|
|
Đă Sống Thành Nhân Một Kiếp Người
Văn Lang Tôn-thất
Phương
Ở Nam Bán Cầu này, tháng 9 là đầu mùa Xuân, đi đâu cũng thấy hoa Mơ hoa Mận nở rộ. Mỗi năm, nh́n hoa nở, lại nhớ những ngày anh Vơ Nhân Trí đến đại học ANU (Canberra). Chữ “anh” ở đây cũng chỉ là một cách gọi. Anh thuộc vào hàng tiền bối, lẽ ra phải gọi bằng chú. Nhưng anh bảo “gọi anh được rồi”, thế là từ đó về sau cứ xưng “anh em” tuốt. Những người giản dị đều thế cả, không hề làm vẻ quan trọng với các thế hệ đến sau ḿnh. Anh Trí sinh năm 1927, về nước phục vụ sau Hiệp Định Genève (1954). Dĩ nhiên anh về Hà Nội. Có lẽ anh cũng như những người trí thức khác đă tự nguyện trở về xây dựng quê hương thuở đó: Luật sư Nguyễn Mạnh Tường, triết gia Trần Đức Thảo, kỹ sư Trần Đại Nghĩa, bác sĩ Tôn Thất Tùng, vv... Trong số các vị vừa kể, chỉ có bác sĩ Tôn Thất Tùng là có vẻ không từng lận đận. Riêng anh Trí th́ sau ngày trở về, con đường anh đi khá long đong, do việc đời không giống như anh nghĩ; mang đến cả việc vợ chồng ly tán. Anh sống một ḿnh, và bảo rằng “v́ sống một ḿnh, lắm khi đau ốm mà chỉ tự cạo gió được phần phía trước thôi nên cảm mạo cứ kéo dài”. Những ngày ở Hà Nội, anh làm việc trong Ban Kinh Tế của ông Trần Phương. Anh tâm sự: “Tôi xin đi khâu khác cả chục lần mà không được, thủ trưởng không cho, cứ bảo v́ cơ quan rất cần sự có mặt của tôi” … “Mà có người nào là thực sự cần đâu. Suốt bao nhiêu năm dài, xứ ḿnh có xem chuyện kinh tế là điều cần thiết ǵ đâu để chúng tôi nghiên cứu và đề nghị chính sách kinh tế”? Anh đọc cho nghe câu thơ phổ biến trong nhân gian lúc đó, thời mà ông Tố Hữu làm Phó Thủ Tướng đảm nhiệm về kinh tế:
Trên tôi
là một
nhà thơ Anh có một buổi thuyết tŕnh ở đại học ANU về t́nh h́nh kinh tế Việt Nam, hôm đó công chúng đến nghe chật cả giảng đường. Vào khoảng đó, có tin là anh muốn t́m một quỹ nghiên cứu để làm việc hai năm với đại học ANU, nhưng sau đó không nghe ai nói ǵ thêm. Lúc đó anh đă thôi làm việc, trở về cuộc sống dân dă; mà thường thường người ta lại muốn chơi thân với những ai ở trong gịng chủ lưu, được trọng dụng, v́ như thế mới nắm được những tin tức, dự tính, về kế hoạch... Chuyện đời vốn thế, dù ở vào thời nào, ở bất cứ đâu. Một người có tài năng mấy đi nữa, nhưng nếu không ở trong một gịng chảy nào đó, th́ đời ít khi để mắt vào! Mới hiểu ra là giỏi như ông Lưu Bị ngày xưa đi nữa mà thời c̣n lận đận, lắm khi đă tủi thân sa nước mắt: “Bị này giá có sẵn cơ bổn, nào có lo chi bọn lục lục thường tài”... Rồi anh về Paris, nghe đâu ở chung với gia đ́nh người con gái. Rồi tháng 6 năm 2019, anh mất đi trong lặng lẽ; không rơ lúc ĺa trần, có mấy người đưa? Ngày xưa, tác giả Ngô Thừa Ân khi viết Tam Quốc Chí, đă nhận xét những biến chuyển của quốc gia qua một câu bất hủ: “Nhân tài, v́ dùng mà sinh ra, v́ không dùng mà tiêu diệt đi”. Vấn đề ở đây là tính kế thừa trong một xă hội, hay cộng đồng. Ở Việt Nam hôm nay, các thế hệ trẻ khi lớn lên có kế thừa được ǵ từ những người có ḷng với đất nước như luật sư Nguyễn Mạnh Tường, triết gia Trần Đức Thảo, kinh tế gia Vơ Nhân Trí... và rất nhiều người khác của thế hệ tiền bối? Có bao nhiêu người biết được về anh Vơ Nhân Trí, và nếu biết, có rút được bài học ǵ về cuộc sống qua kinh nghiệm của anh? Duyên gặp gỡ với anh Trí thật ngắn ngủi, chỉ vỏn vẹn mấy tuần lễ khi anh đến đại học ANU. Vẫn c̣n nhớ căn pḥng anh ở, từ cửa sổ trông ra thấy hai hàng thông xanh cao vút... Bây giờ họ đă phá cả ṭa nhà đó để xây cái mới, nhưng những lần lái xe đi ngang chốn cũ, vẫn ngoái nh́n vào và nhớ “ngày đó anh đă ở đây”... Cứ nghĩ, giá mà có thể biết nhiều hơn về anh, th́ ít ra cũng có thể ghi chép được nhiều hơn về những chặng đường đời của anh, một người rất có ḷng với nước Việt. Nhưng thôi, đă không nhiều th́ ít, xin ghi ra ở đây đôi gịng cảm nghĩ về anh. Tháng 9 mỗi năm, ở nơi này đất trời lại nở hoa, và nh́n hoa đầu mùa lại nhớ đến anh. Anh là một học giả có tài năng, có tầm và có tâm. Một kinh tế gia như anh không thể nào đặt bút viết những chuyện vớ vẩn kiểu như vài tác giả chỉ nói cho có nói, ví dụ như: “Lư thuyết Keynes, liều thuốc lang băm của chủ nghĩa Tư Bản”; hay “Về kinh tế, Việt Nam đi sau nước Pháp trên 50 năm. Nhưng về mặt tiến bộ, Việt Nam bỏ xa nước Pháp cả trăm năm”, vv... Tên anh là Vơ Nhân Trí. Dĩ nhiên trong anh là TRÍ, v́ anh là tiến sĩ về kinh tế. Anh chọn con đường lương tâm anh cho là phải, tuy không bằng phẳng như anh mong muốn, nhưng không thành công th́ anh cũng đă thành NHÂN! Chúng ta vẫn chưa có thể t́m hiểu rơ ràng tại sao các thế hệ sinh ra trong hai thập niên 1920 và 1930 đă có nhiều người rất giỏi, trong đó, anh Vơ Nhân Trí là một. Họ tài giỏi, và có ư thức ḿnh là những đứa con của đất nước. Tuy họ không thể sống măi cùng đất nước, nhưng những người đi sau cũng không thể để cho họ bị đất nước bỏ quên. Ôi anh Vơ Nhân Trí, “mai sau dù có bao giờ” ! * * (19-09-2024)
|