Sống Hạnh Phúc
 

Văn Lang Tôn-thất Phương


 

 

“Sống hạnh phúc” và “Biết sống hạnh phúc” là hai điều khác nhau. “Biết sống hạnh phúc” thực ra là cả một nghệ thuật, nó đ̣i hỏi nhiều cố gắng, có sự phán đoán đúng đắn, và khôn ngoan.

C̣n “sống hạnh phúc” th́ không phải là ta cứ việc sống th́ tự nhiên có hạnh phúc. Hạnh phúc nào có bao giờ t́m đến ai đâu, phải có cố gắng mới mong ra có thể t́m được nó. 

     Hạnh phúc trên đời cũng không phải là một đích đến, cũng không phải là một tiến tŕnh, hay đường đi. Nó chỉ là một trạng thái, nằm ở một thời điểm nào đó dài hay ngắn trong đời  người thôi, và thường là do sự so sánh hơn tự nó là một thứ ǵ tuyệt đối. “Thiên lư tha hương ngộ cố tri” là hạnh phúc ở một thời điểm, c̣n sau đó như thế nào th́ cũng c̣n... tùy! 

Nhưng con người ta bao giờ cũng muốn sống hạnh phúc, và không ngừng t́m kiếm hạnh phúc. Triết học sinh ra từ đó, với nhiều cách giải thích khác nhau, cùng với những giải pháp khác nhau. Có lẽ do đó mà khoảng sau này, tự nhiên tôi đâm ta thích t́m hiểu về triết học; thích thôi, chứ không dám chui vào việc t́m ṭi. V́ bây giờ mà mới bắt đầu “vỡ ḷng” th́ ắt cũng phải đến có 1-2 chục năm sau mới có thể “vỡ ra”, mà lúc đó th́ bản thân đă luân hồi gần mấy chục kiếp rồi! 

Không rơ là người Việt Nam ḿnh có được bao nhiêu kế thừa về tri thức Triết Học? H́nh như ở xứ ḿnh, người ta ít coi trọng triết gia (hay các học giả nào có quan tâm đến Triết Học) th́ phải. Trong những “mỹ từ” mà người ta hay nói hằng ngày, những chữ như “lư sự cùn”, hoặc “triết lư vụn” phản ánh lối suy nghĩ coi nhẹ đó. “Cứ ngơ ngơ ngáo ngáo như Triết Gia” chắc chắn không phải là những lời để bày tỏ sự thán phục. 

Trong xă hội Tây phương, có lẽ là họ không nói như vậy (?). Từ đâu thời xa xưa, họ đă có những triết gia lẫy lừng, như Aristotle, Socrates, Plato... Rồi sau đó là trăm hoa đua nở: Pythagores, Kant, Descartes, Nietzsche, John Stuart Mill, John Locke, Hegel, vv…  So sánh thử, th́ h́nh như Việt Nam ḿnh, chủ yếu chỉ có ông Khổng, ông Mạnh, và ông Lăo Tử (th́ phải). Quên, sau này c̣n có vác về hai ông Ăng-Ghen (Engel) và ông Mác (Marx); tuy theo lời ông Trần Văn Giàu th́ “chẳng mấy ai đọc đâu, nên cũng không mấy ai hiểu đâu”! Sự thực có như thế không, bây giờ Internet phổ biến, các bạn có thể t́m trên Internet để kiểm chứng nhé (good luck!). 

Mà cũng h́nh như trong phạm vi đạo Nho, nhiều thế hệ đi sau các vị như Phan Bội Châu, Nguyễn Thượng Hiền, vv... cũng có rất ít người hiểu được thấu đáo (ngoài một số học giả như Trần Trọng Kim, Nguyễn Hiến Lê, Nguyễn Duy Cần...). Cũng không biết có bao nhiêu người Việt hiểu biết về cái hay của đạo Nho nếu so với những ǵ họ biết về khuyết điểm của nó (đặc biệt là khi có chính trị chen vào th́ người ta càng bới móc để lập công). Trong số những ai có t́m hiểu về ông Khổng ông Mạnh, có vẻ cũng không ít người đem những suy nghĩ của Tống Nho (Đổng Trọng Thư) như “Quân sử thần tử, thần bất tử bất trung. Phụ sử tử vong, tử bất vong bất hiếu”, hoặc “tại gia ṭng phu, xuất giá ṭng phu, phụ tử ṭng tử” vv… trộn lẫn vào với những ǵ ông Khổng, ông Mạnh nói.  

Cụ thể là những khuyết điểm trong lư thuyết ông Khổng như coi nhẹ phụ nữ, hoặc nông phu hay thương nhân không thuộc về hạng “sĩ quân tử” …  được nhấn mạnh, nhưng những điểm tốt như những khái niệm Tu, Tề, Trị, B́nh, hoặc “Quân Tử Cố Cùng”, “Trượng Phu Cầm Túng”, “Bần cùng bất năng di. Uy vũ bất năng khuất” ... hay là những điểm như sau: 

“Thái b́nh tu nhất lược. Lộc lộc sỉ vi Nho”
(M
ột chước thái b́nh không nghĩ nổi.
Ḷng riêng luống thẹn tiếng sách đèn). 

“Thất thập Tề thành giai Bắc diện.

Nhất thời trung phẫn độc thư sinh”.

(Cả 70 thành nước Tề đều quay mặt về phương Bắc để xưng thần.  Nhưng có một thư sinh mang ḷng trung kiên thấy ḿnh phẫn nộ.) 

“Giữa ba quân có thể giành được soái ấn, nhưng không đoạt được cái chí của kẻ thất phu”. 

hoặc những ư hướng như sau: 

“Lúc vị ngộ, hối tàng nơi bồng thất
Hiêu hiêu nhiên, đi
ếu Vị canh Sằn
Xe b
ồ luân dù chưa gặp Thang Văn
Phù th
ế giáo một vài câu thanh nghị
C
ầm chính đạo để tịch tà cự bí
H
ồi cuồng lan nhi chướng bách xuyên

(…)

Kinh luân khởi tâm thượng
Binh giáp tàng hung trung

Vũ tr
ụ chi gian, giai phận sự
Nam nhi đáo th
ử, thị hào hùng”

[Nguyễn Công Trứ: Kẻ Sĩ] 

đều là những chủ trương “nhập thế cục”, “tế thế” rất tích cực. 

Ngược lại th́ lắm người Việt lại thường đưa ra những thứ mà họ bảo là “kinh điển”, như “quyền huynh thế phụ”, “nhất tự vi sư, bán tự vi sư”, vv... để chiếm phần lợi cho bản thân khi tranh luận, và số người “rành kinh sử” kiểu thế này th́ lại... có vẻ hơi nhiều! 

Nói theo cách khác, đây là một xă hội trong đó có lắm người c̣n đi theo “tính phong kiến” của những ǵ quá cũ (hoặc không đúng), chỉ v́ họ chọn lựa những phần có lợi cho bản thân thôi, khi thấy có lợi. 

Trở lại các triết gia:  

Trên căn bản, hầu hết các triết gia đều nhắm đến điều làm thế nào để có một xă hội đàng hoàng, đáng sống (trừ ra ông Mác, không đưa ông ra ở đây v́ đơn giản là tôi không hiểu ông lắm). Trên chiều hướng đó, ở phương Đông th́ ông Khổng nói về Nhân Lễ Nghĩa Trí Tín, ở phương Tây, ông Plato nhấn mạnh đến Công Lư, Trí Tuệ, Dũng Cảm, Tiết Độ, Đạo Đức... 

Và cả hai đều cho rằng Giáo Dục là nền tảng (hay là Ch́a Khóa) để cải tạo xă hội. Sự đào tạo những lớp người có Đạo Đức, có ích cho xă hội, là vai tṛ của Giáo Dục. 

Việc phải coi trọng Giáo Dục này, có vẻ là học sinh xứ ta ngày nay hiếm được nghe nói đến, chỉ được nhấn mạnh rằng ngày trước hầu như hoàn toàn là xấu, phong kiến, hủ lậu, vv… 

Vậy tóm lại, nên nói ngắn gọn như thế nào? 

Sự hiểu biết của con người có giới hạn, v́ vậy mới phải học hỏi, nghĩa là được Giáo Dục, để mở mang kiến thức, và tự gột rửa đi những sự “biết nửa chừng”. 

Điều này chỉ thực hiện được khi có tự do thảo luận, tự do phát biểu, tự do chọn lựa. 

Trong một xă hội mà tự do ngôn luận bị hạn chế tới mức gần như tối đa th́ rất khó cho sự trao đổi, hay phát huy, tư tưởng. Việc này ai cũng biết là không tốt cho sự phát triển của xă hội, nhưng trên thực tế, người ta lại cứ làm. 

*

* 

(05-01-2025)