*

Có thể nói khúc ngoặc quan trọng khác trong cuộc đời TCS là giai đoạn anh đi “học tập cải tạo".  Đó là bốn năm “dựa lưng cõi chết”,  vì chính anh đã kể lại:  “làm giữa bãi mìn, lâu lâu có người chết...  Có hoài ! ” (*4) .  Lòng anh đối với đất nước như thế, với đồng bào như thế, tại sao anh phải đi “học tập”?  Đây là câu hỏi của người người khắp chốn, và cũng của mai hậu:  Hà tội kiến di ? [= tội gì mà phải đi đày ?]  (*5).

Nhưng hỏi như thế là không nhớ lịch sử Việt Nam:  trong rất nhiều năm từ 1975 cho đến khi có “Đổi Mới”,  [nghĩa là giai đoạn anh đi “học tập”], cái định nghĩa chính thức của yêu nước là phải “Yêu Nước Xã Hội Chủ Nghĩa ”.  TCS là người yêu nước, điều đó ai cũng biết, nhưng chưa chắc anh yêu XHCN.  Mặt khác, anh là người có tài, điều này không ai chối cãi, nhưng Thế Lữ, Quang Dũng, Nguyễn Bính, Văn Cao vv..  đều có tài mà vẫn phải “bị lận đận” thì sao?  Vả lại, bên những cái to lớn thường có những chuyện nhỏ đi “ăn theo”   -   và đố kỵ cá nhân thường là một điều nhỏ nhưng vẫn đủ để làm long đong nhiều tuấn kiệt.   Chỉ ví dụ một trường hợp của Quang Dũng thôi:  ông “lận đận” chỉ vì tài ông sáng chói và được ái mộ hơn người khác.  Sau 1975, một nguời bạn của Quang Dũng đi trong Nam về, vừa gặp anh là reo lên:  “bài Đôi Mắt Người Sơn Tây của cậu, trong Nam họ thích lắm.  Có tới hai bài phổ nhạc khác nhau, bài nào cũng hay cả ”.  Quang Dũng lật đật bịt miệng anh bạn lại, bảo nhỏ:  “suỵt, nói khe khẽ chứ, kẻo khổ tôi ” (*6).

Có lần TCS nói về nhạc của mình:  “mỗi câu, mỗi khúc riêng thì không có nghĩa gì, nhưng tất cả hợp lại với nhau thì nó nói lên được một cái gì đó ” (*7).  Với cái tài như thế, TCS bao giờ cũng có thể viết được một bản nhạc  “có gì mà không có gì”, nghĩa là không có gì để “buộc” được anh, nhưng hát lên ai cũng hiểu, và đó là điều tốt cho nghệ thuật mà “không tốt” cho chính trị  Phải chăng vì thế nên đã có một cái gì đó cho TCS luôn luôn nhớ mà “tự kiểm duyệt ” thì...  “tốt nhất”? (!)

Vì nhạc đi vào lòng người dễ hơn cả thơ, mà TCS là người đã dám suy tư, và dám dấn thân !  Bên cạnh cái can đảm ấy, cái tài hoa ấy, họ Trịnh lại có được cả mấy chục triệu  “ tín đồ”  trên suốt hai miền Nam Bắc và bạn bè ái mộ khắp năm châu .  Mỗi câu, mỗi chữ mà họ Trịnh viết ra,  các “tín đồ”  sẽ nhớ kỹ trong lòng ...

*

Kết quả là  “ Từ ấy “  không ai còn thấy những nét hiện thực phê phán trong nhạc TCS nữa, tuy anh vẫn còn sáng tác.    Những câu:

Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui  
Chọn những bông hoa và những nụ cười  
Và như thế tôi sống vui từng ngày 

là cái thông điệp từ anh, được mọi người  --  bây giờ và các thế hệ mai sau  --  xem như là một lời nhắn nhủ rõ ràng dứt khoát.  Bởi vì TCS, ngay cả những giây phút cuối nằm trên giường bệnh, vẫn còn nhắc lại  [qua phỏng vấn của báo chí tại Sài Gòn ] rằng anh xem sự sống là điều quan trọng nhất trong mọi sự.

Nói cách khác, “Mỗi Ngày Tôi Chọn Một Niềm Vui ” và “Tôi Ơi Đừng Thất Vọng ” là thái độ sống của anh trong khoảng 25 năm cuối của đời mình.  Trong thời gian này, “Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên” là viên kim cương lớn đầy tình người mà anh đã để lại cho hậu thế.

Như đã nói ở các phần trước, con người của anh không thể là con người sống thờ ơ, quay lưng lại với tiền đồ đất nước và hạnh phúc của dân chúng.  Trong 25 năm qua từ 1975, xã hội Việt Nam thay đổi rất nhiều, không phải là anh không thấy:  thống nhất nhanh chóng, “Học Tập Cải Tạo” ở miền Nam, vượt biên, “Đánh Tư Sản”, chiến tranh Campuchia, Trung Quốc xâm lược, hợp tác hoá nông nghiệp với “nén ” rồi  “bung” ,  Nghị Quyết 6, Đổi Mới, khối XHCN tan rã, Mở Cửa Kinh Tế,  đầu tư ồ ạt,  đốn rừng ồ ạt,  bão lụt miền Trung   vv...  Anh sống với giới văn nghệ sĩ là những người nhạy cảm nhất đối với mọi biến chuyển của thời cuộc, chuyện gì anh lại chẳng biết?  Kẻ ở rất xa quê hương mà còn sốt ruột theo những thay đổi lớn này (*8), huống chi anh ở ngay trong lòng quê hương ?

Nhưng TCS đã nói dứt khoát:  “Mỗi Ngày Tôi Chọn Một Niềm Vui”, ai còn nỡ bắt anh nói gì thêm nữa ?   Có ai trong chúng ta đã lúc nào ngừng nghỉ lại để nghe thêm một lần tiếng hát từ anh:

Đôi tay nhân gian chưa từng độ lượng  
Ngọn gió hoang vu thổi suốt xuân thì                    [TCS:  Một Cõi Đi Về]

*

Anh có cái may mắn là gia đình cũng khá giả nên không phải bươn chải kiếm ăn, thành ra không ai có thể dùng trò “thắt bao tử ” để lung lay hay ép buộc anh được.  Cái tính của anh ai cũng biết rõ ràng:  thời trước 1975, thay vì phải trốn chui trốn nhũi, nếu anh muốn có tiền bac và chức tước, với tài năng của mình, ít ra anh không được làm thi bá [hay nhạc bá] để chủ chốt cho một chương trình 1 văn đàn nào đó  -   thì cũng dễ dàng được cử đi trình diễn ngoại quốc vv…  Sẽ có đủ hết,  nếu anh chịu  đưa ra vài câu tuyên truyền cho giới quyền lực kiểu như  “ anh là lính đa tình ”   hay là

Sức mấy mà buồn,  buồn ơi bỏ đi Tám  
Vào nhập ngũ hết buồn                            [Phạm Duy:  Sức Mấy Mà Buồn]

Thời sau này, nếu cũng vì danh lợi, anh vẫn có thể có hàng vạn cơ hội để “nổi ”.   Nhưng suốt đời anh, TCS đã không bao giờ dùng tài năng của mình để mưu cầu lợi lộc, hay lừa gạt dân chúng bằng cách làm mập mờ lịch sử.  Không, anh có một nhận định, một chọn lựa, và sống chung tình với chọn lựa đó.

Việc anh không bỏ nước ra đi cũng là một chọn lựa .  Nói như thi sĩ nào đó:  “con chim cu gáy nó vốn ở đồng ”.  Không phải là anh không đi được, nhưng anh không muốn đi.   Một lần ra tiệm uống cà phê với anh  [1981], tôi thấy ông chủ quán đến vồn vã bắt tay anh rồi hân hoan khoe với chú bé bán báo bên cạnh:  em biết cậu này là ai không?  Anh nói với tôi:  “mình sống vì mấy cái tình cảm như thế nàỵ  Đi quán này, bà chủ quán múc cho một tô bún ngon hơn, đi  chỗ  kia, có ông bán hàng đưa tay ngoắc ngoắc.  Chứ đi đâu mà được mấy cái đó ”.

*

Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài .  Anh có tài  -  và sống với quê hương, đồng bào, bè bạn  -  rất trong sáng, trọn vẹn, nên quần chúng thương anh là một điều tất nhiên.  Trong những khó khăn của mọi hoàn cảnh, anh đã sống xứng đáng, chung thủy, chọn lựa được niềm vui cho chính mình và trung thành với điều chọn lựa của mình.  Khi anh nằm xuống, quần chúng nhân dân làm một quốc táng cho anh -  trong lòng họ và trên thực tế  -  cũng là điều dễ hiểu :

Làm người trung nghĩa đáng bia son
Đứng giữa càn khôn tiếng chẳng mòn
Cơm áo đền bồi ơn đất nước  
Mày râu giữ vẹn phận tôi con  
Tinh thần hai chữ phau sương tuyết  
Khí phách nghìn thu rỡ nước non  
Nhớ chuyện ngựa Hồ chim Việt cũ  
Lòng đây tưởng đó mất như còn