CÂU CHUYỆN VĂN CHƯƠNG

“Huế hiền như chị Gái”

 

Văn Lang Tôn-thất Phương


 

*

 

Ở đây không phải là một người chị nói chung, mà là chị Gái, v́ tên của chị ấy là “Gái”. Người b́nh dân ở Huế th́ thường có tên giản dị như thế, không phải qua chọn lựa kỹ càng với nhiều ư nghĩa như Trà Mi, Đan Thanh, Cẩm Các, Thiên Nga, vv… 

Một lát nữa, ở phần bên dưới, sẽ có thêm chi tiết về chị ấy. 

     Những ai thích nghe nhạc Phạm Duy, có lẽ đều biết câu hát nổi tiếng: “Tiếng nước tôi, tiếng mẹ ru từ lúc nằm nôi…”   Nhưng trên thực tế, tiếng ru mà chúng ta nghe (và hiểu, hoặc nhớ) thường là tiếng ru cho một đứa trẻ nào khác, không phải chính ḿnh. Bởi v́ khi c̣n nằm nôi, giỏi lắm là đứa trẻ nghe (và nhớ) được những âm điệu đơn giản như ầu ơ, à ơi, vv… mà thôi, không thể nhớ được ḿnh đă nghe ru với những câu ǵ. 

Vậy th́ tiếng ru em sớm nhất mà tôi có thể nhớ được là những tiếng ru em của chị Gái. 

Thuở ấy, tôi chưa học hết bậc Tiểu Học. Chị Gái đến nhà, có lẽ là để giữ đứa con gái đầu ḷng của ông chú tôi. Lúc đó, chị c̣n trẻ lắm, khoảng đâu 15 tuổi thôi. Chị đến từ một vùng quê nào đó. Gương mặt chị ra sao, bây giờ tôi quên mất, chỉ nhớ mang máng là chị hay mặc áo vải trắng thô, áo dài đàng hoàng, không như những chị khác cũng là người giúp việc trong nhà, họ mặc áo ngắn. 

Và đây là một số những câu hát ru em của chị mà tôi c̣n nhớ:  

Thiên sinh nhân, hà nhân vô lộc
Đ
ịa sinh thảo, hà thảo vô căn
M
ột ḿnh em đứng giữa ḷng thuyền, dưới nước trên trăng
Bi
ết ai vô đây (để) trao duyên gửi phận, kết bạn hằng thế gian...
 

[Hà nhân vô lộc: Người ta, ai lại không có lộc.  Hà thảo vô căn:  Cỏ nào lại chẳng có rễ].

Núi Ngự B́nh trước tṛn sau méo
Sông An C
ựu nắng đục mưa trong
Khuyên ai ch
ớ ở một dạ hai ḷng
Đ
ể loan không gặp phượng, phượng thấy rồng phượng bay...
.

Mẹ bồng con (lên) ngồi cầu Ái Tử
Gái trông ch
ồng đứng núi Vọng Phu
Đ
ợi măi, đợi hoài, bóng xế, trăng lu
Con ve kêu mùa H
ạ, biết mấy mươi Thu gặp chàng...
.

Lời các bài hát đều buồn, do giọng chị pha buồn… hay v́ câu ḥ điệu hát nào của xứ Huế cũng thấy đượm buồn trong đó? 

Cầu Trường Tiền sáu vài mươi hai nhịp
Em qua không k
ịp, tội lắm người ơi
B
ấy lâu ni đă chịu tiếng mang lời
Có xa nhau đi n
ữa, cũng tại ông trời mà xa!
.

 

Bây giờ nghĩ lại, thấy những lời ru buồn này đều thuộc loại văn chương hoa mỹ, người b́nh thường không thể biết được, huống chi lại thốt ra rất tự nhiên từ một cô gái quê, mới đâu 15-16 tuổi! 

Không rơ thuở ấy người lớn có thấy thắc mắc ǵ không? Chị hay mặc áo dài đàng hoàng, lại tự nhiên mà buông châu nhả ngọc, chắc chắn là phải xuất thân từ một gia đ́nh tử tế nào đó.  

Phải chăng đây là một Nguyệt Nga khi sa cơ lỡ vận? Hay nói như lời của học giả Lương Khải Siêu khi nh́n vẻ phong sương của cụ Phan Bội Châu hồi cụ mới lặn lội đường xa mà đến Nhật: 

Người trông tiều tụy, nhưng nh́n thấy nét tinh anh trong đó.  Ôi thôi,  sao mà

San hô báu ngọc, tay xách nách mang
Công t
ử vương tôn, đầu đường xó chợ!
.

 

H́nh như chị ở với chúng tôi không lâu lắm, từ lúc nào chị “biến mất”, tôi không để ư. V́ với một đứa trẻ như tôi lúc đó, cả thế giới của nó là đám ong chui vô chui ra trong bụi hoa Cát Tường trước ngơ, hay con chim Chào Mào líu lo ca hát trên ngọn cây cao, vv… chừng đó thôi! 

Ôi, xứ Huế đất mặn đồng chua, một vùng lắm hạn hán và băo lụt. Lại thêm trong cuộc sống, con người hằng phải trực diện nhiều binh biến động trời kéo đến.  Sống giữa phong ba, một cô con gái nghèo, bé nhỏ, dẫu có tài đi nữa, gặp thời thế th́ cũng đành cho “thế thời phải thế” mà thôi.

Lấy ai vận dụng cho cùng?
Đă ngoài l
ỗi lạc, lại trong con nhà!
 


Ngoài ch
ị Gái ra, lúc đó trong nhà c̣n có hai chị khác, và anh Vinh.
 

Hai chị tên là Thảo và Cương, cũng đều đến từ thôn quê, thuở đó đâu khoảng 18-20 tuổi. Tuy không nhiều văn chương như chị Gái, nhưng cả hai chị đều biết đọc biết viết, biết xem tiểu thuyết, xem thơ… Có lần tôi đang quanh quẩn trong bếp, nghe hai chị nói với nhau về một bài thơ ǵ đó, nội dung là một câu chuyện t́nh dang dở, với những câu “Rồi anh thi đậu ra trường. Rồi em thôi học, theo đường nữ công”…  

Dễ hiểu là chàng trai rồi trở nên vinh hiển, và sang ngang, bỏ quên nàng... Hai chị thấy cảm thương, thở vắn than dài cho số phận đă bất công với cô gái. Thấy tôi c̣n lẩn quẩn chung quanh, một chị quay ra căn dặn tôi với cả một tấm ḷng cảm khái: “Sau này em lớn lên, chớ tham vàng bỏ nghĩa như vậy, nghe em!” 

Thằng nhỏ trố mắt ra nh́n, dù sao th́ cũng hiểu những ǵ chị ấy nói. Và v́ c̣n nhỏ, nên người lớn dặn ḍ cái ǵ th́ cũng nghĩ là ḿnh phải gật đầu! 

Cả hai chị, và chị Gái, đều là gái quê (vào thuở ấy), nhưng có học đàng hoàng, không phải thuộc loại dân ngơ ngáo “chân phèn mắt loét” ǵ ǵ. 

C̣n anh Vinh cũng đến từ làng quê. Lúc gặp anh th́ tôi cũng đă lớn hơn một chút nên bây giờ vẫn nhớ được gương mặt lúc đó của anh, và cả dáng vóc, màu da, kiểu tóc … Anh làm việc ban ngày, vào đầu hôm mỗi đêm th́ hay đọc truyện Tàu, thơ Mụ Đội, Lục Vân Tiên, vv… cho người lớn nghe.  

Và anh rất thông minh, nhớ được rất nhiều những điều anh đă đọc. Cho nên, khi ngồi làm việc ǵ đó trong bếp, anh tự nhiên đọc vang lên như một con chim vui hót trong lùm cây: 

Ca ca đừng đuổi y đi
Mang v
ề tẩu tẩu, pḥng khi xách giày!

[Lời Hớn Minh, khuyên Lục Vân Tiên chớ đuổi nàng Thể Loan].

Họa hổ họa b́, nan họa cốt
Tri nhân tri di
ện, bất tri tâm.
.

Gió đưa ông Đội sang Tàu
M
ụ Đội ở lại, xuống bàu bắt cua
B
ắt cua làm mắm cho chua
G
ửi sang ông Đội khỏi mua tốn tiền!
.

Nam Đường nối nghiệp lại Tiền Đường
H
ằng muốn đem binh đánh Biện Lương
Trói mèo Hoài Đ
ức, chiêng chưa gióng
B
ắt sống Tam Xuân, ná chửa giương

…

Nếu biết mệnh trời, mau cống lễ
K
ẻo lâm ŕu búa thấy Diêm vương.

[Biện Lương là kinh đô của nhà Tống. Triệu Hoài Đức và Đào Tam Xuân là vợ chồng; theo trong tiểu thuyết, cả hai đều là danh tướng của triều Tống]..

 

     Anh Vinh, một chàng trai 15-16 tuổi, lớn lên ở thôn quê, mà hiểu được, và nhớ được, những câu phương ngữ chữ Hán, và những bài thơ, truyện, vv…  không phải là dễ.  

Mà chẳng phải là hễ ai có được phương tiện học hành đến nơi đến chốn đều hơn được anh Vinh. Ví dụ trong tạp chí “Nghiên Cứu Lịch Sử” của Viện Sử Học, có nhà nghiên cứu dịch câu thơ “Tam quân tỳ hổ, khí thôn ngưu” của tướng Phạm Ngũ Lăo thành ra: “Ba quân dũng mănh như cọp, chí muốn nuốt cả … trâu”! [Ngưu ở đây là sao Ngưu sao Đẩu trên trời]. 

Một vị khác, viết trong “Tạp Chí Văn Học” của Viện Văn Học, một b́nh luận về bài thơ sau đây của cụ Phan Văn Trị: 

Ṭ le kèn thổi tiếng dăm ba
Nghe l
ọt vào tai dạ xót xa
U
ốn khúc sông Rồng mờ mịt khói
V
ắng hoe cồn Phụng ủ dầu hoa
Tan nhà cám n
ỗi cơn ly hận
C
ắt đất thương thay cuộc giảng ḥa
M
ột trận gió xô lay ngă cỏ

Ng
ậm cười hết nói nỗi quan ta.
 

Ông ấy nhận xét:

“Nỗi (hèn) của các quan ta th́ hết chỗ nói”! 

Được biết, các bài trong tạp chí Nghiên Cứu Lịch Sử hay Nghiên Cứu Văn Học, thế nào cũng phải qua kiểm duyệt xong mới cho đi in ấn, phát hành!

 

C̣n sau đây là câu chuyện được mọi người truyền khẩu: Một vị Dân Biểu ở Sài G̣n, khi cắt nghĩa câu “Gió đưa cành trúc la đà. Tiếng chuông Linh Mụ, canh gà Thọ Xương” cho một người Mỹ, đă dịch ra “Canh gà Thọ Xương là … chicken soup”! 

Trong khi đó, anh Vinh và các chị ấy là người từ thôn quê ở Huế. Tôi đă quen, có sống chung với các anh chị ấy khi c̣n nhỏ nên biết rơ các anh chị có học, nhưng nếu so sánh th́ sao có thể học đến mức cao như ba nhân vật vừa kể?

     Có ai đó nói rằng: “Một nền văn minh, một truyền thống hay nề nếp, có thể v́ lư do này khác mà suy vi, hay lụy tàn. Nhưng có đi xuống th́ nó cũng chỉ xuống từ từ, không thể một sớm một chiều mà mất đi được”.  Anh Vinh và các chị, rồi trong những năm tháng về sau này, theo gịng đời đưa đẩy, anh chị đă ra sao? 

Đất Huế, và những con người Huế, trải qua bao thắng trầm biến đổi, bây giờ có c̣n mang phong độ của những ngày xưa cũ hay không, dù chỉ ít nhiều? Hay những dâu bể của cuộc đời khiến cho Huế phải ngậm ngùi mà chứng kiến một t́nh trạng: 

Nghi ngút tro tàn nền đạo nghĩa
L
ờ mờ bụi bám cửa trâm anh?
. 

Thưa anh Vinh, thưa các chị, bây giờ anh và các chị ở nơi đâu?

 

*

*

 

(11-11-2014)