Tản Mạn Về Thành Ngữ Tiếng Việt

(Loại 4 Chữ)

 

Văn Lang Tôn-thất Phương


 

 

Hôm kia, có người bạn nói chuyện về những cái hay của các ngôn ngữ khác nhau: Tiếng Anh, tiếng Nhật, tiếng Pháp, tiếng Trung, vv...  Có lẽ tiếng nước nào cũng có những khía cạnh hay và đặc biệt của nước đó. 

     Bèn chợt nghĩ, vậy những thành ngữ sau đây có nên xếp vào hạng những cái hay đặc biệt của tiếng Việt không? Để bắt đầu, ḿnh thử lựa những loại gồm bốn chữ, nhưng giới hạn trong khuôn khổ có hai (2) Động Từ đi chung với hai (2) Danh Từ. Những loại khác (ví dụ “Ăn Vóc Học Hay”,  “Thầm Yêu Trộm Nhớ”, “Đổi Trắng Thay Đen”, vv…) sẽ từ từ t́m kiếm trong những dịp khác.  

Trong bảng “danh sách” bên dưới, do cái biết của cá nhân c̣n hạn hẹp nên chỉ có một ít, mong nội ngoại chư quân tử vui ḷng bổ túc giùm cho. Xin nhớ là chỉ những loại có hai (2) Động Từ đi chung với hai (2) Danh Từ.  

Và đây là những ǵ có nhớ ra được: 

     1.      An Bang Tế Thế
2.
      An Bần Lạc Đạo
3.
      An Phận Thủ Thường
4.
      Ăn Cháo Đá Bát
5.
      Ăn Gan Uống Máu
6.
      Ăn Một Đền Mười
7.
      Bán Phấn Buôn Hương
8.
      Băng Rừng Vượt Núi
9.
      Bới Lông T́m Vết
10.
  Bợp Tai Đá Đít
11.
  Buôn Thần Bán Thánh
12.
  Buôn Thúng Bán Mẹt
13.
  Buông Chầm Cầm Chèo
14.
  Cầu Trời Khẩn Phật
15.
  Chạy Đông Chạy Tây
16.
  Chiêu Hiền Đăi Sĩ
17.
  Chinh Nam Phạt Bắc
18.
  Chửi Chó Mắng Mèo
19.
  Cứu Khổn Pḥ Nguy
20.
  Dầm Mưa Dăi Nắng
21.
  Đá Cá Lăn Dưa
22.
  Đánh Đông Dẹp Bắc
23.
  Đào Tường Khoét Vách
24.
  Đạp Tuyết Dầm Sương
25.
  Đặng Cá Quên Nơm
26.
  Đâm Heo Thuốc Chó
27.
  Đi Mây Về Gió
28.
  Đội Trên Đạp Dưới
29.
  Đội Trời Đạp Đất
30.
  Đón Gió Phất Cờ
31.
  Động Dao Động Thớt
32.
  Đồng Lao Cộng Khổ
33.
  Đột Pháo Xông Tên
34.
  Được Chim Bẻ Ná
35.
  Giương Đông Kích Tây
36.
  Hóa Cọp Hóa Rồng
37.
  Hô Phong Hoán Vũ
38.
  Kén Cá Chọn Canh
39.
  Kéo Bè Kéo Đảng
40.
  Kêu Mưa Hú Gió
41.
  Kêu Trời Kêu Đất
42.
  Làm Hùm Làm Tướng
43.
  Làm Trời Làm Đất
44.
  Lấp Biển Vá Trời
45.
  Lên Bờ Vỗ Đít
46.
  Lên Non Xuống Biển
47.
  Lội Suối Băng Rừng
48.
  Lừa Thầy Phản Bạn
49.
  Mong Sớm Mong Chiều
50.
  Mua Danh Bán Tước
51.
  Nằm Gai Nếm Mật
52.
  Ngăn Thành Thủ Phủ
53.
  Nói Dơi Nói Chuột
54.
  Nói Hành Nói Tỏi
55.
  Nói Hươu Nói Vượn
56.
  Nói Trời Nói Đất
57.
  Nuôi Già Dạy Trẻ
58.
  Phá Rừng Xẻ Núi
59.
  Phá Xóm Phá Làng
60.
  Pḥ Vua Giúp Nước
61.
  Qua Cầu Rút Ván
62.
  Quăng Thúng Đụng Nia
63.
  Tham Vàng Bỏ Nghĩa
64.
  Than Mây Khóc Gió
65.
  Thề Non Hẹn Biển
66.
  Thờ Cha Kính Mẹ
67.
  Thượng Chân Hạ Tay
68.
  Treo Dê Bán Chó
69.
  Trèo Non Lội Suối
70.
  Trêu Hoa Ghẹo Nguyệt
71.
  Trừ Gian Khử Bạo
72.
  Vắt Chanh Bỏ Vỏ
73.
  Vùi Hoa Dập Liễu
74.
  Xui Nguyên Dục Bị
75.
  Xuôi Nam Ngược Bắc
76.
  Yêu Trẻ Kính Già

. . . 

     Nh́n chung th́ những loại nói về điều xấu (như “Đá Cá Lăn Dưa”, “Đào Tường Khoét Vách”)  nhiều hơn những ǵ nói về điều tốt (như “Cứu Khổn Pḥ Nguy”). Phải chăng điều này cũng phản ánh t́nh trạng xă hội, dù không hẳn là của chỉ riêng nước ḿnh thôi mà của khắp thiên hạ nói chung? 

“Lời là để chuyển ư”, cho nên trong những h́nh thức ngắn gọn nhất, súc tích nhất, mà chuyển được ư (hay nhiều ư) là điểm hay của một ngôn ngữ. Do đó, cái hay của thành ngữ thấy được là v́ nó có được những điểm nói trên. 

Đôi khi, thành ngữ lại có những ư ngầm bên trong, cho nên có một số thành ngữ rất khó để dịch ra tiếng nước khác. Ví dụ như “nói dơi nói chuột”, dịch ra thế nào cho ngắn gọn đây? 

Như thế này là một trường hợp “khó dịch”. Trong văn chương cổ của Trung Quốc, có hai câu rất hay: 

“Phù vân du tử ư
L
ạc nhật cố nhân t́nh”
 

Đây là ḷng đứa con phiêu lăng, nh́n mây bạc lững lờ mà nhớ (mẹ) ở cố hương. Và là cái t́nh “chạnh nhớ cố nhân” của con người khi nh́n ánh trời chiều lịm tắt.  Làm sao mà dịch được chỉ trong 10 chữ như nguyên văn? 

Cho nên mới hiểu ra được làm thơ rất khó. V́ người khác làm thơ hay quá, súc tích quá, ư tứ dồi dào quá, lại bóng bẩy, hợp t́nh hợp cảnh, ngụ ư trong thơ lại được thấy rơ khi đọc lên... Với những bài thơ như vậy, khi một cá nhân biết ḿnh không thể làm được th́ chỉ nên nghiêng ḿnh mà bái phục. 

Hăy xem thử một bài thơ của cụ Phan Văn Trị để thấy rơ.  Bài “Tôn Phu Nhân Quy Thục” của cụ, qua sự bóng bẩy trong từng lời từng chữ, vừa họa lại rất chỉnh bài thơ của ông Tôn Thọ Tường, vừa mượn tích xưa để gửi gắm ư hướng phải “pḥ chính nghĩa”: 

Cài trâm sửa áo vẹn câu ṭng
M
ặt ngă trời chiều biệt cơi Đông
Ngút t
ỏa đồi Ngô un sắc trắng
Duyên v
ề đất Thục đượm màu hồng
Hai vai tơ tóc b
ền trời đất
M
ột gánh cương thường nặng núi sông
Anh h
ỡi Tôn Quyền anh có biết
Trai ngay th
ờ chúa, gái thờ chồng.
 

Về văn chương, nhớ lại, lâu lắm rồi, có nhà văn nào đó viết: 

“Văn Chương là ǵ?
Văn là v
ẻ đẹp.
Chương là vẻ sáng.
L
ời của người bóng bẩy tựa như vẻ đẹp vẻ sáng, gọi là Văn Chương”
. 

 

*

*

 

(03-02-2025)