|
|
Văn Lang Tôn-thất Phương
*
Người Việt, ai cũng biết hai chữ Đờ Mờ (ĐM) này! Thông thường th́ những lúc giận lắm, hay uất ức, người ta tuôn ra hai chữ ĐM. Nó là tiếng chửi, để cho đă tức, hay buông xả sự bực dọc, chứ không hẳn có nghĩ đến ư nghĩa thật của ngôn từ. Con nít mới 5-7 tuổi cũng đă đ̣i Đờ Mờ, phụ nữ th́ ít nói nhưng có khi cũng viết ra “Đờ Mờ” mà không cần nghĩ đến nghĩa đen: Mẹ của đối phương, mà ḿnh là phụ nữ, th́ làm sao mà “Đờ” được cái bà mẹ (“Mờ”) của ai? Ngoài ra, lại có những lúc tuy không phẫn uất hay giận hờn ǵ cả, nhưng lắm kẻ (hầu hết là đàn ông) cũng quen miệng dùng chữ ĐM làm “tiếng đệm” để bắt đầu cho những câu nói của ḿnh! Nói ra một cách vô thức mà không hiểu ḿnh đang nói ǵ, cứ tự nhiên như người Anh Mỹ dùng chữ “Well” khi bắt đầu nói vậy! Và tuy không có thống kê hay ghi chép ǵ, nhưng chắc chắn – trong nước cũng như ở hải ngoại – không ngày nào là không có vài “người dân ta” dùng hai chữ Đờ Mờ trong cuộc sống! Dù sao cũng có những trường hợp dùng hai chữ ĐM mà người xử dụng nó không bị cho là sai. Chúng ta sẽ quan sát trường hợp này trong các phần dưới đây. Khoảng vài chục năm trước, ở xứ ḿnh có một ông quan to, sống rất lâu (1917-2018). Chức th́ to, nhưng vị trí trong ḷng người th́ nhỏ. Mà tên của ông th́ có hai chữ thôi, bắt đầu bằng Đờ và Mờ; và thiên hạ thích kêu ông là ĐM (Đờ Mờ). Kêu một cách nôm na ởm ờ thế thôi, thế mà ai cũng hiểu, khoan khoái mà hiểu với nhau. Ông làm những chuyện khốn khó cho dân t́nh nhiều lắm. Ông quan này ở phía Bắc. Trong Nam th́ cũng có một ông quan to (đại tướng), lắm khi được nắm những chức vụ rất to trong nhiều giai đoạn quan trọng. Họ của ông ta không phải bắt đầu bằng chữ Đờ (may mắn thay cho ông), chứ nếu không, v́ tên của ông cũng bắt đầu bằng chữ Mờ, mấy chục triệu người Nam cũng đă không ngần ngại mà kêu ông đại tướng này là ông Đờ Mờ (ĐM)! Tại sao vậy? V́ với việc làm sát thủ hàng đầu cho ngoại bang trong chính biến ngày 01-11-1963, ông ta đă “Xô con đỏ xuống hầm tai vạ. Đẩy dân đen vào chỗ lầm than”. Bây giờ chúng ta thử xem có ai dùng hai chữ Đờ Mờ trong lănh vực Văn Học Sử không? Dĩ nhiên là có. Trước hết có một cụ Tú Xương chửi đổng:
Đù mẹ
dù cha cái dát giường Cụ Tú nhà ta chửi đổng, nói mà chơi thôi, vô hại, v́ không phải chửi người nào. Nhưng khi cụ nói nghiêm túc, nội dung của những câu nói nghe mới thật “nhọn như dao”:
Bắt
chước
ai ta chúc mấy
lời Trường hợp cụ Nguyễn Khuyến th́ khác. Cụ nói “Đờ Mờ” mà bao nhiêu thế hệ người Việt thấy cụ nói phải. Đó là khi cụ làm bài văn tế “quan Tây” Francis Ganier:
Ông
ở
bên Tây, ông sang bảo
hộ (Ở đây chỉ có nghĩa là chửi mắng cha mẹ ông bà tổ tiên đối phương, chứ chữ “Đù” không mang nghĩa đen của nó). Và đi trước cụ Nguyễn Khuyến đến mấy chục năm, có Thủ Khoa Nguyễn Hữu Huân, một nhà Nho Cần Vương chống Pháp. Cụ bị bắt, đám quan lớn ở Huế theo lệnh quân Pháp buộc cụ vào tội “làm phản”. Trước lúc lâm h́nh, cụ bày tỏ chí khí:
Hai bên
thiên hạ
thấy
hay không
Thác về
đất
Bắc
[1]
danh c̣n rạng Câu chót của bài thơ là một tiếng phẫn uất, nghe thật ngậm ngùi. Đi về trước hơn nữa th́ có nhân vật Hoàng Phan Thái. Ông như thế nào th́ khó mà phán đoán, v́ không có đủ tài liệu. Cụ Phan Bội Châu có viết một cuốn sách nói về cụ Hoàng tựa là “Tiểu truyện Đầu xứ Thái” (nếu tôi nhớ không lầm, đúng ra là “Hoàng Phan Thái Truyện”, theo tờ báo cáo của Bộ Ngoại Giao Nhật cất trong Lưu Trữ ở Tokyo). Nếu cụ Hoàng là người tầm thường th́ có lẽ cụ Phan đă không bỏ th́ giờ để viết về cụ. Đáng tiếc là cuốn sách này, nay không c̣n. Cụ Hoàng Phan Thái nổi lên chống vua Tự Đức, bị bắt, ghép tội tử h́nh. Lúc ở tù, cụ có làm mấy bài thơ, và trong số đó có hai câu mang chữ “Đờ Mờ”:
Ba hồi
trống
giục,
đù
cha kiếp Xin nói ra ngoài lề một chút: Hiện nay (2025), ở Việt Nam có mấy con đường mang tên Hoàng Phan Thái, v́ đă “có công khởi nghĩa”. Bây giờ th́ cứ cái ǵ chống lại vua triều Nguyễn đều có vẻ tự động được xem là “khởi nghĩa” tuốt. Vào thời Tự Đức, nước ta gặp nhiều rối rắm: Ngoài th́ quân Pháp th́ liên tiếp đánh chiếm đất đai, gây ra những cảnh như cụ Phan Thanh Giản tự vẫn, đại tướng Nguyễn Tri Phương hy sinh, tổng đốc Hoàng Diệu tuẫn tiết ... Lại thêm có “Giặc Khách”, và cướp biển hoành hành ... Bên trong th́ giặc giă nổi lên như rươi: Giặc Châu Chấu, loạn “phù Lê”, loạn Tạ Văn Phụng, giặc cờ trắng, giặc cờ vàng, vv... Tiếc là v́ cuốn sách của cụ Phan Bội Châu không c̣n, việc “khởi nghĩa” của nhân vật Hoàng Phan Thái do đâu, khó mà phán đoán. Tuy nhiên, như cụ Phan có thú nhận trong Hồi Kư của ḿnh, là cũng có trường hợp cụ xét đoán lầm: Có những người được cụ khen ngợi chỉ v́ nghe người ta nói, nhưng sau mới biết là cụ khen không đúng người đúng việc, th́ đă lỡ viết ra rồi! (Nhưng không thấy cụ Phan nói cụ có lầm hay không khi viết “Hoàng Phan Thái Truyện”) Vả lại, cụ Phan tôn phù hoàng thân Cường Để là đích gịng chính của vua Gia Long, nên cụ có khuynh hướng “d́m hàng” vua Tự Đức. Cụ kể nào là vua xa xỉ:
Cơm ngự
thiện
bữa
ngàn quan Nhưng cụ không kể đến hạn hán El Nino rất lớn thời Tự Đức, rồi họa châu chấu cắn hại mùa màng, vv... Vua Tự Đức, tuy không đủ tài để đối phó với kỹ thuật quân sự của Pháp, nhưng vua thức khua dậy sớm, một người lính chết cũng có châu bản vua kư là đă xem xét xong... Vua sống cần kiệm, âu lo nhiều trước hiểm họa mất nước về tay quân Pháp. Thời Tự Đức, đại đa số các nước Á Châu đều bị Tây Phương đánh chiếm hết cả, kể luôn cả Trung Quốc vốn có binh hùng tướng mạnh. Cho nên, dù là vua nào đi nữa cũng không chống nổi (Sự thua kém của ta so với thực lực của nước Pháp ra sao, có lẽ cụ Phan Thanh Giản là người hiểu rơ nhất; nói như nhận định của cụ Phan Chu Trinh: “chúng ta thua họ là thua ở tŕnh độ văn minh”). Không thể bảo tại sao không đánh du kích? Thế th́ các cụ Phan Đ́nh Phùng, Nguyễn Thiện Thuật, Đinh Công Tráng, Trương Định, Phan Ṭng, vv... đă không đánh du kích là ǵ? Dũng cảm lắm chứ, nhưng làm sao khi đối phó với du kích, quân Pháp tàn sát dân chúng:
Các bậc
sĩ nông công cổ,
đều
mang tai với
súng song tâm Quay trở lại với chuyện Đờ Mờ: Nói ngắn gọn, vấn đề không phải chỉ là việc xử dụng ngôn từ, mà tùy trường hợp có t́nh có lư hay không, như trường hợp của hai cụ Nguyễn Hữu Huân và Nguyễn Khuyến chẳng hạn. Viết đến đây, toan dừng bút th́ trực nhớ trong Nam c̣n có một ông Đờ Mờ khác: Ông này xuất thân lính khố đỏ, được Tổng Thống Ngô Đ́nh Diệm tin nên trọng dụng (hóa ra nuôi ong tay áo). Ông này bắt tay với ông Dương Văn Minh làm đảo chính, giết anh em cụ Diệm, sau đó được phong chức Thiếu Tướng, Phó Thủ Tướng “đặc trách Văn Hóa”. Tên ông ấy cũng chỉ có hai chữ, viết tắt đúng là Đờ Mờ (ĐM). Đến 04-1975, ông ta bay ra hải ngoại, không lâu sau đó viết sách để biện minh, đồng thời phỉ báng chế độ Ngô Đ́nh Diệm không tiếc lời... Tuy nhiên, lịch sử của một dân tộc không dựa vào những ǵ một cá nhân nói hay viết để phán đoán. Cốt lơi của vấn đề là phải nh́n vào hành động của con người, xem việc làm của cá nhân (hay đoàn thể) là v́ xă hội, v́ sự tốt đẹp và phát triển của dân tộc, hay là đă:
Xô con đỏ
xuống
hầm
tai vạ
* . (19-01-2025) . CHÚ THÍCH:
1. “Thác về đất Bắc”: Ở Việt Nam ngày xưa, khi thiết triều, vua ngồi quay mặt về hướng Nam, mọi người nh́n về hướng Bắc để làm lễ với vua. Không có vua, hay không thấy được vua, th́ hướng về phía Bắc để làm lễ. Khi cụ Vơ Tánh tự thiêu ở thành B́nh Định, vua Gia Long (lúc đó c̣n là chúa Nguyễn Phước Ánh) đang ở trên chiến thuyền ngoài biển Đông, nhưng cụ Vơ đă “đóng cửa phủ lạy về Bắc khuyết”. 2. Nhiều người Việt ngỡ đây là thơ của cụ Cao Bá Quát, nhưng không đúng. Cụ Bá Quát tử trận (bị bắn chết tại chỗ ở trận tiền). Hai câu “Một chiếc cùm lim, chân có Đế. Ba ṿng xích sắt, bước th́ Vương” cũng là của cụ Hoàng Phan Thái.
|