Nhạc sĩ Nguyễn Văn Đông –

Cuộc đời “khóc cười theo vận nước nổi trôi”

Tôi đi giữa trời bồi hồi
Cờ bay phấp phới quên chuyện ngày xưa
Mong sao nước Việt đời đời
Anh dũng oai hùng chen chân thế giới...

(Nguyễn Văn Đông: Hải Ngoại Thương Ca)


Chưa t
ng đưc gp, quen biết cũng không, nhưng tôi yêu mến nhc sĩ Nguyn Văn Đông (NVĐ) t khi ḿnh c̣n nh.  C̣n nh măi thu y, ng như đâu mi chng hôm qua, bn nhc “Nh Mt Chiu Xuân nghe đưc t đài phát thanh đă làm rung đng ḷng ngưi : 

Chiu nay thy hoa cưi cht nh mt ngưi
Ch
nh ḷng tôi khơi bao nim nh
N
i đi xa xăm phương tri y
Ngư
i c̣n bun c̣n thương c̣n nh
N
ng phai ri em ơi (…)
 

Chiu nay có mt ngưi ngơ ngác đi t́m
M
t mùa Xuân nơi phương tri cũ…
 

So vi vài nhc sĩ ni tiếng khác, nhc sĩ NVĐ không sáng tác nhiu, nhưng hu hết các tác phm ca anh đu đưc thính gi yêu thích, có l v́ nhng t́nh cm trong đó đưc biu l rt thành thc. Qua nhc ca NVĐ, mt ngưi b́nh thưng như chúng ta không cn phi là quân nhân cũng có th cm đưc như ḿnh là ngưi trong bi cnh: 

Xác hoa tàn rơi trên báng súng
Ng
rng pháo tung bay
Ng
đâu hoa lá rơi...
 

Ưc mơ nhiu, đi không by nhiêu
V́ m
ơ ư
c trng như mây chiu
T
i duyên ngưi năm năm tháng tháng
Mong ch
ánh Xuân sang
Ng
đâu đêm c đi.
 

Chn biên thùy này Xuân ti chi
T́nh lính chi
ến khác chi bao ngưi ...
 

Có ai đó nói:  “Khi yêu mến ai cũng nên t́m hiu ti sao ḿnh yêu”.  Vy th́ ngoài s yêu thích nhc ca NVĐ, phi chăng tôi c̣n thy “cám cnh”? 

Vi ngưi Vit Nam, ngày 30-04-1975 là  mt mc thi gian quan trng.  Đó là ngày “có nhiu k vui ngưi bun”, trong đó có hàng hàng lp lp ngưi min Nam phi đi tù ci to, k c nhc sĩ NVĐ.  Tôi nh đưc cách đây khong 10-15 năm, có ai đó k rng khi sng trong ‘tri’, h thy nhc sĩ NVĐ mi ngày c “nm đó mt đng, c ḿnh đen thui, bng sưng lên rt ln”.  Ri có ngưi nào đó đă hát “Chiu mưa biên gii anh đi ... v đây”, và mt ngưi ln tui đă chnh ngay:   “Ngưi ta bnh nng, đ cho ngưi ta yên, đng có gin!”  (Viết theo kư c). 

V sau, khi báo chí cho biết nhc sĩ NVĐ đă đưc th ra, tôi có ư đnh nên t́m cơ hi gp anh mt chuyến.  Vài năm sau, nhân có dp ghé Sài G̣n, tôi hi thăm v anh nhưng nhng ngưi quen li bo anh “qua đi ri”.  Tôi ngn ngơ, nhưng không hiu sao li không t́m đến nhà.  Bây gi nghĩ li thy tiếc nui ti sao ḿnh li thế.  Th́ ví d lúc đó anh “đă mt” đi chăng na, t́m đến viếng bàn th ca anh cũng rt có ư nghĩa.  Ít ra cũng thp đưc mt nén hưng chân thành đ ng nim,  “đă không duyên trưc chăng mà, th́ thôi chút l gi là duyên sau”... 

Bây gi th́ biết rơ anh đă ra đi tht, sau my chc năm sng rt yên lng, và như li anh nói, “rt lê thê”... Nếu bo đi là b kh, th́ trong đó nim đau ln ca mt con ngưi – đc bit là mt văn ngh sĩ –  là vic không c̣n có th nói lên nhng cm nghĩ ca ḿnh; nht là khi hoàn cnh g̣ bó soi mói th́ nhng ai càng có tài, có tâm huyết li càng thy kh. 

V́ trong thi bui này ti x Vit, văn hoá ngh thut cũng là chính tr, mà vi chính tr “có đnh hưng” th́ không có chuyn lân tài.  Cho nên có th hiu đưc ti sao nhc sĩ NVĐ đă sng tht im lng trong sut by nhiêu năm dài đng đng.  Nghe đâu anh may mn có đưc ngưi v hin tn to đ không quá cht vt v́ sinh kế.  Nếu không, t anh đă có th phi “cát lm gió bi như trưng hp ca nhc sĩ Trúc Phuơng, hay chu “xoay vn” như Nguyn Tuân, Tế Hanh, vv... ca thi trưc: 

Tôi trong đau vn làm viên mui b
Đ
mn ḷng nhng k mun vô tư
...    (Chế Lan Viên) 

Hay: 

Mun đến đưc đt vàng nng mt
Ph
i trên ḷng trăm trn gió mưa qua...
Sang b
tư tưng, ta ĺa ta
M
t tiếng gà lên tin nguyt tà
...            (Tế Hanh) 

Cho nên, im lặng vẫn là vàng; cứ như Quang Dũng, Thế Lữ, Nguyễn Bính, Văn Cao, vv... trong những tháng ngày của quăng đời sau, lặng lẽ mà sống:

Tài hoa chi đó khéo trêu ngươi
Cái ph
n nam nhi lung nc cưi
Ngư
c đu xuôi đi him thếc
Sâu d
m cn vén thun t́nh đi
…            (Phan Văn Tr) 

Tuy nhiên, có điu mà anh không ng đưc, là tuy anh sng im lng, nhưng qun chúng vn nh anh, vn gi tm ḷng yêu mến đi vi con ngưi tài hoa, t́nh cm: 

Ngưi đi tha phương
X
ếp tàn y gi ly hương…           
                (“Sc Hoa Màu Nh”) 

Có lúc nghĩ v anh, tôi t hi chúng ta bo là yêu mến và t hào v nhc ca NVĐ, nhưng s yêu mến y đă nm chng mc nào trên thc tế?    

C th là chúng ta hiu đưc tâm t́nh ca nhc sĩ NVĐ như thế nào?  Trong đông đo nhng ngưi tŕnh bày nhc ca NVĐ, hu như mi ni đu hát sai li nhc ca anh, làm ngưi nghe thy nim vui không trn đă đành mà đi vi nhc sĩ NVĐ, có l điu này t cũng đă khiến anh ngm ngùi không ít. 

Ví d bài Sc Hoa Màu Nh, ch có mt n ca sĩ din t bài này rt đt, nhưng ch y hát: 

Đi tôi quân nhân
Chút t́nh riêng g
i núi sông
Yêu màu g
i nim thy chung
Nhưng r
i vn nh
M
t tri vn nh đi đi
Phư
ng rơi, rơi trong ḷng tôi
... 

Ti sao li “nhưng”?    “Nhưng” là t đ ni hai ư vi nhau khi ư sau ngưc li vi ư trưc.  Thc ra, nhc sĩ NVĐ đă viết: 

Yêu màu gi nim thy chung
Xa
r
i vn nh
M
t tri vn nh đi đi
Phư
ng rơi, rơi trong ḷng tôi
... 

Li trong mt bài khác,  Nh Mt Chiu Xuân, ngưi hát là mt ca sĩ ngưi Huế rt đưc yêu chung, nhưng ch y không phân bit đưc “đm thm” và “đm m”: 

Chiều nay có một người ngơ ngác đi t́m
Một
mùa Xuân nơi phương trời cũ
Dừng
chân trông hoa Xuân hồng thắm
Buồn
t́m về t́nh ai đằm thắm
Giờ
vun vút trời mây...

Nhc sĩ và thi sĩ, ch tr khi nào mun nhn mnh hay c ư lp đi lp li th́ h mi gi nhng ch trùng lp gn nhau (c̣n b́nh thưng th́ tuyt đi tránh, cho câu văn đưc hay).  Nhc sĩ NVĐ đă viết: 

Dừng chân trông hoa xuân hồng thắm
Buồn t́m về t́nh ai đầm ấm
Giờ vun vút trời mây...

Có l điu tt nht đ bày t s l đ đi vi mt nhc sĩ là hát cho đúng ư ca tác gi.  Điu này, l ra các ngh sĩ là nhng ngưi vn bén nhy và tinh tế phi hiu rơ hơn ngưi b́nh thưng.  Có th nhiu ca sĩ VN không biết nhng li tâm t́nh ca thi sĩ Nguyn Chí Thin.  Ông y đă tng nói, dù cc kh đến my ông vn chu đng đưc, không h th than; nhưng nhng vn thơ mà ông y đă khó nhc rt nhiu đ làm ra trong hoàn cnh đói khát, sng vi m mc hôi hám, kiến gián chut b, vv... mà b hiu sai đi, th́ ông s chết không nhm mt đưc:    “Tôi s khóc âm thm trong đt”.  

(Bo như thế không phi là ph nhn tài năng ca hai n ca sĩ va k.  Trong nhng ngưi hát nhc NVĐ, hai ch là ca sĩ hát hay nht, tuyt vi nht.  Có tiếc chăng là tiếc nui “ngc lành có vết”, mà thi gian th́ không cho phép con ngưi tr li thi thanh xuân ca ḿnh đ làm li chuyn đă qua. C̣n nhng ngưi khác, đc bit là đa s các ca sĩ ca thế h sau, hoc do đă không sng trong mt thi khói la nên không hiu đưc t́nh cnh ca mt giai đon lch s, hoc có ngưi trng “cái tôi” nhiu quá trong khi din t,  nên đánh lc mt c bài hát. Không phân tích đưc, hay đây cũng là mt phn ca s “không toàn ho” ca ngưi ḿnh?). 

Thêm mt điu na, trong các bn, có ai nghĩ rng nhng bài hát có chiu sâu như “Phiên Gác Đêm Xuân” hay “Sc Hoa Màu Nh”,  vv... li có th đưc làm ra trong mt bi cnh khc lit, như đang chiến đu sinh t hay truy lùng rm r?  Không đâu, nht đnh phi cn có mt không gian yên tĩnh, tch mch, đ tâm hn con ngưi lng xung và mơ ưc, nh nhung...   

Thế nhưng nhc ca NVĐ đưc tŕnh bày thế nào trên các sân khu văn ngh ln hi ngoi?  Luôn luôn vn là mt (hoc hai) ca sĩ đng hát, và bi cnh là mt đám “hùng binh” rn ri, lui ti xăng văng, bôn chôn canh gác; ri phc kích, bn đn, xung phong, vv...  Thc là đi ngưc vi tâm t́nh ca ngưi sáng tác, và ngô nghê phn tâm lư.   

* 

Nói ǵ đi na th́ ngày hôm nay nhc sĩ NVĐ đă ra đi.  Rt ráo li, cuc đi 86 năm ca anh đă là nhng ǵ?  Phi chăng là điu anh đă đóng góp thành công trong vic làm đp t́nh nhân thế, vi mt ưc mong trong tim ging như đi đa s ca ngưi Vit chúng ta: 

Mong sao nưc Vit đi đi
Anh dũng oai hùng chen chân th
ế gii
. 

Nim mơ ưc ny, ngày càng xa thm, có l anh cũng biết.  Mt na đi phn trưc ca anh, sng trong la đn, quê hương chng h có thanh b́nh. Na đi sau, sng trong tù ti, ri sng n nhn...  tt c cũng là do vn nưc.   

Mà vn nưc th́ đă điêu linh t hơn mt thế k i nay, do c dân tc phm sai lm nên tt c chúng ta đu kh, trong đó có anh.  Sai lm t thu c triu đ́nh ln dân chúng c nh́n thế gii qua lăng kính Trung Quc, và nghĩ rng sc mnh vũ lc (ln văn hóa) đu nm Bc Kinh. Ri ngay đu thế k trưc, cc li không nghe theo c Phan Chu Trinh…  Ri sai lm khi mơ ưc v thế gii đi đng măi sut t nhng năm sau Thế Chiến Th Nht, sai lm t các quyết đnh “khi nghĩa” vũ trang, sai lm t thi ngưi Vit tiếp tay cho ngoi bang trong vic ám sát Tng Thng Ngô Đ́nh Dim mà qung đi qun chúng li c ng đó là “làm cách mng”…  Sai lm t s c tin mông mui ca dân tc, s ngây thơ ca ngưi trí thc và s lc quan tăm ti ca nhng ngưi làm chính tr, vv...  

Thôi mong anh yên ngh, 

c như ra, dân như ra; chết có ǵ đáng tiếc
Thôi ra ngoài cu
c thế hc Hy Hoàng.
                    (Phan Bi Châu)  

(2018-02-28)