|
|
Văn Lang Tôn-thất Phương
Phần A: Đầu Tháng Tư
Ngày đầu tiên của tháng Tư gọi là ngày “Cá Tháng Tư”. Đó là dịch từ tiếng Pháp (Poisson d’Avril), chứ tiếng Anh gọi là April Fool, nghe dễ hiểu hơn. Người Việt ta dù sao cũng c̣n mang ít nhiều ảnh hưởng văn hóa Pháp trong ḿnh, mặc dù số người ngày càng ít đi. Chúng ta tiếp thu được sự lăng mạn trữ t́nh trong văn chương Pháp, nhưng theo thời gian mà hầu như vắng bóng (miền Bắc: Sau 1954, miền Nam: Sau 1975). Cách kiến trúc nhà cửa, dinh thự, vv... của Pháp, mặc dù chúng ta ở với họ rất lâu mà chẳng mấy người Việt học được. Giữa thập niên 1960’s rồi mà đi xây một ṭa nhà lớn ngay giữa Sài G̣n cứ vuông như cái hộp, không khác ǵ một trụ sở ngân hàng hay thương mại ở New York. Chỉ có một ṭa nhà, đó là một trường học ở Sài G̣n, là được xây theo kiểu đẹp xưa của Pháp, nhưng đó lại do cụ Nguyễn Trường Tộ xây năm... 1864! Ngày đầu tiên của tháng Tư cũng là ngày nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (TCS, 1939-2001) qua đời. Người nhạc sĩ này đă để lại cho chúng ta những ǵ? Thứ nhất là một gịng nhạc trữ t́nh, lăng mạn. Nhạc TCS đă có thể lan rộng ra được v́ thời đó nó có được đông đảo quần chúng hưởng ứng và yêu thích, và cũng nhờ có một môi trường phóng khoáng để nhạc TCS được phổ biến. Thứ nh́ là một suy nghĩ mới. Chính những bài hát của TCS là nguồn khơi dậy cho mọi người ư thức về thân phận, “thân phận người Việt da vàng”, “nhược tiểu”, bị cuốn vào băo táp của chiến tranh. Quần chúng thích, v́ thấy có nhiều cảm nghĩ chung trong đó. Chỉ có măi về sau này, từ tháng Tư 1975 trở đi, nhiều người Việt mới quay lại và chỉ tay vào nhạc sĩ TCS và bảo “đă làm mất Việt Nam Cộng Ḥa” (VNCH). Nói cho đúng, chẳng phải chỉ một anh nhạc sĩ ốm yếu đơn lẻ mà làm được chuyện c̣n mất. VNCH “mất” là do lắm nguyên nhân. Về mặt quốc tế, VNCH bắt đầu “mất” là từ ngày ông Tổng Thống John F. Kennedy (JFK) lên ngôi, năm 1960. Trong những năm đầu của nhiệm kỳ Tổng Thống (1960-1962), ông JFK bị mang tiếng yếu kém qua những việc như phe Nga xây lên bức tường ở Berlin, sự thất bại trong cuộc đổ bộ lên Bay of the Pig ở Cuba, hay các nhượng bộ của Mỹ trong việc giải quyết hỏa tiễn Nga đặt ở Cuba, và việc thiếu kinh nghiệm nên kư Hiệp Ước Trung Lập nước Lào. Để vớt vát lấy điểm hầu có thể ra tái tranh cử cho nhiệm kỳ 2, ông JFK muốn Sài G̣n phải chấp nhận những ư tưởng của ông, và từ đó nảy sinh ra những hệ lụy nọ kia cho Đệ Nhất Cộng Ḥa (cứ nh́n vào những ǵ Washington hiện nay đang làm với Ukraina th́ rơ). VNCH bắt đầu sụp đổ khi CIA tổ chức lật đổ Đệ Nhất Cộng Ḥa năm 1963. Tướng Dương Văn Minh và nhóm của ông thực ra chỉ là tay sai, Washington mới là kẻ chủ mưu. Sau khi ám sát hai anh em Tổng Thống Diệm, JFK đánh điện sang ngợi khen đại sứ Lodge “đă hoàn thành công việc thật hoàn mỹ”; và chính ông đại sứ Mỹ Lodge đă ngợi khen ông Dương Văn Minh đă làm một việc “thật tuyệt vời” (Lodge nói bằng tiếng Pháp: Formidable). Trong đêm đảo chính lật đổ Đệ Nhất Cộng Ḥa (01-11-1963), ở nông thôn trên toàn lănh thổ VNCH, hàng trăm đồn lẻ tẻ và Ấp Chiến Lược bị tràn ngập... VNCH bắt đầu “mất” là từ ngày ấy! Sau 1963, các chính phủ liên tiếp của Đệ Nhị Cộng Ḥa chỉ là những mảnh vỡ được Washington ráng chắp gắn thành một khối, cho đến khi thấy không cần thiết nữa th́ họ phủi tay dứt áo, vậy thôi. Đệ Nhị Cộng Ḥa đă không vững mạnh, trong chính phủ lại không mấy ai có kinh nghiệm điều hành chính phủ, không có kinh nghiệm hành chánh, do chủ yếu là quân nhân biến thành chính trị gia hợp tác với người của các chính đảng, cộng với một số thế lực tôn giáo... mà không ai có năng lực ǵ (theo nhận định của tướng Maxwell Taylor, Tham Mưu Trưởng Liên Quân Mỹ, sau đó làm đại sứ Mỹ ở Sài G̣n). Dân biểu Quốc Hội th́ lại có lắm người đi hàng hai, các tin tức mật quân đội, chính trị... th́ lại bị những gián điệp như Đinh Văn Đệ, Phạm Xuân An, Vũ Ngọc Nhạ, v... nắm được. Ngoài ra c̣n có nạn tham nhũng trong quân đội, trong giới chính trị, một số thương gia th́ buôn bán dược phẩm cho bên kia... Thành ra, trong ṿng chưa đến 12 năm (1963-1975), VNCH cứ từ từ mà vỡ trận, chẳng phải là một nghệ sĩ lang thang và đơn lẻ như TCS có thể “làm mất VNCH”. Có điều, giống như đông đảo người Việt khác ở miền Nam thuở đó, nhạc sĩ TCS cũng không hiểu được, cho đến năm 1991, Cộng Sản (CS) là một phong trào quốc tế, các đảng CS ở mỗi quốc gia đều là chi nhánh hoạt động theo chỉ thị của Tổng Hành Dinh ở Moscow. Và từ năm 1953, v́ không hiểu rơ t́nh h́nh Việt Nam, Stalin giao phó vấn đề Việt Nam cho đảng CS Trung Quốc đảm nhận, lo liệu. Trên mặt tổ chức, vấn đề là như vậy. TCS chỉ bắt đầu hiểu ra mọi vấn đề là từ năm 1975 trở đi, sau khi Việt Nam đă thống nhất. Lúc đó th́ không có vấn đề ai có thể “làm mất VNCH” nữa, v́ lịch sử đă sang trang. Ngắn gọn, có thể chúng ta nên nghĩ như thế này: Muốn biết – một cách tử tế – về sự mất c̣n của VNCH, những điều cần soi xét là chính sách của các thế lực lớn sau lưng cuộc chiến ở Việt Nam: Washington từ thời Eisenhower, qua thời Kennedy cho tới sau đó đến tận 1975, đă như thế nào? Moscow, Bắc Kinh đă như thế nào? Rồi t́m hiểu về các yếu tố trong chủ trương của Hà Nội, trong nội bộ VNCH, các phe phái chính trị, giới tôn giáo, trí thức, quân nhân, vv... ở miền Nam. Nhân vật TCS chỉ là một chiếc lá rất nhỏ trong bối cảnh trí thức dấn thân ở miền Nam, so với những nhân tố lớn đă liệt kê ở trên th́ không là ǵ cả. Làm sao với thân phận một nhạc sĩ đơn lẻ, TCS lại có khả năng “làm mất VNCH”? Hay là nh́n về TCS qua những xem xét như trên th́ làm khó quá, phải không? Trong cả bố cực lớn của cuộc Chiến Tranh Lạnh kéo dài đến những 60-70 năm, một người Việt b́nh thường như nhạc sĩ TCS làm sao có thể thấy hết tất cả mọi ngọn ngành của cuộc chiến Việt Nam từ những toan tính của Washington, Liên Xô, và Bắc Kinh? V́ không rơ nguyên nhân th́ không thể có nhận định đúng. Từ 1975 đến khi qua đời, nhạc sĩ TCS có 26 năm dài để sống và chứng kiến mọi điều mọi sự ở Việt Nam. TCS suy nghĩ ǵ? Có lẽ trong những ngày đầu sau tháng 04-1975, suy nghĩ của anh khác. Sau đó, nhất là sau khi làm đi làm lại nhiều bản tự kiểm và theo trâu đi cày, suy nghĩ của anh khác, chẳng có ǵ ghi chép chính thức những điều anh nhận định. Vả lại, làm sao anh dám nói ra những nhận định, trừ ra một vài câu hát vu vơ:
Đôi tay
nhân gian chưa hề
độ
lượng Một số người lại có nói: “Tại sao TCS phản chiến mà chỉ phê phán có một bên, không nói ǵ bên kia?” Chúng ta nên biết chi tiết này: Nội chỉ có câu “20 năm nội chiến từng ngày” trong bài hát “Gia Tài Của Mẹ” mà TCS đă bị “trong rừng” lên án và đ̣i ám sát? Con người ta ai cũng biết sợ, chẳng lẽ riêng TCS không sợ? Mà thực ra th́ TCS có nói đó chứ:
“Một
chiếc
xe tang, trái ḿn nổ
chậm,
người
chết
hai lần...” Và có lẽ cũng không có ai muốn trách TCS tại sao lại kêu gọi “Hăy Yêu Nhau Đi”:
Cho tôi đi xây lại
chuyện
t́nh Hay kêu gọi ráng nuôi hy vọng:
Dù đêm súng đạn,
dù sáng mưa bom
Trong cái mơ mộng về một ngày mai “có bước chân tự do”, có h́nh ảnh “người Việt hái lúa ngoài đồng chín”... điểm căn bản của TCS là niềm tin người Việt với nhau th́ dù sao vẫn thương yêu nhau.
Ḷng Nam trông Bắc,
t́nh dâng trong mắt
Dù hôm nay tôi chưa về
Hà Nội
Rồi
quê hương sẽ
có ngày ḥa b́nh “Người Việt với nhau th́ thương yêu nhau”, nhạc sĩ TCS ngỡ thế, và hầu hết chúng ta đều ngỡ thế, có người ngỡ thế rất lâu...
Vào rừng
không biết
lối
ra Trong bao nhiêu năm dài tháng tận của lịch sử cận đại Việt Nam, cả một phần lớn của dân tộc đă “ngỡ” rất nhiều, có riêng ǵ một nhạc sĩ TCS! Nhưng để nhận ra cái lầm của bản thân th́ rất khó, phải có dũng khí mới làm được việc đó. Trong khi đó, chỉ tay để nói ra cái sai lầm của người khác th́ lại dễ vô cùng. Ở trên là một số điều nhớ được cho phần đầu của tháng Tư. Khúc giữa (của tháng Tư) th́ cũng có nhiều việc này nọ, nói chung là những bước đi thăng trầm của dân chúng và quân đội VNCH. Phần cuối của tháng Tư, đặc biệt là về ngày 30-04-1975, mới quan trọng. Từ đó đến nay cũng đă nửa thế kỷ trôi qua rồi. Vấn đề 30-04 to lớn quá, năm nào cũng nhớ, nhưng khó có thể gom lại trong một vài nhận định mà gọi là tạm đủ được. Mong là khi nào có thể sắp đặt được các suy nghĩ ổn một chút sẽ ghi chép những nhận định, qua những dịp khác. * *
(01-04-2025)
|