Tháng 11-2024:   Nghĩ Ǵ?

(61 năm dài của một nước nghèo)


*

Văn Lang Tôn-thất Phương


 

*

*

 

Hôm nay là ngày 01 tháng 11 (2024), đúng 61 năm sau biến cố 01-11-1963. Tùy theo lập trường chính trị của cá nhân mà nét nh́n của người Việt rất khác nhau. Nhưng dù thấy thế nào đi nữa, ngày đó cũng là một khúc ngoặt lớn của lịch sử. 

Ở đây có một câu hỏi lớn: “Dân tộc ta có khôn ngoan hay không”?  

Muốn trả lời, nên nh́n vào thực trạng của quá khứ, và hiện tại. Một quốc gia khôn ngoan mà nhân dân và nhà cầm quyền không tin nhau, giáo dục và thông tin th́ bưng bít, các hiệp ước kư kết với nước ngoài th́ giấu kín… Trong xă hội, nhiều cá nhân “khôn ngoan” theo cách riêng của ḿnh: Chọn lựa giải pháp “chạy chọt, lo lót” khi đụng vấn đề (kể cả hối lộ thần thánh), người buôn bán th́ bỏ thuốc trong thức ăn và rau trái để thản nhiên đầu độc đồng bào ḿnh, người khác th́ chân trong chân ngoài, hoặc lo di dân theo dạng du học hoặc xuất khẩu lao động, hay ráng đi “chui” vào Mỹ, Anh Quốc, vv … 

Những điều này, ai cũng biết:  Thực lực của quốc dân không có, lại c̣n chồng thêm t́nh trạng cua kẹp nhau trong rọ, con này kéo con kia xuống để ngóc lên. 

Việt Nam là một nước nhỏ, và nghèo. Mà nước nhỏ th́, nước nào cũng vậy, bị các cường quốc chi phối. Hoặc họ chi phối trực tiếp, giống như Pháp cai trị Việt Nam ngày xưa; hoặc giúp đỡ những người đến cầu viện họ:  Ông Hồ Chí Minh (HCM) sang Nga (và Tàu), ông Ngô Đ́nh Diệm (NĐD) sang Mỹ...  Trên đời này, nào có ai cho không ai cái ǵ bao giờ, chẳng phải là các cụ không biết. 

Việc cụ Phan Bội Châu (PBC) đi Nhật th́ ai cũng rơ. Nhưng, theo chiều hướng thay đổi của lịch sử, cụ đă tự bỏ ư định cầu Nhật viện trợ vũ khí từ thuở nào xa lắc, năm 1907 hay 1911 (là năm bị chính phủ Nhật trục xuất, và năm Tôn Văn thành lập Dân Quốc sau cách mạng Tân Hợi). Nhưng suy nghĩ của cụ đă thay đổi, chủ yếu là do chính cụ thấy nghiêng dần về chủ trương của cụ Phan Chu Trinh, tuy tiến tŕnh không phải xảy ra một sớm một chiều mà chỉ thay đổi từ từ. Sau này, khi cụ Phan Chu Trinh qua đời (1926), cụ PBC có công nhận rằng “ông Hy Mă cao kiến hơn tôi nhiều lắm” (Hy Mă là hiệu của cụ Phan Chu Trinh). 

Vậy cụ Phan Chu Trinh nói ǵ mà lay động được suy nghĩ của cụ PBC, một người vẫn hằng nhiệt t́nh kêu gọi “anh em ơi mau tuốt gươm ra”? 

Việt Nam thua Pháp “là do Văn Hóa ta không bằng họ”, cụ Phan Chu Trinh giải thích như thế. Dân trí thấp kém, dân khí ngu hèn, cuộc sống lam lũ; thành ra lỗi thời, thua họ là điều không tránh được. Vậy “chi bằng học”, phải học để trở nên văn minh, để tự cường. Việc bạo động (gây chiến tranh) không cần thiết, v́ chiến tranh không giải quyết được vấn đề Tiến Bộ Văn Hóa.  

C̣n về chủ trương chiến tranh của cụ PBC th́ cụ Phan Chu Trinh nói: Nhờ Nhật để đuổi Pháp, có khác nào muốn đuổi hùm mà rước sói vào nhà. Chưa chắc Nhật khác ǵ Pháp.

Thứ nh́, bạo động để lật đổ: Khi dân trí c̣n thấp, dân khí vẫn ngu hèn, có lật đổ được một lớp người cai trị đi nữa th́ chỉ là thay một nhóm người này bằng một nhóm khác, đó chỉ là thay đổi về nhân sự thôi, chứ sẽ mọi sự vẫn sẽ như cũ (xin nhớ là cụ nói từ năm 1905). 

Cho nên giải pháp là “phải học”, và lo mở mang dân trí, nâng cao dân khí, đồng thời làm cho cuộc sống người dân được sung túc (“hậu dân sinh”). Việc này cần thời gian dài, cho nên tạm thời hăy chấp nhận sự cai trị của người Pháp (“Ỷ Pháp Cầu Tiến Bộ”), học hỏi cái hay của họ, cho đến khi cứng lông mạnh cánh. 

Vấn đề là, cả dân tộc ta phải cải tiến ḿnh trước để có thể ngang hàng với người Pháp (“Có đồng đẳng mới b́nh đẳng”). Điều này, rất khó làm, phải cần sự kiên tŕ, lao tâm khổ tứ; mà đa số người Việt th́ bản tính xốc nổi, thường muốn thấy cái ǵ có ngay tức thời trước mắt. Cho nên, với đông đảo người Việt, việc “tuốt gươm đứng dậy, vươn ḿnh xốc đánh” th́ dễ, chuyện ǵ khó hơn th́ không đủ kiên nhẫn để làm. Lại bị hạn chế lớn: Không có được thông tin đúng đắn, nên dễ tin theo tuyên truyền, đâm ra quá hăng hái theo cái hiểu biết rất hạn hẹp của ḿnh. 

Ngắn gọn, trong chủ trương “phải học để tự cải tiến” khả năng và tư duy của ḿnh, tự cải tiến xă hội ḿnh; th́ cụ Phan Chu Trinh đi trước, cụ PBC lúc ban đầu tuy không chấp nhận nhưng dần dần mà theo sau. Điều này cũng không phải là mới, từ thời học giả Trương Vĩnh Kư đă có đề xướng như thế, cụ Phan Chu Trinh chỉ làm rơ hơn. Sau đó các ông Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh, Trần Chánh Chiếu, có cùng suy nghĩ. 

C̣n ông NĐD, tuy ở trong tổ chức của cụ Phan Bội Châu, và tôn sùng hoàng thân Cường Để (năm 1945, ông Diệm đă có cấu tưởng một quốc gia trong đó hoàng thân Cường Để sẽ làm Tổng Thống và ông sẽ vui vẻ nhận chức Thủ Tướng), tiếc là không có văn bản nào cho thấy ông NĐD nói lên khuynh hướng suy nghĩ và cách làm của cụ Phan Chu Trinh; nhưng việc làm của ông, căn bản là hợp tác để lo chấn chỉnh từ từ, giống như những điều cụ PBC viết trong phần cuối của “Pháp Việt Đề Huề Chính Kiến Thư”. 

Tóm lại, ông NĐD chọn lựa sự thay đổi theo từng bước, với “cả cộng đồng sẽ từng bước đồng tiến” trong khi mọi người ráng giữ những ǵ là sự tự trọng của ḿnh. 

Nhưng chính việc “giữ tự trọng” này làm ông bị hại vào năm 1963: Ông không muốn ai sai bảo ḿnh. Ông chống lại Washington đ̣i đưa quân Mỹ vào tham chiến trực tiếp ở Việt Nam. 

Kẻ thi hành việc giết hại anh em ông NĐD là đám tướng tá người Việt, nhưng họ chỉ là những con rối, tay sai, vô mưu, vô đạo đức. Chính sự ngạo mạn, xốc nổi, và trịch thượng của Washington mới là động lực giết hại anh em ông Tổng Thống (kể cả ông Ngô Đ́nh Cẩn sau đó). Washington muốn thủ tiêu anh em ông NĐD v́ sợ nếu để hai ông ra nước ngoài th́ “sẽ có một quốc gia nào đó giúp đỡ họ tái tạo cơ đồ”, chính ông Đại Sứ Mỹ Henry Cabot Lodge Jr. thú nhận như thế với bà Anne E. Blair về sau này (“Lodge in Vietnam”, 1995). 

Anh em ông NĐD (đặc biệt là ông Ngô Đ́nh Nhu, như ông viết trong cuốn “Chính Đề Việt Nam”) vẫn luôn luôn cảnh giác sự bành trướng của Trung Cộng, và dă tâm họ muốn biến Việt Nam thành quận huyện. Gắn ḿnh vào cùng phe với Tây phương, và duy tŕ nền giao hảo thân thiện với các nước Á Châu khác như Nhật Bản, Korea, Philippines, Đài Loan, Thái Lan, vv… là để củng cố kế sách “Thoát Trung”. Khi giết anh em ông NĐD đi, chính người Việt đă đánh mất cơ hội Thoát Trung ngh́n năm một thuở. 

Trót v́ tay đă nhúng chàm
D
ại rồi c̣n biết khôn làm sao đây!
 

Những kế hoạch xây dựng cơ sở hạ tầng và phát triển kinh tế, trong đó có những kế hoạch xây dựng nông thôn, mở mang Cao Nguyên, kỹ nghệ hóa, cải cách giáo dục, vv…  của ông NĐD; tuy chỉ là những bước đi chập chững, nhưng đă có khả năng đưa Việt Nam trở thành một xă hội như Korea, Singapore, Taiwan của hôm nay, hay ít ra nữa cũng ngang ngửa với Thái Lan, Malaysia, NẾU không có chiến tranh. Bây giờ, đă trên 60 năm trôi qua rồi, mà “thời cơ th́ có qua mà không lại”. 

Nh́n tổng quát, Chiến Tranh là nguyên nhân cốt lơi cho tất cả mọi vấn đề cho xă hội Việt Nam, trong quá khứ, hiện tại và tương lai. Và yếu tố lớn nhất trong việc “đánh mất thời cơ” là việc sát hại anh em Tổng Thống NĐD. 

Từ ngàn xưa, binh thư Tôn Tử đă nói rơ: “Chớ hề, chớ bao giờ, để chiến tranh xảy ra trên đất nước ḿnh”. Vậy nói ǵ đây, “trót v́ tay đă nhúng chàm”! 

Có hàng triệu người Việt vui mừng, và hàng triệu người thấy buồn, với sự kiện ngày 01-11-1963. Thấy buồn là những người di cư năm 1954, v́ nhớ “cơm áo nặng dầy ơn cựu chủ”. C̣n vui là những người thấy “Washington đem lại món quà của trời cho”, bên cạnh đó là những người muốn đem tôn giáo ḿnh làm Quốc Giáo, rồi đến đám chính khách đối lập thích nắm quyền lực ở Sài G̣n, và các quân nhân làm đảo chánh. Đó là chưa kể đến những đám đông quần chúng vui mừng nhảy nhót trên đường phố, v́ thấy “hôm nay tưng bừng, non sông đang vui mừng… ” (nhạc sĩ Nguyễn Hiền). 

Trong đám đông nhảy nhót này, nhiều người bây giờ hoặc đă qua đời, hoặc đă già lắm. Ai c̣n sống, th́ sau khi qua đủ lắm chặng đường khổ lụy cũng hiểu ra những bể dâu của thời cuộc. Không biết họ nghĩ ǵ khi thấy những con rồng, con hổ Á Châu như Singapore, Malaysia, Korea, vv… đang làm họ ngưỡng mộ, ước mơ? 

Người sao bể rộng sông dài
Ta sao co qu
ắp một nơi thế mà …
 

Ngày xưa, xưa lắm, triết gia Plato có kể câu chuyện “Trong Hang Động”:

     Với những người sống trong hang động, th́ tất cả thế giới của họ là ngọn lửa bập bùng và những cái bóng của họ trên vách đá. Chỉ những ai ra khỏi được hang động mới biết thế nào là thế giới, ở đó có tinh tú, sông ng̣i, núi cao biển rộng, mặt trời, chim chóc, vv… 

Trong chúng ta, có bao nhiêu người đă “sống trong hang động” vào năm 1963, hay c̣n sống trong hang động ngay cả hiện nay? Người sống trong hang động th́ nghĩ ḿnh khôn ngoan, có biết, v́ rơ ràng họ có thấy được ngọn lửa và bóng ḿnh lung linh trên vách đá. 

Đă 120 năm trôi qua mà chúng ta, cả dân tộc, chưa hiểu được suy nghĩ của cụ Phan Chu Trinh. Nếu bảo là “có biết, có hiểu”, th́ điều này lại chứng tỏ rằng dân tộc ta hiểu nhưng bất lực, không thực hiện nổi đường lối đă được chỉ vẽ, và tiếp tục để cho xă hội nghèo đói, dân trí thấp, khó khăn trói buộc... 

Thuờng th́ cái ǵ phải tự ḿnh suy nghĩ ra mới khó. Nay đă có người vạch ra sẵn cho, từ những 120 năm về trước, mà lại không có khả năng hay đủ kiên nhẫn để thực hiện, hầu có thể nâng cao cuộc sống của chính ḿnh. 

Vậy nếu chúng ta “khôn ngoan”, th́ cái “khôn” đó ở mức độ như thế nào?

 

*

*

 

(01-11-2024)