TỪ VIỆC ĐỌC CUỐN “The Tây Sơn Uprising”

Văn Lang Tôn-tht Phương

 

Làm việc “điểm sách” cho một công tŕnh nghiên cứu cần nhiều thời gian và công phu, cho nên ở đây chỉ ghi chép vài cảm nhận sau khi đọc một cuốn sách hay.

Đặc điểm của cuốn “Cuộc Nổi Dậy của nhà Tây Sơn” (G. Dutton: “The Tây Sơn Uprising” – Lê Nguyễn dịch) là tác giả nh́n vào t́nh cảnh của dân chúng sống dưới thời Tây Sơn, một điều không giống hầu hết việc làm của người Việt Nam (trừ sử gia Tạ Chí Đại Trường có vài phần trong tác phẩm của ông như “Tây Sơn Nh́n Từ Bên Trong”, và “Lịch Sử Nội Chiến ở Việt Nam 1771-1802”).

Tác giả Dutton tŕnh bày khô khan hơn Tạ Chí Đại Trường (TCĐT), nhưng ông nói có sách mách có chứng, và ông bác bỏ lập luận hiện tại cứ gọi Tây Sơn là phong trào nông dân, lư do là Tây Sơn không có ư “v́ nông dân” chút nào cả. Nói chung, dân chúng dưới thời Tây Sơn rất cơ cực, sự chịu đựng của họ rất lớn. Trong thời 1771-1802, dù cho sống với Tây Sơn hay dưới các thế lực Trịnh, Nguyễn đều khó khăn cực khổ cả. (Ư tác giả muốn nhắn với các sử gia chê đè Trịnh Nguyễn để nâng cao Tây Sơn lên tận mây xanh là thiếu khách quan).

Rốt cục, nh́n suốt theo chiều dài của lịch sử, dân Việt của ḿnh hầu như bao giờ cũng khổ; v́ trong nước thường có đánh nhau liên miên, và dù là đánh với bất cứ ai th́ kẻ chịu đựng nhiều nhất vẫn là dân chúng. Mà đặc điểm chung của chiến tranh ở Việt Nam – chống xâm lăng hay nội chiến – hầu hết các trận chiến đều diễn ra trên nước Việt (từ ngàn xưa, binh pháp Tôn Tử đă nói: “Chớ hề để chiến tranh xảy ra trên đất nước ḿnh, chớ đem chiến tranh vào lănh thổ ḿnh”).

Sơ lược lịch sử:

Năm 931, Dương Đ́nh Nghệ đánh lui quân Nam Hán đang chiếm đóng. Bảy năm sau, Kiều Công Tiễn giết ông, cướp quyền, thần phục Nam Hán. Ngô Quyền đánh Kiều Công Tiễn, Nam Hán đem quân sang, bị Ngô Quyền đánh tan. Ngô Quyền lên ngôi năm 939, năm năm sau vua mất th́ có Thập Nhị Sứ Quân, đánh nhau liên miên.

Vua Đinh (Bộ Lĩnh) dẹp yên các sứ quân, làm vua chưa được bao lâu th́ bị ám sát, rồi nhà Đinh mất về tay Lê Hoàn. Lê Hoàn đánh nhau với phe trung nghĩa của nhà Đinh, lại phải đánh quân Tống, quân Chiêm Thành, rồi đánh dẹp các cuộc phản loạn trong nước. Ông trị v́ được 20 năm rồi mất, sau đó các người con tranh nhau quyền lực, mọi sự lộn xộn cho đến lúc quyền lực vào tay Lư Công Uẩn.

Thời thịnh trị của nhà Lư chỉ được ở bốn vị vua đầu, nhưng cũng loạn lạc với loạn Tam Vương, và phải chiến tranh với quân Chiêm Thành, quân Tống (Lư Thường Kiệt). Các vị vua sau đều lên ngôi lúc nhỏ tuổi, từ khi Lư Thần Tông (vua Lư đời thứ năm) mất đi, các thế lực đua nhau tranh quyền, nạn Quách Bốc đẩy Lư Cao Tông chạy ra Hải Dương nương nhờ Trần Lư, sinh ra việc quyền lực chạy về họ Trần.

Nhà Trần lên ngôi, Trần Thủ Độ một mặt tiêu diệt họ Lư, mặt khác lo dẹp loạn cát cứ c̣n lại từ thời Lư. Không bao lâu th́ quân Nguyên xâm lược hai lần. Từ đời vị vua thứ tư trở đi, triều chính bắt đầu suy do vua bất lực hoặc ham chơi, rốt cục mất ngôi vào tay Hồ Quư Ly.

Hồ Quư Ly lo trấn áp thiên hạ để giữ quyền lực, rồi quân Minh tràn qua chiếm nước, thi hành chính sách diệt chủng ở nước ta.

Lê Lợi đánh quân Minh 10 năm, chiến tranh trên đất nước ḿnh nên dân chúng dĩ nhiên là chịu đựng. Chưa bao lâu th́ các vua đời sau cũng ham vui (ví dụ vua Quỷ Lê Uy Mục, vua Lợn Lê Tương Dực), vv… Loạn lạc khắp nơi, cuối cùng quyền lực qua tay Mạc Đăng Dung.

Nhà Mạc trị v́ cũng không bao lâu th́ bị Trịnh Kiểm đuổi lên Cao Bằng. Rồi Trịnh-Nguyễn phân tranh kéo dài đến trên 200 năm.

Rồi đến Tây Sơn nổi lên, chiến tranh liên miên suốt 31 năm. Trước tiên là đánh Nguyễn, rồi đánh Trịnh, lại phải đánh quân Thanh, rồi các trận chiến giữa Tây Sơn và chúa Nguyễn.

Rồi vua Gia Long thống nhất năm 1802, chỉ đến đời Tự Đức th́ thực dân Pháp vào chiếm. Nói một cách đơn giản cho giai đoạn này: dân Việt đánh Pháp từ thuở mới mất Nam Kỳ Lục Tỉnh (1867) suốt cho đến 1954.

Phần c̣n lại như thế nào th́ tùy theo cá nhân đọc những sách loại ǵ mà nhận định lịch sử có thể khác nhau.

Sách của Dutton dĩ nhiên không làm vui ḷng những ai muốn nâng Tây Sơn lên cao tột đỉnh để – nói qua lời của Tạ Chí Đại Trường – “dùng biểu tượng Tây Sơn như bằng cớ liên kết với quá khứ và địa phương về chính nghĩa thống nhất mà họ (nhà nước mới) vừa thực hiện xong” … “chủ đích của những lời tán dương đôi khi không phải v́ người xưa, mà cốt v́ người nay, để tô vẽ cho bản thân từ những oai hùng có thật và cả từ những điều tưởng tượng” … “có lẽ v́ … chỉ ưa nói về thành công, chiến thắng, như một thôi thúc tự bên trong để che lấp niềm tự ti sâu kín” [TCĐT: “Tây Sơn Nh́n Từ Bên Trong”].

Gẫm lại, dân Việt ḿnh thật khổ, hầu như suốt cả lịch sử của dân tộc. Các thời thịnh trị chỉ là những giai đoạn ngắn, nhưng ngay trong những lúc được xem là thịnh trị, cũng đă có biết bao nhiêu loạn lạc v́ cát cứ, v́ xáo trộn hay binh biến ở kinh thành, trong triều đ́nh hay nội bộ hoàng gia, rồi những vụ giết công thần, thanh trừng thế lực, vv…

Nước yếu là v́ dân không có được những khoảng thời gian lâu dài để an cư lạc nghiệp, do đó dân trí không mở mang, quốc gia không có (hoặc không thể có) những kế hoạch hay chương tŕnh lớn cho sự bền vững lâu dài.

Dĩ nhiên ở đây không bàn chuyện tại sao mất nước về tay thực dân Pháp. Thời đó, không phải chỉ Việt Nam mà hầu hết các nước Đông Á đều bị xâm chiếm, kể cả China (là nước rất lớn mạnh so với Việt Nam). Hai nước Thái Lan và Nhật Bản là do liệt cường muốn để nước họ làm vùng trái độn, chứ nếu họ muốn chiếm, Nhật Bản cũng không giữ được độc lập. Vả lại, trí tuệ của cả nước Việt thời vua Tự Đức đă đi sau tŕnh độ thế giới rất xa, như cụ Phan Bội Châu nhận định:

“Nghĩ như nông nỗi nước ta
Bây giờ mới mất, thực là trời thương”

Cũng nên ghi chép vài cảm nghĩ về hai sử gia TCĐT và Lê Nguyễn (người dịch cuốn sách của Dutton).

Nhân kỷ niệm ngày mất của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (TCS), có người đưa lên câu hỏi tại sao sau 1975, nhạc sĩ TCS không sống yên lặng và âm thầm làm việc của chính ḿnh như rất nhiều trí thức miền Nam khác? Trong những trí thức âm thầm cống hiến cho xă hội vừa nói, có hai sử gia TCĐT và Lê Nguyễn. Để được như thế, rất cần một sự quyết tâm và can đảm để làm nhiệm vụ tinh thần của một kẻ sĩ:

Phù thế giáo một vài câu thanh nghị
Cầm chính đạo để tịch tà cự bí
Hồi cuồng lan nhi chướng bách xuyên
[Nguyễn Công Trứ: Kẻ Sĩ].

Cũng có lẽ những vị này muốn để lại cho các thế hệ đi sau chút sự thực mà họ có thể cần t́m kiếm, dĩ nhiên thành công đến bao nhiêu cũng tùy vào khả năng suy nghĩ của những người trẻ. Những vị này muốn “gửi hương cho gió”:

Xuân vũ vô cao hạ
Hoa chi hữu đoản trường
[Trần Nhân Tông]

(Mưa xuân tưới đều cho vạn vật, không cao không thấp. Nhưng tùy duyên mà hoa có cành ngắn cành dài).

Đây là họ cố gắng cho những người hữu duyên thôi. Bởi v́, Phật Thích Ca có nói: “Với những cây khô, có tưới nước bao nhiêu cũng đều vô ích”.

(2021-04-06)