Để hiểu cụ Phan Bội Châu khi cụ đi Nhật
 

Văn Lang Tôn-thất Phương
 

Mỗi năm, cứ đến 29 tháng mười th́ lại nhớ ngày giỗ của cụ Phan Bội Châu (PBC). Nhớ, không có nghĩa là để ca ngợi, mà để t́m hiểu thêm về việc làm và những suy nghĩ của người xưa, hầu điều chỉnh những nhận định về cụ,  trước đây có một thời đă hiểu không được đầy đủ 

Mấy chục năm về trước, do ảnh hưởng của các bài nghiên cứu về cụ Phan trong tập san Nghiên Cứu Lịch Sử (Viện Sử Học), ḿnh chỉ nghĩ cụ Phan là người chỉ biết “đánh”, đánh với bất cứ giá nào. Phải mất nhiều năm tháng sau đó mới hiểu ra được cụ Phan không phải như vậy. Đọc bài “Cụ Phan Sào Nam với Vấn Đề Khoa Học” trong tạp chí Khoa Học Phổ Thông (số 4, đề ngày 16-10-1934) mới thấy được cụ PBC dần dần đi theo chủ trương của cụ Phan Chu Trinh, nghĩa là đồng ư rằng con đường tiến của dân Việt không phải là chiến tranh mà chính là “Chấn Dân Khí, Khai Dân Trí, và Hậu Dân Sinh”. [Hậu là làm cho sung túc].  

Hôm cuối tháng mười, nhân ngày giỗ cụ, thực ra đă định viết một cái ǵ đó. Nhưng t́nh cờ có xem một bài kỷ niệm về cụ, và khi đọc phần phản hồi của độc giả, có một câu phê b́nh cụ làm ḿnh tự nhiên thấy “nguội lửa”!  Người phê b́nh đó chê cụ Phan: “Đuổi Pháp mà đi cầu Nhật!” 

Có thể anh ta nghĩ như vậy thật. Và khả năng lớn nhất là anh ta chưa đọc –  hay không hề biết đến –  bài khảo cứu “Chuyến Đi Cầu Viện Năm 1951” của nhà nghiên cứu sử Vũ Ngự Chiêu (có trên Internet). Trong lịch sử nước ta, đi cầu viện nước ngoài đâu phải chỉ một ḿnh cụ Phan? 

Tuy nhiên, câu phê phán này cho thấy rất rơ về thực chất mà chúng ta đang sống: Nền giáo dục định hướng đă rất thành công, đă đào tạo được rất nhiều người Việt chỉ nh́n thấy (và tin) vào những ǵ học được học trên sách giáo khoa. Điều quan trọng hơn, đây không phải chỉ là nhận định của một cá nhân, mà có vẻ là nhiều thế hệ học sinh đă quen với cách nh́n như thế. Vấn đề là một khi cho rằng điều suy nghĩ của ḿnh là sự thật, nhưng là sự thật không đầy đủ, th́ đó không phải là sự thật. 

Dù sao đi nữa th́ trong số những lớp người trẻ mới lớn lên, cũng có nhiều người muốn biết đến các việc cụ Phan làm để có thể tự đánh giá khách quan.  

Vào năm cuối cùng của cuộc đời (1940), khi sức khỏe cụ Phan đă yếu, có người hỏi làm sao để theo được chí hướng của cụ, cụ Phan đáp: “Nối chí, thuật sự”.  Không nối chí cụ Phan được, th́ thuật lại việc làm của cụ, cũng là thể hiện được ḷng mến mộ đối với cụ vậy. 

* 

Cụ PBC không phải là thần thánh, mà là một con người như tất cả chúng ta. Nhưng điểm khác nhau là từ lúc con bé, cụ nghe về những việc làm của các chiến sĩ Cần Vương mà thấy “đầm đ́a nước mắt”. Cho nên cụ tâm nguyện muốn “dựng lại ngọn cờ Cần Vương”, với một tổ chức có quy mô trên toàn quốc (Duy Tân Hội, 1904) để tránh sự đấu tranh lẻ tẻ sai lầm của Cần Vương cũ. V́ hạn chế của lịch sử, lúc đó con người đầy nhiệt huyết PBC đă không thấy ra được là nếu thành công đi nữa (đuổi Pháp ra khỏi bờ cơi) th́ sẽ phải làm những ǵ, hay lại sẽ tiếp tục đi theo con đường ṃn với “minh quân lương tể” trị v́ xă hội như thời trước khi quân Pháp đến?  

(Dĩ nhiên, về sau, có kinh qua những biến chuyển của thời thế, cụ mới biết đến thể chế Quân Chủ Lập Hiến, rồi thể chế Cộng Ḥa; và trong cuốn “Tân Việt Nam”, cụ Phan có viết rơ chương tŕnh một nước “Việt Nam Mới” sẽ như thế nào với chế độ Cộng Ḥa. Nhưng đó là sau khi đă bôn ba hải ngoại rồi, nhất là sau khi Tôn Văn bên Tàu đă thành công vào năm 1911). 

Trở lại chuyện ở thời điểm 1904-1905: Duy Tân Hội đă thành lập, nhân ḥa đă đạt với cụ Cường Để là Hội Chủ, vấn đề là làm thế nào để khởi nghĩa mà tránh được thảm cảnh “dân binh như quạ nhóm, trương bụng mà đỡ đạn”?  Đó là phải có súng đạn, mà làm sao để có?  Cụ Phan kể lại: “Ôi vũ khí, vũ khí! Các lănh tụ trong Hội cứ ṿ đầu bứt trán mà không nghĩ ra được cách nào”... 

Giữa lúc bối rối đó th́ bỗng có tin hải quân Nhật đánh thắng Nga. Các cụ bảo nhau: “Ắt Nhật Bản có ư muốn hưng Á, chống lại giống Trắng, làm mạnh giống Vàng... Bởi vậy, cứ thử qua đó, nói khéo với họ, hoặc là thương lượng mua vũ khí, hoặc vay mượn”... Thế là Duy Tân Hội đồng ḷng cử cụ Phan qua Nhật. 

Có cụ Tăng Bạt Hổ dẫn đường, cụ Phan bí mật đi ra khỏi nước. Ra đến vùng biển quốc tế, cụ Phan thấy trong ḷng sảng khoái với h́nh ảnh rồi đây cả nước sẽ hàng hàng lớp lớp “nhất tề” vùng lên như biển tràn sóng dậy: 

... Chẳng chịu vẫn xoay mặc ư trời
Trong cu
ộc trăm năm đành có tớ

R
ồi sau muôn thuở há không ai?

Non sông đă m
ất, ḿnh không sống
Hi
ền thánh c̣n đâu, học cũng hoài
Đông H
ải xông pha nương cánh gió
Muôn ngh́n sóng b
ạc dấy ngoài khơi!
 

Sang đến Nhật, thực tế mới làm cụ vỡ mộng:  Các nước lớn luôn luôn hợp tác với nhau để chia chác trên sự hy sinh của các nước nhỏ, thời nào cũng thế!  Cụ Phan đành chọn lựa một giải pháp khả thi tốt nhất: Gửi học sinh sang Nhật, học về quân sự. Phong Trào Đông Du bắt đầu với sự t́nh như vậy.  

Ngay từ thuở đó, trong các đồng chí của cụ Phan, tuy hiểu và đồng t́nh với việc cụ đi cầu viện Nhật Bản, nhưng (trong một buổi họp), cụ Nguyễn Quyền dè dặt nói:  “Tôi e rằng chúng ta đang làm việc ‘Tiền Môn Cự Hổ, Hậu Hộ Tiến Lang’ (rước beo vào cửa sau để chống cọp ở cửa trước)”.  Các cụ thuộc phái Thiết Huyết (Sắt Máu) cũng nhao nhao phản đối chuyện Đông Du, v́ mục đích của Hội là đi t́m vũ khí về đánh Pháp, không phải du học hay ǵ khác. 

Cụ Phan ở trong t́nh trạng trên đe dưới búa, về mặt ngoài th́ Pháp đă bắt đầu bắt bớ, giết chóc các đồng chí của cụ. 

* 

Trong cuốn sách nổi tiếng “Vietnamese Anticolonialism”, nhà sử học David Marr xếp cụ Phan (và những người như cụ) vào “thế hệ đầu tiên và cuối cùng” (a generation of first and last). Có nghĩa là những người này sống với những giá trị cũ trong thời buổi thế giới đổi thay, xă hội Việt Nam cũng chuyển ḿnh.  

Nói theo của người Việt chúng ta, những người như cụ Phan, lúc đó, c̣n mang trong bản thân những ư nghĩ “pḥ vua giúp nước” theo mặt tích cực của Nho giáo:  

“Trong lăng miếu ra tài lương đống.  Ngoài biên thùy rạch mũi Can Tương”  

“Cương thường bởi biết nên mang nặng.  Hễ đứng làm trai trả nợ đời”;  vv... 

Có đi cầu cạnh ai điều ǵ th́ luật đời là vay trả, hẳn các cụ cũng hiểu điều đó. Cho nên niềm tin rằng “Nhật Bản ắt có tinh thần tương trợ Đông Á” kiểu ‘giúp đỡ quốc tế’ hẳn cũng biết là rất mong manh. Nhưng quá cần th́ phải thử mà thôi, cứ cố gắng hết sức và ráng nuôi hy vọng, v́ làm sao có thể bó tay ngồi không? 

Việc sang Nhật cầu viện của cụ Phan, rốt lại cũng chỉ là một chuyện cầu lấy cái may trong muôn một, như chính cụ đă nhận định: 

Ba hộ mất nhà Tần, huyết mạch ức niên c̣n thấy đó
M
ột thân c̣n nước Sở, tóc da bảy thước có màng chi!
 

* 

Cụ Phan là danh sĩ đất Việt, được sự kính phục của hầu như cả nước: Từ các quan lớn ở triều đ́nh như cụ Nguyễn Thượng Hiền đến các danh sĩ như Trần Quư Cáp, Phan Chu Trinh, vv... Một hàn nho như cụ Tú Xương, ai cũng bị cụ Tú cười chê, nhưng với cụ Phan, cụ Tú Xương khép ḿnh kính cẩn: 

Em hỏi thăm qua, bác vẫn c̣n
Mái tóc Giáp Th́n
đà nhu
ốm tuyết
Đi
ểm đầu Canh Tư chửa phai son
Vá tr
ời mở hội mây trăm thức
L
ấp biển ra công đất một ḥn...
 

Và cụ Phan ra đi là để cứu nước, không phải v́ kiếm sống tha phương cầu thực. Nhưng giới chính trị Nhật Bản cũng ướm thử cụ, họ ngỏ ư có thể giúp đỡ cụ về cuộc sống phú quư. Cụ Phan nói ra ư ḿnh: 

Chim non sa tổ, khách qua đường c̣n biết nâng niu
Tr
ẻ con té giếng, người trông thấy ra tay cứu vớt
Hu
ống chi ba mươi triệu đồng bào nơi đó đang ngao ngao trông ngóng thế kia!
 

Cụ cũng nhắc nhở người trong nước, rằng đi cầu người cũng như ḿnh có bệnh, phải “tới Đông lân mà rước thầy sang”. Nhưng không thể việc ǵ cũng trông cậy vào thầy, từ việc thuốc men cho đến củi lửa, nồi siêu sắc thuốc, giường chiếu, vv... “trăm thứ để một tay thầy cả”. Nếu như vậy th́: 

Cầu thầy thế lại càng thêm nhục
Thà nh
ờ tay giặc giết cho xong
Than ôi cái v
ạ chết ḷng
Xác kia tuy đó, c̣n mong n
ỗi ǵ!
 

Ỷ lại, hoặc thờ ơ, là khi tấm ḷng đă chết. Nói theo từ ngữ thuở đó, cái vạ đó là “cái vạ chết ḷng”, là nguyên nhân của sự mất nước, diệt vong:  “Đồng bào ta ơi, nước Nam ta như thế th́ tuyệt diệt”  (Phan Bội Châu: ‘Chủng Diệt Dự Ngôn’). 

* 

Cụ Phan có đi Nhật cầu viện thật, để t́m một con đường sống cho dân tộc. Vui mừng mà đi, v́ trong ḷng c̣n đầy ắp tư tưởng cứu nước kiểu Cần Vương: Có được vũ khí (th́) cứ đánh cái đă, c̣n sau đó thế nào chưa nghĩ đến.  

Lúc đó, suy nghĩ như vậy cũng chỉ là do hạn chế của lịch sử thôi.  Nhưng để công bằng cho cụ, ngay các thế hệ đi sau cụ cả mấy chục năm c̣n chưa thoát được lối “suy nghĩ Cần Vương” như thế, huống ǵ một cụ Phan (và các đồng chí của cụ) trong thời c̣n chưa biết t́nh h́nh thế giới bên ngoài, với bối cảnh liệt cường không chống lại nhau mà cùng chung sức với nhau để xâu xé các nước nhỏ. 

Nhưng cụ Phan là người biết tự cải tiến để theo kịp những tiến triển của thời đại. Từ lối suy nghĩ kiểu Cần Vương, cụ đổi qua Quân Chủ Lập Hiến, rồi Cộng Ḥa, và quan trọng nhất là cuối cùng, cụ đi theo chủ trương của cụ Phan Chu Trinh:

“Vấn đề của nước ta là Dân Trí, Dân Khí, và cuộc sống người dân quá lầm than, nghèo khó (Dân Sinh). Cho nên dù có lật đổ lớp người cai trị xuống mà Dân Trí vẫn như cũ, Dân Khí vẫn như cũ, cuộc sống người dân vẫn không thay đổi; th́ lớp người mới nắm quyền lại cũng sẽ làm như lớp người cũ, không thay đổi được ǵ”. 

Mà giải quyết vấn đề Dân Trí, Dân Khí, Dân Sinh, th́ không thể chọn lựa chiến tranh (như cụ Phan đă làm thời 1904-1916). Chọn lựa chiến tranh mà không cho thấy sau đó sẽ đưa dân tộc đến mục tiêu nào, th́ đó chỉ là “con đường đi không đến”. 

Tóm lại, với những ‘suy nghĩ Cần Vương’ ở thời điểm năm 1904, việc đi Nhật của cụ Phan chỉ có một lư do: Đó là cố gắng để t́m lấy chút khả thi, trong muôn một: 

Ba hộ mất nhà Tần, huyết mạch ức niên c̣n thấy đó
M
ột thân c̣n nước Sở, tóc da bảy thước có màng chi!
 

(20-11-2022)