|
|
“Hữu Hạnh Phùng Quân” – Nhớ nhà
sử học Chương Thâu Văn Lang Tôn-thất Phương
Cụ Phan Bội Châu
*
Nghe tin anh Chương Thâu mất, tuy hiểu lẽ c̣n mất ở đời mà sao ḷng cứ dạt dào buồn. Thực ra anh ở vào thế hệ chú bác, nhưng ngay hôm đầu mới gặp, anh dặn “cứ gọi là anh đi”, cho nên từ đó về sau được phép mà xưng hô “anh anh em em” với người lớn. Vẫn nhớ măi những lần bàn luận với anh về cụ Phan Bội Châu. Anh nói: “Những ǵ về cụ Phan th́ dài gịng lắm. Khi viết, anh cứ xé nhỏ nó ra thành từng phần ngắn th́ dễ viết hơn”... Có hỏi anh về câu đối của cụ Phan:
Ba hộ
mất
nhà Tần,
huyết
mạch
ức
niên c̣n thấy
đó th́ nguyên văn của nó ra sao? Anh bảo, đây là tom góp những ǵ từ những người có quen biết và tiếp xúc với cụ Phan lúc trước, chứ bản thân cụ Phan th́ chính thức là cụ nói: “Tam hộ do tồn, Sở vị vong”. Đó là khi có một đồng chí trong Quang Phục Hội đưa ra những khó khăn mà phong trào đang gặp, nói rằng “Thiên kim tán tận, Hàn nan báo”, và cụ Phan đối lại như thế.
Thiên
kim tán tận,
Hàn nan báo Phải kiên nhẫn, cụ Phan bảo thế: “Ba hộ mất nhà Tần, huyết mạch ức niên c̣n thấy đó”. Nếu không có anh Chương Thâu, có lẽ khó ai có thể dịch thoáng hai câu đối một cách tài t́nh và thích hợp, đủ nghĩa như thế. C̣n nhớ, có một lần anh nói: Thời buổi này là thời buổi con người ta chỉ muốn “ăn tươi nuốt sống”. Phải có ǵ ăn được tại chỗ, ăn liền (nghĩa là dùng được ngay, có lợi tức khắc) th́ mới được... Có trao đổi với anh nhiều việc về cụ Phan Bội Châu: Hồi chính phủ Nhật trục xuất người Việt trong Phong Trào Đông Du, cụ Phan và đa số học sinh Đông Du đi khỏi nước Nhật trước, chỉ có cụ Cường Để nấn ná ở lại Tokyo; bên cạnh có một hai học sinh “lén ở lại” pḥ tá (như cụ Nguyễn Đức Công. Về sau, đây là Tổng Tư Lệnh của Việt Nam Quang Phục Quân, đổi tên thành Hoàng Trọng Mậu). Nhưng rồi chính phủ Nhật cũng trục xuất luôn cụ Cường Để, v́ trong mật ước Pháp-Nhật, để đổi lại, Tokyo được phát hành một số trái phiếu rất lớn trên thị trường Paris. Cụ Phan liền viết một bức thư dài phản đối chính phủ Nhật (đại ư: Có trục xuất ai là quyền của nước chủ nhà, nhưng để cụ Cường Để đi rồi báo cho Pháp đón bắt ở hải phận quốc tế là trái với đạo lư). Bức thư này, nguyên văn chữ Hán, c̣n giữ trong Kho Lưu Trữ của Bộ Ngoại Giao Nhật. Tôi chụp h́nh bức thư, trao nguyên cả cuốn phim cho anh Chương Thâu để anh dịch ra tiếng Việt. Anh dịch xong, có lẽ đă công bố ở đâu đó, và có gửi cho tới một bản đánh máy đàng hoàng. Vẫn cám ơn anh về việc này. Rồi anh có sang Nhật Bản, do đại học Keio bảo trợ. Anh nói là theo chương tŕnh nghiên cứu và “so sánh Nho giáo Việt Nam với Nho giáo Nhật Bản”. Đáng tiếc là lúc đó tôi phải lo nhiều việc khác, không theo dơi nên không được biết chi tiết của chương tŕnh này. Đây là một việc khó và rộng lớn, tôi nghĩ không dễ ǵ làm. V́ chiều dày lịch sử của nó rất lớn đă đành; về phía Việt Nam th́ không mấy ai đọc được tiếng Nhật, phía Nhật Bản th́ những người thuộc giới “Việt Nam Học” th́ hầu như không có ai chuyên về đạo Nho. Động cơ để anh trở thành chuyên gia số một của Việt Nam về Phong Trào Phan Bội Châu khá dễ hiểu: Anh rất yêu mến cụ Phan. Dĩ nhiên có thể hiểu được những nghiên cứu về cụ Phan của Viện Sử Học hầu hết là về khía cạnh chủ chiến, không thể có chuyện “lấn sân” qua phần “chuyển biến” trong lối suy nghĩ của cụ Phan (BC) theo ảnh hưởng của cụ Phan Chu Trinh. Anh (và nhiều sử gia khác) biết là không thể làm được việc này, giống như nhà văn Nguyên Ngọc không thể đào sâu vào vấn đề tư tưởng Phan Chu Trinh. Đó cũng là do thời thế thôi! Đáng tiếc là trong khoảng thời gian rất dài, tôi không có duyên để có thể gặp anh mà hỏi anh nghĩ như thế nào, và học hỏi được từ anh về những “chuyển biến” này trong suy nghĩ của cụ Phan (BC). Nói chuyện với anh rất thú vị, nhất là khi nói về những chuyện bên lề có liên quan đến cụ Phan. Anh thích thú khi nghe tôi kể là trong Nam, người ta cũng rất yêu mến cụ Phan, và anh thấy tâm đắc với bài thơ về cụ Phan mà trong Nam ai cũng biết (nhưng c̣n lạ đối với anh). Bài thơ này viết dưới tấm ảnh cụ Phan bước lên chiếc thuyền ở sông Bến Ngự, Huế:
Con sông
nho nhỏ
êm đềm
ấy Hoặc là anh thích thú nghe kể về chuyện nho nhỏ của các cụ Đông Du khi ở Nhật: Cụ Phan rất tinh nghịch, cụ Cường Để kể cho ông Nguyễn Rĩnh Nhiếp nghe chuyện “vui vui”: Hồi đó, nước Nhật c̣n nghèo, người b́nh dân hầu như ai cũng phải ra bờ sông để “đi băi”. Mỗi lần t́nh cờ thấy người phụ nữ trẻ nào lật đật đi ra bờ sông, cụ Phan cố t́nh đứng nấn ná ở đó để xem phản ứng lúng túng không muốn ‘tự do khai phóng’ trước mắt người khác... Cụ Cường Để th́ tin vào câu tục ngữ của Nhật Bản: “Tay áo chạm nhau thôi cũng là có duyên với nhau”. Cho nên, cũng theo cụ Nhiếp kể lại, khi đi trên tàu điện mà có cô gái nào đẹp, thế nào cụ Cường cũng kiếm cách chạm nhẹ vào vai, hay tay, hay tay áo của cô ấy... C̣n chuyện khác của cụ Phan (BC) khi đă bị Pháp giam lỏng ở Huế cũng nói lên được sự tinh nghịch của cụ: Ông Hồ Đắc Trung (Thượng Thư bộ Lễ, Cơ Mật Viện Đại Thần) có cô con gái rượu, định gă cho vua Duy Tân. Nhưng vua Duy Tân chỉ thích cô Mai Thị Vàng (con gái của ông thầy dạy nhà vua)… Đang bàn có nên gă cô con gái rượu vào cung làm Phi Tần hay không, th́ bỗng có vụ vua Duy Tân tham gia khởi nghĩa và bị bắt, đày đi viễn xứ... Thế là “chỉ hồng” được nối vào cho vua Khải Định, mà trong triều ngoài nội đồn đăi nhau rằng, bản thân vua Khải Định th́... trên bảo dưới không nghe! Thành ra, thiên hạ lại đồn nhau, sau khi vua Khải Định qua đời không lâu, (cựu) Thứ Phi bỗng nhiên sinh đứa con trai với ... một ông quan Pháp. Không rơ cụ Phan nghe đâu chuyện này, thế là (người ta bảo thế), cụ làm bài thơ sau đây:
Mừng
cụ
Đắc
Trung thêm cháu ngoại Anh cười lớn, bảo là khi đi Huế, anh sẽ “hỏi thăm để xem lại”. Tôi bảo “miệng thế” hay nhiều chuyện, chắc họ không ưa vua Khải Định rồi đặt ra như thế, chứ vợ vua đi nữa, cũng già rồi, và trong cung cấm làm sao ra ngoài làm chuyện gần gũi với ông Tây? Anh cũng đồng ư. Thích thú hơn nữa là, do anh quan tâm nhiều đến hành tŕnh hoạt động của cụ Phan (BC), hoặc phong trào Cần Vương, hoặc Đông Kinh Nghĩa Thục, vv... nên khi có những thơ văn liên quan, chỉ nói ra với nhau một câu là anh với tôi cùng hiểu nó từ đâu ra, và có ư nghĩa ǵ... Cả hai đều trầm trồ tấm tắc về bài “Bái Thạch Vi Huynh” (Tôn Đá Làm Anh) của cụ Phan. Anh bảo phải có những người với tầm cỡ cụ Phan và cụ Nguyễn Thượng Hiền mới hiểu được nhau như thế, và ngày nay th́ đáng tiếc là những chuyện gợi ư thâm trầm như vậy hết mất rồi, có đọc cũng chẳng ai hiểu được, đặc biệt là với hai câu “tuyệt cú” nhất trong những câu hay của bài Bái Thạch Vi Huynh:
Tam sinh
điển
hải
chi lao, nguyện
ngôn tư bá Bây giờ anh không c̣n nữa. Xin có đôi gịng để nhớ anh, và tưởng niệm đến anh như một học giả, và một vị tiền bối đáng kính. Anh đối xử với tôi rất chân t́nh, có lẽ là có duyên với nhau bắt nguồn từ ḷng kính mến cụ Phan Bội Châu mà ra. Xin anh yên nghỉ, anh Chương Thâu. Xa xôi, tôi xuyến xao nhiều khi được tin anh đă ra đi. Trời đất dung rủi để gặp được anh, thật là một hạnh ngộ. Hôm nay xin có đôi gịng để nhớ đến anh, để nhớ cái t́nh cảm anh dành cho trong những lần giao tiếp. Thật là một may mắn lớn đă được gặp anh. Tự cổ chí kim, nghề viết sử vẫn là một nghề bạc bẽo. Viết ǵ đó mà vua (hay cận thần của vua) không ưa, là nhẹ th́ mất nồi cơm, nặng th́ cứ kiểu giống như “vào địa ngục” (ông Tư Mă Thiên đó). Giáo sư Trần Quốc Vượng, tài hoa đến thế, nh́n xa trông rộng đến thế, mà lắm lúc cũng cứ lên bờ xuống ruộng dài dài (mặc dù giáo sư Vượng cũng không phải là không biết né ngang tránh dọc). Ngược lại, bên trong người viết sử lại luôn luôn có sự thôi thúc của ḷng tôn trọng sự thật và ư hướng muốn khám phá, lại có cả danh dự và trách nhiệm “cầm chính đạo để tịch tà cự bí” của một kẻ sĩ... Nhà sử học Phan Huy Lê (em của chính trị gia Phan Huy Quát ở trong Nam, từng là Thủ Tướng chính phủ ở Sài G̣n), có lần nói với sử gia Trần Quốc Vượng: Anh tuy thế mà vẫn gốc nông, vô sản, nên anh có nói ǵ đi nữa th́ cũng có thể được khả dĩ bỏ qua. C̣n tôi, sao mà nói? Người ta lại nghĩ đến ḿnh có gốc gác nọ kia nên suy diễn lung tung... Anh Chương Thâu, may mà đă có thể ẩn ḿnh trong lănh vực của cụ Phan, nên có lẽ – tôi đoán thôi – mọi sự đều đă thuận buồm xuôi gió? Chọn lựa làm người viết sử, phải chăng âu cũng v́ duyên số, khi sinh ra là đă có “cái quay búng sẵn trên trời”?
* *
(15-01-2025) 1. Ngh́n vàng đă cạn, (e) khó báo thù nỗi mất nước của Hàn. Ba hộ vẫn c̣n, (nào) nước Sở có mất đâu. 2. Ba sinh lấp bể gắng công, mong nhờ ơn bác. Một mảnh vá trời ra sức, may lại gặp anh.
|