|
|
Cuộc Chiến Việt Nam và Người Việt: Nghĩ Ǵ?
Văn Lang Tôn-thất Phương
Khá lâu về trước, báo chí đưa tin một quan lớn ở Việt Nam đưa ra câu “hỏi khéo”: Cuộc chiến Việt Nam vĩ đại lắm, tại sao lại không có tác phẩm văn học nào xứng tầm?
“Vĩ đại” ra sao, dĩ nhiên tùy theo cách nh́n như thế nào về cuộc chiến. Nếu bảo rằng với cuộc chiến đó, nỗi khổ đau to lớn của dân tộc quá “vĩ đại”, th́ cũng không sai. Mà cho rằng “vĩ đại” do “đường vinh quang xây xác quân thù”, “nước Pháp đi trước Việt Nam hơn 100 năm về kỹ nghệ, nhưng đi sau VN 200 năm về khuynh hướng tiến bộ xă hội” … th́ cũng không ít người Việt vẫn đă, và đang tin tưởng. C̣n như bảo rằng cuộc chiến Việt Nam là do các nước lớn giật giây, th́ cũng đúng, nhưng vậy th́ có ǵ “vĩ đại” hay không lại là một câu hỏi lớn. Khi họ đẩy sau lưng, và rót vũ khí tiền bạc vào cho người Việt đánh nhau, th́ không thể gọi cuộc chiến vừa qua là “hai mươi năm nội chiến” (từng ngày) được. Cũng do bàn tay của họ cả, nên mới có trận Điện Biên 1954, có Hiệp Định Paris 1973, có những trận đánh lớn như Cổ Thành Quảng Trị, Phước Long, An Lộc, vv...
Khi nói đến “vĩ đại”, có lẽ ông quan lớn kia muốn có một cái ǵ tầm cỡ như tác phẩm “Chiến Tranh và Ḥa B́nh” của Tolstoy. Nhưng làm sao có người Việt nào viết được một tác phẩm lớn như thế? Dĩ nhiên ở đây không nói đến tài năng (khi trong ḷng có một cái ǵ “dậy lên như men” th́ “ng̣i bút tung hoành” thôi). Bối cảnh của “Chiến Tranh và Ḥa B́nh” là quân của Napoleon xâm lược nước Nga. Với hầu hết người Nga lúc đó th́ chỉ có trắng và đen: Quốc gia bị xâm lược, đối phương là quân cướp nước; dễ thấy rơ, dễ chọn lựa. C̣n Việt Nam th́ chiến tuyến không rơ rệt, rất khó biết người dân nào theo bên nào (ít ra là ở trong Nam, 1954-1975). Làm sao cây bút nào có thể thấy hết được nội t́nh của cả hai bên để cắt nghĩa sự việc? Bản chất của cuộc chiến vốn khác nhau từ đầu.
Thứ nh́ là tuyên truyền. Dân trí xứ ḿnh vốn thấp, đến trí thức như giáo sư Đại Học mà c̣n lăng mạn ảo tưởng, ne^n dính tuyên truyền, huống chi những người b́nh thường, kể luôn cả những người cầm bút?
Thứ ba, ví dù một người cầm bút có được nét nh́n tổng quan đi nữa, môi trường 1 xă hội có quá nhiều hạn chế về khả năng bênh vực lẽ công chính, và về mặt biết tôn trọng sự thật, th́ cũng không dễ ǵ cho họ có được một tác phẩm lớn. Để có được một tác phẩm có tầm vóc về lịch sử của dân tộc, nhà văn phải dựa vào sự thật, không thể viết khơi khơi, trái với những ǵ mọi người vốn biết.
Điểm thứ tư, có là cũng là điều quan trọng nhất: Viết về một nỗi tự hào hay vinh quang th́ dễ, c̣n đi vào những ǵ làm người người thổn thức ... th́ khó hơn nhiều. Trong cuộc chiến vừa qua, những khơi gợi cho người ta thấy tin tưởng, hăng hái, là tuyên truyền, là sự thật; hay là “trên ba mươi mới biết chuyện xưa lầm”?
Dù sao th́ những phản ánh về cuộc chiến không phải là không có, nhưng tất cả đều chỉ là những “mảnh nhỏ” (so với “vĩ đại”) . Nếu ghép lại những mảnh nhỏ đó th́ cũng có thể có được một bức tranh lớn, nhưng nhiều “mảnh nhỏ” kết nối lại với nhau mà thiếu hội tụ, làm sao trở thành “có tầm cỡ” đây?
Tuy vậy, số lượng của các “mảnh nhỏ” cũng không ít. Ở miền Bắc th́ khá hiếm hoi (do định hướng “xoay quanh lư tưởng cách mạng”). Trong Nam th́ có nhiều, chỉ điểm sơ qua th́ đă có “Đêm Nghe Tiếng Đại Bác” và “Giải Khăn Sô Cho Huế” (Nhă Ca), “Bắt Trẻ Đồng Xanh” (Vơ Phiến), “Mùa Hè Đỏ Lửa”, “Dựa Lưng Nỗi Chết” (Phan Nhật Nam), vv...
Sau năm 1975, nhiều người cầm bút ở hải ngoại cũng có ghi chép những ǵ về cuộc chiến, và những ảnh hưởng do nó gây ra. Đây cũng đều là những “mảnh nhỏ” (nhưng đa diện) về cuộc chiến. Tiếc là không bao nhiêu trong số đó được tom góp, tổng hợp lại một cách có hệ thống để giữ lại làm chứng cớ lịch sử.
Gần đây, liên quan đến ảnh huởng của cuộc chiến th́ có tác phẩm “Thuyền” của nhà văn Nguyễn Đức Tùng ở Canada. Chưa có được cuốn sách nên không thể b́nh luận, nhưng thấy truyền thông đánh giá khá tích cực. Một nhà văn khác cũng được đánh giá cao, đó là Phan Thúy Hà. Tôi có đọc Phan Thúy Hà (sách, hay qua Facebook), và rất thích tác giả này. Hiện nhà văn này đă xuất bản được khoảng 7-8 đầu sách, trong đó cuốn (mới nhất?), tựa là “Những Ngày Tháng Năm”, rất được xa gần khen ngợi. Nhà báo Nguyễn Thông b́nh luận trên Internet: “Nhắc đến văn chương hậu chiến xứ này, người ta nhớ ngay đến cái tên Phan Thúy Hà chứ không phải ai khác”.
Phan Thúy Hà không viết hư cấu như Nguyễn Huy Thiệp, không viết chuyện đời lồng trong tiểu thuyết như Nhă Ca (“Đêm Nghe Tiếng Đại Bác”). Thúy Hà ghi chép sự thật, người thật, việc có thật. Đây là lịch sử, một dạng lịch sử ghi chép những mảnh đời thê lương nằm ẩn đằng sau những chiếc mề đay vinh quang quyền thế.
Trong tác phẩm “Tôi là Con Gái Của Cha Tôi”, ở trang dẫn nhập, Phan Thúy Hà viết:
Tôi dành nhiều thời gian đi vào miền Nam, gặp những người chú, người bác từng là người lính. Tôi ghi chép những ǵ đă được nghe kể lại, những ǵ tôi đă thấy.
Câu chuyện ở đây là thật. Tên thật, địa chỉ thật.
Tôi là con gái của cha tôi. Con gái của một người đă từng là một người lính. Con gái của ba đă đi gặp các chú các bác; con thấy được h́nh bóng cha, con như đang tṛ chuyện với linh hồn cha.
Tôi viết cho các con tôi. Tới một độ tuổi nào đó, con có nhu cầu được biết thêm. Con hăy đọc, bởi người viết là mẹ.
Những câu chuyện có thể bạn biết cả rồi, bạn đă chứng kiến, bạn đă sống với nó; nhưng với tôi, tôi mới được biết. Xin tha thứ cho tôi v́ sự muộn màng.
Đọc cuốn sách này của Phan Thúy Hà, chỉ mới đọc vài phần thôi là đă thấy cảm xúc đến rơi lệ, do liên tưởng đến bạn bè xưa, cũng như cảm thông với những người trong cuộc:
“Giọt nước mắt thương anh, trên vận
nước điêu linh
Tôi cảm phục nhà văn trẻ tuổi này, và rất mong cho cô ấy luôn được “chân cứng đă mềm”, trời yên biển lặng. Trong một xă hội đầy thông tin nhiễu loạn, có được một thái độ muốn biết sự thật, phải nói là cả một sự dũng cảm!
Hy vọng cô sẽ được cứ như bây giờ, bền lâu, măi măi; để văn chương cô được trường tồn. Sống ở đời vốn đă khó, sống theo lương tâm ḿnh mách bảo, lại càng khó vô vàn.
* *
(24-06-2025)
|