“Tam Nhân Đồng Hành Tất Hữu Ngă Sư”:

Đúng mà không đúng

 

People are who they are.
You cannot make someone to be who you want them to be.

(Ngn ng Tây phương)

 

Có nhng điu hc lúc nh, trưng hay t báo chí sách v, khi ln lên có dp nh́n li mi thy ra cái “biết” ca ḿnh đôi khi không đy đ. 

Ví d như chuyn vua Nghiêu vua Thun bên Tàu.  Hi c̣n nh đưc biết vua Thuđưc vua Nghiêu nhưng ngôi cho v́ hin đc: 

Đc đi thánh, h Ngu tên Thun
Bu
i tim long (1)
gp vn hàn vi
Tu
i xanh khut bóng t bi
Cha là C
Tu ngưi th́ ương ương
 

M gh li tánh càng khe kht
Em T
ư
ng thêm rt mc điêu ngoa
M
t ḿnh thun c va ba
Trên ch́u cha m
i hoà cùng em
 

Trăm cay đng mt nim ngon ngt
D
u t sanh không chút biến di (…)
M
y phen non Lch xa xôi
C
chim v́ nht, ru
ng voi v́ cày

Tiếng hiếu hu xa bay b Thánh
M
ng trưng dung trao chánh như
ng ngôi…
 

Nghiêu và Thun là hai v vua ca huyn thoi, bi v́ thc s lch s ngày nay (như mt môn khoa hc) ch biết xa v trưc cho đến thi Vơ Vương nhà Chu mà thôi.  Dĩ nhiên Vơ Vương phi là con ca ai đó, nhưng lch s không biết b ca Vơ Vương, ch có truyn thuyết bo rng đó là Văn Vương, mt nhân vt trong tiu thuyết Phong Thn.  Văn Vương trung thành vi vua Tr, đến khi ông qua đi th́ con ông (Vơ Vương) mi dit Tr, lp nên nhà Chu. 

Trên truyn thuyết, Nghiêu và Thun đưc xem là hai v vua hin minh.  Dưi thi hai ông, trăm h đưc âu ca v́ vua tr dân bng đc. Tương truyn khi b tù mt ai, vua ch v mt ṿng tṛn trên mt đt và phm nhân c măi trong đó… là xong! 

Nghiêu và Thun dù sao cũng là thn tưng ca các v vua Tàu thi trưc (và Vit Nam?). Ngưi nào mun vua nghe theo, c trưng h́nh nh Nghiêu Thun ra trưc khi nói là có th thành công.  Chuyn k  

Vua gin, sai cht chân mt ngưi.  Án T lt đt quỳ xung:    “Tâu b H, vua Nghiêu vua Thun ngày trưc khi cht chân ai th́ cht chân nào trưc?”.

Vua hiu ư, khoác tay:  “Thôi đem giam li, s xét sau!” 

Trong quan nim ca Nho giáo, mi cá nhân phi luôn luôn xng đáng vi vai tṛ ca ḿnh ch s xét đoán không da theo giàu nghèo, tui tác, vv... Nghĩa là làm vua th́ phi ra vua, làm cha phi ra cha, làm con phi ra con...  (Lun Ng: “Quân quân, thn thn, ph ph, t t”).  Vit Nam, khi Cao Bá Quát giúp Lê Duy C chng li triu đ́nh, ông đă ra tuyên cáo v lư do ni dy ca ḿnh: 

B́nh Dương B Bn vô Nghiêu Thun
M
c Dă Minh Đin hu Vũ Thang
 

Như thế th́ Nghiêu Thun là mt loi “khuôn vàng thưc ngc” trong tư tưng quân ch phương Đông.  H́nh nh hai vua này đưc tưng tưng ra đ cho vua chúa ly làm chun mc lư tưng mà noi theo (2).  Cho ti gn đây, tôi t́nh c đc đưc vài chi tiết khác v hai v vua “thn tưng”, thy h cũng “con ngưi” như mi ngưi thưng:  

Trúc Thư K Niên” ghi chép:  Thun trc xut Nghiêu, đem đến B́nh Dương giam cm, trưc tiên lp Đan Chu (3) làm đế, sau cưp đot đế v.

Tuân T
và Hàn Phi T (thi Chiến Quc) cũng có viết như vy. “Phu viết Nghiêu Thun thin nhưng, th hư ngôn dă, th thin gi chi truyn, th lu gi chi thuyết dă.” (Khng Phu T nói Nghiêu Thun nhưng hin, là hư ngôn vy, là truyn ca k thin cn, thuyết ca k b lu vy)  [Tuân T: Chính Lun]. 

Thun bc Nghiêu, Vũ bc Thun, Thang phóng Kit, Vơ vương pht Tr, th t nhân gi, nhân thn thí kỳ quân gi.” (Thun bc Nghiêu, Vũ bc Thun, Thang đui Kit, Vơ Vương đánh Tr, bn k này là b tôi thí vua vy) [Hàn Phi T: Thuyết Nghi]. 

Cũng có ghi chép khác: “Tam Miêu không phc, thế là Thun phát đng chiến tranh gii quyết”. Và “Tích Nghiêu đc suy, vi Thun s tù dă.” (Xưa Nghiêu đc suy, v́ b Thun cm tù vy) [“S Thông: Nghi C” dn “Cp Trng Ta Ng” văn]. 

Tuy nhiên v sau, do Tây Hán đc tôn Nho thut, ch cho phép mt nét nh́n lch s duy nht phát trin, dn đến điu Thun bc Nghiêu t t biến mt, không đưc my ai đ ư (4).  

*

Hi nh tôi có đưc hc câu “Tam nhân đng hành tt hu ngă sư” (trong ba ngưi cùng đi vi nhau t có mt ngưi có th là thy ca ta).  Nghim thy cũng đúng: Nếu không t quá, mi cá nhân đu có điu ǵ đó mà ta có th hc đưc. 

Nhưng câu này ch đưc truyn li có phân na (chng rơ có phi do tính ưa “gin lưc” ca ngưi Vit không). Thc ra, trong Lun Ng (Chương Thut Nhiên), câu nói ca Khng T như sau: 

Tam nhân đng hành tt hu ngă sư yên. Trch ḱ thin gi nhi ṭng chi, ḱ bt thin gi nhi ci chi”, nghĩa là:

Trong ba ngưi cùng đi đưng, nht đnh có ngưi đáng là thy ta. Hăy la chn ưu đim ca h đ tăng cưng hc tp, phát hin ra nhưc đim ca h đ loi b, t đó có th sa đi ḿnh, hoàn thin nhân cách ḿnh.  

Hay là vào thi đó, báo chí sách v biết đến đâu th́ đăng ti đó, không b th́ gi ra đào bi thêm làm ǵ?     

*

Gn đây, tôi t́m vào lănh vc lch s thi Tây Sơn và chúa Nguyn Phúc Ánh.  Đây là mt lănh vc hay và c̣n rt nhiu điu cn khám phá, nhưng do ư hưng “d́m mt triu đi đ nâng mt triu đi khác lên” ca gii đang cm quyn nên mi s có l phi ch thêm mt thi gian khá dài na đ đưc làm sáng t.  Trong khi đc tài liu, do ṭ ṃ nên có bưc vào mt hai lănh vc không liên quan, nhưng nó kỳ thú v́ cho thy đưc nhng điu ḿnh “biết” trưc đây đu chưa đ.  Xin chép li mt vài điu (5):   
 

H(2200 BC):

Đi Vũ là mt v thánh, đưc ng l cúng tế ca cc (“quc tế). Tương truyn Vũ v́ có công tr thy nên đưc vua Thun truyn ngôi cho. Đây là thi huyn s nên hu thế tha h thêm tht.

Trong “Lun Ng”, Khng T ch nói là Vũ có công sa sang ng̣i lch đ bt úng thy mà thôi (thiên 8). Xung ti đi Mnh T th́ li nâng lên thành Vũ đào chín con sông, vét bn sông khác cho nưc chy ra bin, luôn tám năm mi xong, ba ln đi qua nhà ḿnh mà không vào (Đng Văn Công thưng, bài 4). Sau này, qua ti sách “Lă Th Xuân Thu” đi Chiến Quc và “S Kư” ca Tư Mă Thiên (nhà Hán) th́ công cuc tr thy t ch vét sa sông rch ca Vũ thành ra đi phó vi “nn đi hng thy kinh hoàng”, và thi gian t 8 năm dài ra thành 13 năm.


K
t thi Nam Bc Triu (420-589), đưc Nam triu xây dng lăng miếu đu tiên đ suy tôn ( Thiu Hưng, tnh Chiết Giang) th́ hành trng ca Vũ đưc góp gió thành băo, đ th chuyn hư cu thêm vào: Hai bàn tay ông tr nên dày cui u nn v́ nhng cc chai, và nơi chân th́ dày đc nhng mô so li lơm. Bun cưi nht là sut 13 năm làm “anh hùng thy li”, Vũ đưc cho là ba ln đi ngang nhà ḿnh mà không thèm ghé vào, vy mà li... có con. Ngưi con y là Khi , sau này kế v ông.


V́ ch
mâu thun đó mà ngưi ta li phi ngy to nt cho trn, rng Vũ kết hôn mi 4 ngày th́ phi đi tr thy, có ln đi ngang nhà nghe tiếng con tr khóc oe oe mà phi cn răng lm lũi bưc đi.

Nếu vy, li ḷi ra ch mâu thun khác: Cha Vũ là Cn trưc đó đưc giao nhim v tr thy nhưng không hoàn thành, nên b vua Thun giết và lnh cho Vũ thay cha tiếp tc công vic.  Té ra ông thánh này đang khi chu tang cha đă kp cưi v và gieo mm sng vào bng nàng ta?


Ng
y to trong lch s thưng khó mà không đ li tỳ vết. Hung chi cái chuyn v chng, con trng đp con mái là chuyn nhân luân, h s trong kiếp ngưi; vy mà bn hu sinh n ḷng bt ông thánh xách bu bi chy long nhong cḥi sông đp rch sut 13 năm lin, không đưc cà tng, thit tḥi cho thánh Vũ biết ngn nào!

 

KHNG T (551-479 BC):

Ông thánh này có nh hưng tht sâu rng, không ch Trung Quc hoc riêng châu Á.

Tư Mă Thiên sinh ra sau khi Khng đă mt đến 400 năm, li thêm, trưc đó nhà Tn đă tng đt sách, nên khi ông viết tiu s Khng (“S Kư” - Khng T Thế Gia), đa phn ch là chép theo nhng chuyn truyn khu. Như chuyn Khng T hai ln đến ra mt Lăo T, đây tht ra là ng ngôn, ch Tư Mă Thiên viết, ch trong sách “Lun Ng” (do hc tṛ Khng T ghi chép li) không thy nhc ti. Ri chuyn có viên quan đi phu nưc L là Mnh Ly T trăn tri, dn con ḿnh nên đến bái Khng T làm thy, v́ Khng là hu du ca thánh nhân: Năm đó thánh Khng nhà ta 17 tui!


Kh
ng T đ cao ch L, nhưng ngưi đi sau đă đy L ca Khng đến mc cc đoan. Như khi ông làm Á Tưng (đng th nh́ trong triu thn, chi Tưng Quc) nưc L, ch v́ không đưc chia phn tht trong l tế tri mà bc L.  Miếng tht là miếng nhc, thánh ơi!  

B L, Khng qua V. Khi cùng đi do vi V Linh Công, Linh Công ngi chung xe đàng trưc vi nàng thiếp yêu tên Nam T. Vy là Khng t ái, bc V mà đi sau khi than th: “Ta chưa thy ai hiếu đc bng hiếu sc!” Li đó là tha.  Đàn ông nào li chng ưa gái đp, chng l ngài mun nhà vua đ cô ái thiếp đp mơn mn ngi băng sau nh́n hai ông đc ra cm tay nhau?

Tht ra, nhng chuyn đó ch là do ngưi ta ba ra đ biến Khng T thành ngưi khc kh, lt lo nhân t́nh…

 

CHU HY (1130-1200):  

T là Nguyên Hi, hiu Hi Am. Đây là ông thánh đă đy lư hc ca Nho giáo lên thành Tng Nho.


Thánh Chu su
t đi m ming nói nhân nghĩa, khuyên mi ngưi nên gi ǵn “thiên lư” (l tri) và tuyt nhân dc. Ni này cc đoan đến ni cho rng đo làm ngưi ch có hai li: Mt là thành quân t, hai là làm cm thú.


V
y đó, nhưng trong “Tng S”, quyn 37, có chép rng vào năm Khánh Nguyên th 2 đi Tng Ninh Tôn (1196), Giám Sát Ng SThm Kế T đă hch 10 đi ti ca Chu Hy, như: Bt kính vi vua, bt trung vi nưc, ln áp qun thn, bi hoi l giáo... Đc bit c̣n hài ra rng Chu đă quyến rũ hai ni cô đem v làm hu thiếp; con dâu ca Chu tuy chng chết nhưng li có cha, nh công ca... Chu; lon luân đn mt không ǵ không dám làm. Sau rt, Thm đ ngh chém đu Chu “cho tuyt nc loài ngy quân t. Trưc nhng li đanh thép ca Thm, Chu Hy không đưng chi căi, phi dâng biu t ti (trưc đó, Thm cũng đă tng tranh lun vch mt Tŕnh Di, thy Chu Hy).


N
hưng m
y trăm năm sau, khi các triu Minh Thanh li dng Tng Nho, đă đ cao Chu Hy, đưa ông vào Văn Miếu đ phng th, th́ đon chép trong “Tng S” kia b l đi, chng ai nhc ti.


, th Chu Hy th́ c th vy, nhưng xin nh cho: “Đng nghe nhng ǵ thánh hin nói, mà hăy nh́n k nhng ǵ thánh hin làm”!   

*

Nói chung, trong nhng điu mà “các c nhà Nho” dy chúng ta, đa s đu là chuyn “đng trên con ngưi b́nh thưng” trong xă hi. Thêm mt điu na, nhng ǵ chúng ta đưc biết lúc trưc, nhiu khi chưa đy đ hay không đúng vi s thc.   

Hy vng là vi thi gian, ri đây chúng ta s có th biết thêm đưc nhng điu khác vi cái “biết” ca chúng ta bây gi. 

Nhưng căn bn là khi chưa biết rơ v ngưi nào đó, ch nên quá d dăi mà sùng bái th phng, bt c là ai!    

(2018-01-20)

  

Chú Thích 

1.       Tim long là rng ch́m, tiếng tôn kính đ ch mt ngưi khi chưa đến thi “t gió tung mây”.

2.       V́ Nghiêu Thun ch là mt th “h́nh nh mu mc” trong chính tr ngày xưa phương Đông, tt c các v vua đu không th nào hơn Nghiêu và Thun đưc.  Cho nên lp lun như giáo sư Trn Văn Giàu (trong “H Ư Thc Nho Giáo”) rng “ti sao c phi xưa hơn nay” là b qua ư nim “mu mc” nói trên.  Thc ra ông Giàu nói như thế ch đ chng minh rng ư thc Mác-Lê tuy đến sau nhưng hơn hn nhng ǵ đi trưc nó.

3.       Đan Chu là con trưng ca vua Nghiêu, và là ngưi con duy nht có ghi chép. Mt nhà Nho nào đó biết điu này nên đă g cho mt Đào hát đ c Phan Bi Châu: “Vua Nghiêu có chín ngưi con. Đan Chu là mt, hi c̣n nhng ai”?  Tuy nhiên c Phan nhanh trí, lái vn đ qua ch khác:

“Thân em thc n nhu ḿ,

Mt Đan Chu cũng đ, hi chi đến chín ngưi”!

4.       Tài liu ca Liberty Sea.

5.       Tài liu ca Lê Vĩnh Huy.