còn lại vẫn giữ tên giáo phận Ðông Ðàng Trong. Ðông Ðàng Trong bấy giờ gồm các tỉnh từ Quảng Nam tới Bình Thuận (nay là các tỉnh: Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Ðịnh, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận và các tỉnh Tây Nguyên), vẫn dưới quyền cai quản của Ðức cha Cuénot Thể. Thời vua Thiệu Trị, hàng giáo sĩ và giáo dân tạm yên (so với thời vua Minh mạng), nhưng vua Tự Ðức đã làm cho hàng giáo sĩ và giáo dân tan tác. Sau khi Ðức cha Thể làm chứng cho đức tin ngày 14-11-1861, giáo dân hoảng loạn, nhưng việc truyền giáo vùng Tây Nguyên vẫn được khởi sự. Sau năm 1862, khi vua Tự Ðức hạ chỉ tha đạo, thì năm 1885, một lần nữa giáo dân vùng Quy Nhơn lại phải gặp khó khăn với phong trào Văn Thân.

Ngày 3-12-1924, giáo phận Ðông đổi tên theo địa bàn hành chính nơi đặt tòa giám mục, lấy tên gọi giáo phận Quy Nhơn, do Ðức cha Damien Grangeon Mẫn coi sóc.

Năm 1932, Tòa Thánh tách rời miền Cao Nguyên, thuộc giáo phận Quy Nhơn, lập thành giáo phận Kontum.

Ngày 5-7-1957, Tòa Thánh lấy tỉnh Khánh Hòa và Ninh Thuận của giáo phận Quy Nhơn và tỉnh Bình thuận của giáo phận Saigòn lập thành giáo phận Nha Trang.

Ngày 24-11-1960, Ðức Gioan XXIII lập Hàng Giáo Phẩm Việt Nam, sắc chỉ công bố ngày 8-12-1960, lễ Ðức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội, giáo phận tông tòa Quy Nhơn được nâng lên hàng giáo phận chính tòa, Ðức cha Phêrô Phạm Ngọc Chi làm giám mục chính tòa.

Ngày 18-1-1963, Tòa Thánh lấy hai tỉnh Quảng Nam và Quảng Tín của giáo phận Quy Nhơn lập thành giáo phận Ðà Nẵng và chỉ định Ðức cha Phêrô Phạm Ngọc Chi làm giám mục tiên khởi, còn giáo phận Quy Nhơn thì giao cho Ðức cha Ðôminicô Hoàng Văn Ðoàn, O.P. Như vậy, giáo phận Quy Nhơn hiện nay chỉ còn ba tỉnh Quảng Ngãi, Bình Ðịnh và Phú Yên.

Ðức cha Ðôminicô Hoàng Văn Ðoàn qua đời ngày 20-5-1974. Kế vị ngài là Ðức cha Phaolô Huỳnh Ðông Các, cai quản giáo phận từ 1974-1999 và Ðức cha Giuse Phan Văn Hoa làm giám mục phó (1976-1987). Ngày 19-6-1999, Ðức cha Phaolô Huỳnh Ðông Các được Tòa Thánh cho nghỉ hưu, Ðức cha Phêrô Nguyễn Soạn lên thay, lễ tấn phong và nhận chức vào ngày 12-8-1999. Ðức cha Phaolô Huỳnh Ðông Các qua đời ngày 3-6-2000.

B. Ðịa Lý và Dân Số

Ranh giới: Giáo phận Quy Nhơn nằm trên các Bắc vĩ tuyến từ 13-15 và trên kinh tuyến 109, vùng duyên hải Nam Trung Bộ. Bắc giáp tỉnh Quảng Nam của giáo phận Ðà Nẵng, Nam giáp Vạn Giã của giáo phận Nha Trang, Ðông giáp biển Ðông, Tây giáp các tỉnh Kontum, Gia Lai của giáo phận Kontum và tỉnh Ðăklăk của giáo phận Ban Mê Thuột.

Diện tích: 17,100km2. Dân số 3,500,000 người (tính đến 31-12-2002). Số giáo dân Công giáo 62,520 người. Dân chúng sống bằng nghề nông, lâm ngư và thương nghiệp.

Sắc tộc: 90% là người Kinh, còn lại một số người Việt gốc Hoa, người Chăm, người Bahna, Cùa (Co), Hrê (Mọi Ðá Vách).

Núi sông: Quảng Ngãi có nhiều núi như Cà Ðam (cao 1,600m), núi Ðá Vách (1,500m), núi U Bò (1,200m). Bình Ðịnh có núi Teup (963m), Yon (967m). Quảng Ngãi có sông Trà Khúc (dài 120km), sông Vệ (80km), sông Trà Bồng... Bình Ðịnh có sông Côn, sông La Tinh, sông Lại và sông Hà Thanh. Phú Yên có sông Ðà Rằng và sông Kỳ Lộ.