|
|
Văn Lang Tôn-thất Phương
“Biển học vô bờ”, người xưa nói thế. Từ mấy ngàn năm trước mà đă có nhận định như vậy th́ ngày nay cái “biển học” càng rộng lớn gấp vạn triệu lần! Cho nên, có nhiều điều ḿnh nghĩ là đă “biết rồi”, thực ra là chỉ biết sơ sài, hoặc biết không đúng. Ví dụ, ngày xưa học truyện Kiều, biết được “chàng Kim mê gái” nhà ta có thuê một căn gác sát cạnh nhà hai cô gái “Thúy Kiều là chị, em là Thúy Vân”; và căn gác ấy tên là “Lăm Thúy” (Lăm Thúy Hiên). Thuở ấy, không nghe ai nói – từ trường học đến trong làng ngoài phố – nên ḿnh nghĩ (cho đến rất gần đây) rằng “Lăm Thúy” là “ngắm (hai cô) Thúy”: Anh chàng Kim Trọng ấy, con nhà giàu nên lắm tiền nhiều của, khoái người đẹp nên thuê ngay nhà bên cạnh để sáng chiều được “Lăm Thúy” ... Có vậy mới thuận tiện cho việc về sau này, nhân một buổi đẹp trời nọ có trăng thanh gió mát (và cha mẹ đi vắng, hai đứa em mờ nhạt th́ im lặng đồng lơa), nàng lặng lẽ leo tường qua t́m chàng để “nói chuyện tâm t́nh”, cùng nhau trăng thề quạt ước… rồi hai bên đều thấy “sóng t́nh dường đă xiêu xiêu”... Nhưng hai chữ Lăm Thúy, “tưởng dzậy mà không phải dzậy”: Thúy ở đây không liên quan ǵ đến cô Thúy Kiều của anh chàng Kim mê gái (hay “tô ăn thêm” là cô Thúy Vân)! Thúy là màu xanh, xanh biếc. Lăm Thúy là ngắm cảnh sắc xanh tươi, xanh ngát của thiên nhiên, không phải ngắm hai người đẹp ở vườn bên ngày ngày thập tḥ ỏn ẻn vào ra! (Thúy là xanh, vậy có thể là hai chị em cô Thúy này trắng lắm, trắng xanh, “dài tay em mấy thuở mắt xanh xao”!) Chinh Phụ Ngâm, thuở ở trường có học, trong đoạn “Buổi Tiễn Đưa” có hai câu hay:
Hà lương chia rẽ
đường
này.
Không thấy thầy giáo nói ǵ, con ḿnh th́ nghĩ “Hà Lương” là một địa danh. Bây giờ mới biết được “Lương” là cái cầu, Hà Lương là chiếc cầu bắt ngang sông, nghĩa là nơi chia ly, giă biệt nhau (phát xuất từ câu thơ của Lư Lăng đời Hán). Vậy tác giả muốn nói cảnh ly biệt đă xảy ra bên cạnh một chiếc cầu? Tuy không liên quan đến hai chữ Hà Lương, nhưng vẫn nhớ được là các chi tiết ở đoạn này trong Chinh Phụ Ngâm khá mâu thuẫn: Theo trong truyện (trong thơ), chàng có vẻ là một sĩ quan ǵ đó nên không phải đi bộ như lính trơn, và cách ăn mặc th́ khá bắt mắt:
Áo chàng đỏ
tựa
ráng pha (hồi đó chưa ai sợ bị bắn tỉa!) Trong quân đội thời nào cũng đều có vấn đề quân phong, quân kỷ. Thế mà chàng th́ oai phong trên lưng ngựa, để cho nàng cuốc bộ, “bước đi một bước lại vin áo chàng”... Hay là nàng cao gấp đôi người thường, và bước rất nhanh để có thể đi theo chân ngựa mà “vin áo chàng”? Lẽ ra tác giả phải diễn tả kiểu như ông Giang Nam mới đúng:
Giữa
cuộc
hành quân không nói
được
một
lời Trở lại chuyện mới học được mấy điều hay: Hồi đó đọc Tam Quốc Chí Diễn Nghĩa, có nhân vật Quan Vũ mặt đỏ râu dài cầm cây “long đao” tên là “Thanh Long Yển Nguyệt” (để cho nổi bật với màu đỏ của con ngựa Xích Thố đấy thôi!). Ḿnh lại ngỡ “Yển” đây là “yểm” – ém đi, giấu đi! Nhưng không phải vậy: “Yển Nguyệt” là vầng trăng khuyết, trăng lưỡi liềm. Càng thấm thía hơn cái câu biển học vô bờ. Nhưng tại sao con rồng có mắc mớ ǵ đến vầng trăng khuyết? Lại cũng học được nghĩa mới của hai chữ “Hồng Quân”. Hai chữ này khá quen thuộc, v́ đă có lắm lúc cứ bị loa phường léo nhéo bên tai:
Cùng nhau đi Hồng
binh Tội nghiệp cho mấy anh “Hồng Quân Liên Xô”, liều thân ḿnh cho một thế giới đại đồng không hề có thực và chẳng có thể xảy ra. Nhưng chữ “Hồng Quân” ḿnh định nói ở đây lại hoàn toàn khác. Hồng ở đây không phải là màu đỏ, như trong ba chữ “Hồng Vệ Binh” (Vệ Binh Đỏ của Mao Trạch Đông). Hồng là lớn, to tát, ví dụ như “Hồng Phúc” (phước lớn) hay “Hồng Thủy” (nước lớn), vv... Quân là cái bàn xoay để làm đồ gồm, uốn nắn tạo h́nh. Hồng Quân là bàn xoay rất lớn, ư để chỉ tạo hóa, trời, vũ trụ. Trong Bích Câu Kỳ Ngộ có hai câu thơ mang chữ Hồng Quân:
Thịt
xương gửi
đám diêm phù
Lại có hai chữ khác rất quen thuộc: Vị Vong! Vị Vong, hầu như ai cũng biết nhưng ḿnh th́ do ba chớp ba nháng nên... không biết! (biết không đúng th́ xem như không biết). Người phụ nữ có chồng chết gọi là Vị Vong Nhân, vậy mà xưa nay ḿnh vẫn nghĩ là “có chồng MỚI chết”, thành ra “chưa quên” người mới mất! Nhưng Vong là mất. Theo ư nghĩ của người Trung Quốc xưa, chồng chết rồi th́ vợ sống cũng như chết, chỉ là chưa chết mà thôi. Ngắn gọn, vị vong là chưa chết. Vị Vong c̣n được thấy trong vế đối “tam hộ do tồn, Sở vị vong” của cụ Phan Bội Châu (ba hộ vẫn c̣n (nên) nước Sở chưa mất). Cụ Phan c̣n viết Việt Nam Vong Quốc Sử (Lịch sử mất nước của Việt Nam). Người Nhật cũng dùng chữ Vị Vong Nhân (miboojin). Nhớ lại hồi đó ở nhà ga Shibuya có một anh cảnh sát rất dí dỏm. Anh đứng cầm loa canh gác cho các bộ hành đừng ráng băng nhanh qua đường lúc đèn đỏ. Khi có một ông nọ hấp tấp muốn ráng xông ra chạy qua đường, anh ta la lớn làm ai cũng cười: “Này ông anh, đứng ngay lại. Chạy ẩu như vậy là chị ở nhà thành vị vong nhân ngay ấy”! Nhưng có vẻ mấy chữ vị vong nhân chỉ dùng cho phụ nữ? Không nghe nói đàn ông là vị vong nhân. Hay mấy ngài Trung Quốc xưa nghĩ, đàn ông mà vợ chết... th́ thôi? Cũng vừa học được hai chữ mới: “Hà Y”. Hà là ráng, ráng trời, màu sắc rực rỡ. Y là cái áo, che phần trên của cơ thể. “Hà Y” là cái áo màu rực rỡ, đẹp như ráng trời. (Cái để mặc che phần dưới gọi là Xiêm: Cái váy, cái quần). Cũng có khi chỉ dùng một chữ Y thôi để chỉ chung áo quần. Tuy nhiên, chữ Xiêm có vẻ cũng chỉ dùng cho đồ mặc của phụ nữ. Chẳng bao giờ nghe nói đàn ông mà… mặc xiêm! Nếu kể ra cho nhiều nhiều một chút th́... c̣n nhiều lắm! Nào là “Túc Duyên” (mối duyên đă kết lâu về trước), “Trung Khúc” (những điều khó nói ở trong ḷng), vv... Nhưng đặc biệt có hai chữ mà xưa nay ḿnh vẫn thắc mắc (và trong bạn bè cũng có người thấy thắc mắc) mà không biết được rơ là ǵ. Đó là “Tịch Huân”, các cụ ta (thời đại cụ Phan Kế Bính) dịch ra là “Nắng Quái” (“nắng quái chiều hôm”)!
Gái thương chồng
đương đông buổi
chợ Trong “Tịch Huân” th́: Tịch là buổi chiều, hoặc tùy ngữ cảnh có khi là buổi tối, ban đêm. Huân cũng có nghĩa là buổi chiều, lúc hoàng hôn, hoặc những lúc ánh mặt trời chỉ c̣n sót lại. Tịch Huân (hay có khi là Tà Huân), đều là “ánh sáng c̣n thừa của mặt trời” (từ điển Thiều Chửu). Người ḿnh gọi là “nắng quái”, nghe quen thuộc … mà khó hiểu! Câu ca dao “nắng quái chiều hôm” ở trên cũng khó giải nghĩa. Theo ḿnh nghĩ, phải chăng đây muốn nói “gái thương chồng” là thương suốt luôn từ thuở cả hai c̣n son trẻ, đương lúc c̣n “đông buổi chợ” (chứ không phải chợ đă về chiều, vắng lặng, văn chợ, hết hàng...). C̣n “trai thương vợ” th́ có vẻ là sau khi đă trải qua năm dài tháng tận, đến chặng đời “nắng quái chiều hôm” rồi mới biết ngẫm nghĩ mà thương người vợ tấm cám, người bao lâu nay đă “cùng ta qua phong ba”… “lặn lội thân c̣ khi quăng vắng. Eo sèo mặt nước buổi đ̣ đông”... “Biển học vô bờ”, biết ra (hoặc biết thêm) được một điều ǵ đó, đôi khi cũng có thể là “cũ người mới ta”, nhưng cũng đủ để thấy ḿnh “lù mù” đến bực nào! * * (25-02-2025)
|