|
|
Thêm đôi điều về nhạc sĩ Trịnh Công Sơn
Văn Lang Tôn-thất Phương
Có phim “TRỊNH VÀ EM” vừa ra mắt ở trong nước. Tôi không định nói ǵ về phim đó, chỉ muốn ghi ra ở đây vài cảm nhận của ḿnh về nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (TCS) khi đọc những phê b́nh mới đây về nhà nhạc sĩ (nguyên văn những phê b́nh có ghi trong phần GHI CHÚ ở phần cuối của bài viết này). 1. Con người ta, ai cũng có khuyết điểm, không ai chỉ có toàn ưu điểm. Trong suốt cuộc sống của ḿnh, người nào cũng thế, chỉ có thể kiện toàn bản thân sau khi đă trót dại khờ, lầm lỗi, rồi rút kinh nghiệm từ những điều đó mà dần dần cải thiện bản thân. Nói cách khác, đời một con người bắt buộc phải là sự kết hợp của những ưu và khuyết điểm, bản thân mỗi con người đều thế cả. Chúng ta nên nh́n tha nhân với nét nh́n như thế. 2. “Muối xát ḷng ai nấy mặn ṃi”. Khi chúng ta chưa (hoặc không) sống trong hoàn cảnh của ai đó, chúng ta rất có thể không hiểu được t́nh cảnh của người đó. Nếu bản thân chúng ta có trải qua những giai đoạn “dựa lưng nỗi chết” như nhạc sĩ Trịnh Công Sơn thời sau 1975, sau khi bị bạn bè cũ (mà TCS nghĩ là thân thiết) phản bội, phải đi “cải tạo”, và đi cày suưt đạp phải ḿn (thoát chết nhờ có con trâu đi trước chết thay), được thả về cũng nhờ sự chiếu cố cá nhân của ông Vơ Văn Kiệt, v.v... th́ chúng ta làm sao? Ai lại không sợ chết, không sợ bị tù đày? TCS im lặng, hay có phải làm vừa ḷng giới quyền lực qua một vài cử chỉ “không theo không chống” nào đó, th́ cũng là con người b́nh thường trước nỗi sợ mà thôi. Làm sao TCS có thể công khai tuyên bố nọ kia để gây hại cho sự an toàn của ḿnh? Sau 1975, TCS thất chí, vỡ mộng, nên say sưa chán đời, chuyện dễ hiểu. Nếu TCS cứ ca ngợi tưng bừng như nhạc sĩ Phạm Tuyên hay nhà thơ Tố Hữu, th́ mọi sự đối với 1 nhạc sĩ TCS đă khác. 3. Việc “thấy cây Núc Nác ngỡ là Vàng Tâm” không chỉ riêng ǵ với TCS mà là cả đông đảo quần chúng, con số rất đông trong cả một dân tộc. TCS có thể có tiếp xúc với Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam không chừng (như Thiếu Tá Liên Thành ghi lại), nhiều người trí thức khác trước 1975 cũng thế: Khi ngỡ là t́m được “mặt trời chân lư” th́ họ đă không muốn làm “những kẻ đứng bên lề”, những người như linh mục Nguyễn Ngọc Lan, Chân Tín, v.v... cũng thế thôi. Chỉ có sau 1975, khi mọi sự đă ngă ngũ, những người như TCS mới thấy nỗi ngậm ngùi lớn hơn nỗi đau, thấy rằng ḿnh đă tự ḿnh biến thành cô nàng Mỵ Nương yêu chàng Trương Chi nọ:
“Đêm
năm xưa, tương tư người
ḥ khoan.
4. Khi t́m cắt nghĩa tại sao nhạc sĩ TCS phản chiến, chúng ta không thể lấy thời điểm hiện tại để truy t́m điều đă xảy ra nửa thế kỷ về trước. Ai đi trách các vua Lê sao không biết dùng computer? Thời 1964-1975, khi chưa có thông tin bao nhiêu, đông đảo quần chúng trong cả nước đều tin rằng sự nghèo đói của nước ta hoàn toàn là do ngoại quốc gây ra (chứ không phải phần lớn cũng do sự chậm tiến của xă hội ḿnh, của dân trí ḿnh, của cách tổ chức xă hội ḿnh, cách sống và đối xử với nhau của người ḿnh ...). Cho nên, người ta tin cứ đánh đuổi chúng nó đi th́ xong, xă hội sẽ tốt đẹp, đất nước sẽ giàu mạnh. Nói cách khác, (tin rằng) nếu không có chiến tranh th́ người Việt – v́ cùng một mẹ – sẽ thương yêu nhau, “Ḷng Nam trông Bắc, t́nh dâng trong mắt”, “đă đến lúc nối tấm ḷng chung”... Trong nhạc của TCS, chúng ta thấy rằng TCS nghĩ nếu không có chiến tranh (do sự can thiệp của nước ngoài) th́
“Đường
ta đi có bước
chân tự
do. Người
Việt
Nam sống
với
nhau thật
thà”,
Do tưởng tượng thôi, của cả đa số dân tộc, không riêng ǵ những người như TCS. Làm sao trước 1975, TCS có thể biết được cuộc sống thực ở miền Bắc, và đọc được những tài liệu như “Đêm Giữa Ban Ngày”, “Chuyện Kể Năm 2000”, “Hồi Kư Của Một Thằng Hèn”, “Đèn Cù”, “Chuyến Đi Cầu Viện Năm 1951”, v.v... ? Làm sao TCS biết được nỗi niềm của những người như nhà văn Nguyễn Khải, tiến sĩ Hà Sĩ Phu, nhà văn Dương Thu Hương, nhạc sĩ Văn Cao, thi sĩ Hữu Loan, ông Nguyễn Hữu Đang, v.v... ? 5. Cuộc “cách mạng” long trời lở đất ở Việt Nam có thành công được là do nhận thức và hành động của đa số người Việt trong cộng đồng dân tộc, trong đó có nhạc sĩ TCS. Nhận định này sai hay đúng, chúng ta nên cẩn thận nh́n ngắm lại cả dân tộc (của đa số trong cả dân tộc) th́ công bằng hơn là cứ chỉ tay vào một cá nhân nào đó và bảo là do lỗi của họ. Một người dân tương đối b́nh thường thôi th́ không thể làm thay đổi được vận mệnh của cả một dân tộc, mà phải có số đông. Nếu nhạc sĩ TCS chỉ thuần túy làm nhạc t́nh, không mang niềm thao thức trong nhạc của ḿnh, th́ có thể đă không chịu bị chỉ trích v́ đă nói lên những điều ḿnh suy nghĩ. Chúng ta cũng nên xem lại, trước năm 1975 th́ phản ứng của đông đảo quần chúng ở miền Nam đă như thế nào đối với nhạc phản chiến của TCS? Người miền Nam đă phê phán những loạt bài “Tục Ca” của nhạc sĩ Phạm Duy, nghĩa là rất nhiều người thấy “Tục Ca” không hợp với văn hóa Việt. Vậy đông đảo dân chúng miền Nam có “chồm lên ăn thịt” nhạc sĩ TCS lúc đó hay không, điều này chúng ta phải nh́n kỹ lại. Hay chỉ có Quân Cảnh lùng bắt TCS, tướng Không Quân Lưu Kim Cương ưa thích nên che chở TCS, c̣n quần chúng miền Nam th́ không phản đối mà lại hát cho nhau nghe? Đă có rất nhiều người! 6. Điểm cuối cùng: Cuộc đời của nhạc sĩ TCS c̣n có nhiều góc khuất mà không mấy ai trong chúng ta được biết rơ. Các bạn bè và người quen biết với TCS cũng có hé ra một số chi tiết, nhưng không phải là tất cả. Thực ra trong vô số các bài viết về TCS, người ta viết sự thật cũng có, viết do ngưỡng mộ hay ngược lại cũng có, viết để quảng cáo bản thân cũng có, tung hỏa mù cũng có, viết để biện minh cũng có; thực hư lẫn lộn, khó sàng lọc. Mong sao những ai biết nhiều về nhạc sĩ TCS có thể cho biết thêm nhiều khía cạnh thực trong cuộc đời của ông, để khi góp lại thành một bức tranh tổng quát, chúng ta có thể thấy được rơ ràng về nhà nhạc sĩ này. (10-06-2022) - TTP * GHI CHÚ. [From] Nguyễn Gia Việt | Yesterday at 14:56 “Trịnh” là một đề tài chưa bao giờ thu hút khán giả. “Em và Trịnh” là một phim hư cấu về TCS, thực ra với cả cuộc đời ông Trịnh th́ khán giả chưa bao giờ có chút cảm giác ṭ ṃ hay háo hức, cũng như có ư định t́m hiểu và “ngưỡng mộ” cả. Trịnh có h́nh dong ốm nhách, mặt mày lợt lạt, dáng yếu x́u, người mái mái, tái tái. Cái giọng th́ quá âm nhu thiếu sức sống, chậm chạp yếu ớt thiếu sinh khí ở đời thực. Với đàn bà, có cảm giác Trịnh chỉ như “hửi bụi” kiểu “để bà ngửi chớ bà không ăn”. Thành ra nhiều thư từ yêu thương, nhiều giai thoại cũng chỉ là ... giai thoại khẳng định Trịnh không phải gay. Song t́nh Trịnh mang tính chất t́nh “thơ”, t́nh “ảo”, t́nh “lăng mạn”. Mà cái ǵ có chữ lăng cũng dễ thành “lăng nhách”, “lăng gian” lắm. Về âm nhạc th́ TCS là tác giả lớn, không ai chối đặng. Song cái lớn của ông là sự mong manh, mơng mănh kiểu “hư” nhiều hơn “thực” . Nhiều người khen nhạc Trịnh mộng mị, có chất thiền, nh́n thấy vô cùng thiền, nhưng nghe thường vài bài rơ ràng cái mộng mị đó là do ông nhiều khi tráo chữ, tức là trong cơn say rượu và khói trắng mà phóng bút ra, chữ tuôn ào ạt và nhiều chữ lại vô h́nh chung không có nghĩa ǵ hết. Mưa chữ lộn xộn Không ai qua TCS về ca từ viết “năm non bảy núi”, con chữ minh mông, lê thê, ṿng vèo. Có lẽ ông cũng không ngờ ổng viết ra mà thiên hạ quy cho là có hơi hám “thiền”, dù nhiều câu chẳng hiểu mùi ǵ trong đó. Nhiều khúc nhạc nghe là hay đó, nhưng chẳng thể nào xa hơn, v́ nó chẳng có nghĩa ǵ hết. Nghe tằng tắng tăng chơi vui, không hiểu muốn nói ǵ. Trịnh cũng hay nói ra những câu ít ai hiểu nghĩa nó là ǵ, thí dụ:
“Con
người
sinh ra vốn
bất
toàn và để
làm những
điều
lầm
lỗi TCS chơi rất thân với cố chuẩn tướng Lưu Kim Cương, có lẽ bài “Cho một người vừa nằm xuống” là nghe dễ hiểu nhứt:
“Anh nằm
xuống
sau một
lần
đă đến
đây TCS gắn với nhạc “phản chiến”, có chữ “phản” trong “chiến” Mặc dù nhạc da vàng của ông có thể gây ấn tượng, song về bản chất của một người trai với những thứ cần rặc ṛi với quyền lợi, chánh kiến của Miền Nam th́ ông hay bị thiên hạ hoài nghi. TCS không làm tṛn nghĩa vụ người trai sống thời chiến. Trịnh Công Sơn là một thanh niên trốn quân dịch và cứ trốn, t́m mọi cách làm ḿnh ốm nhách đặng trốn quân dịch. TCS là một người đàn ông x́u x́u ển ển từ thanh niên tới khi về già và cả trước khi chết. Cái khí chất lịch sự mà ông thể hiện với công chúng là yếu đuối, nhu nhược chứ không mạnh mẽ. Cuộc đời ông lúc nào cũng lơ lơ lửng lửng, lưng chừng. Chánh kiến không rơ ràng, đàn ông pha chút âm nhu, không tiến không lui, không tà không chánh với sở trường nói những điều mộng mị. Tới chết lập trường sống vẫn không rơ ràng. TCS lại không có chánh kiến rơ ràng, nên dù nhạc Trịnh cũng được xếp là “rất hay” nhưng thiên hạ vẫn cảnh giác với Trịnh. Trong ḍng đời này ai cũng phải chọn một chánh kiến và một lư tưởng đặng mà sống, đặng an ủi, chở che tâm hồn ḿnh. Ai cũng chọn lựa cho ḿnh một lư tưởng. Nhưng h́nh như Trịnh th́ không. Trịnh suốt đời hoang mang và lại cố công tạo ra một thế hệ trẻ không biết đứng không biết ngồi, lúc nào cũng mộng mị giữa trưa nắng đặng tự nhốt ḿnh vào cái thế bí của “đời người”, tự ḿnh nhét ḿnh vô thế bít đường của tâm tưởng với rượu và khói trắng. Một thế hệ fan sẽ hoang mang v́ nghe nhiều nhạc Trịnh. Một thế hệ bắt chước đời sống như Trịnh khi cứ càm ràm “Tiến thoái lưỡng nan”cả đời tới khi tắt thở. Thành ra những bộ phim về Trịnh ít ai coi, chưa bao giờ thu hút khán giả là v́ vậy. Ai dám làm phim về đề tài Trịnh th́ phải phục là họ thích Trịnh dữ lắm. Cuộc đời Trịnh có cái ǵ hay ho mà học hỏi. Xin lỗi! Nếu TCS có từng yêu bà Tuyết Mai, Lâm Thanh Hà hay bà Thẩm Thúy Hằng cũng không phải là điều mà thiên hạ cần chú ư. [Nguyễn Gia Việt] 09-06-2022 - FB
|