Lời ru của mẹ  

 
Tranh của Nguyễn Cát Tường

1.

Tôi yêu tiếng nước tôi từ khi mới ra đời, người ơi
Mẹ hiền ru những câu xa vời
À à ơi ! Tiếng ru muôn đời

(T́nh ca, Phạm Duy,1953)

Lời bài hát quen thuộc này, cũng như những áng thơ văn của nhiều tác giả có nhắc đến lời ru của mẹ, đă khiến cho Y, một dạo, vẫn tin rằng ai cũng nhớ được câu hát ru con của mẹ từ khi c̣n bé lắm, từ khi mới ra đời, từ thuở nằm nôi.

Nhưng rồi có một dạo, Y bỗng cảm thấy câu hát này có điều ǵ hơi vô lư: một đứa bé mới chào đời, khi c̣n nằm trong nôi, làm sao có thể nhớ được lời ru của mẹ, mà biết yêu hay không ! Các nhà văn nhà thơ chỉ có giỏi thêu dệt nói quá lên mà thôi.

Có một cô bạn kể lại rằng cô c̣n nhớ rơ giây phút đầu tiên đặt bàn chân bé nhỏ xuống đất để tập đi. Tục ngữ có câu  Ba tháng biết lẫy, bẩy tháng biết ḅ, chín tháng ḷ ḍ chạy đi. Trong thực tế có khi trẻ em phải hơn một tuổi mới biết đi. Như vậy là cô bắt đầu có trí nhớ vào khoảng một tuổi. Vậy mà khi nghe câu chuyện này, có người lại tỏ ư hoài nghi, họ cho rằng một đứa bé chưa thể có trí nhớ sớm đến như thế. Nếu không th́ cô ta cũng có trí nhớ phi thường.

Hoặc như khi Y kể lại một vài kư ức mơ hồ khi c̣n bé, th́ Ba Mẹ của Y cũng đă tỏ ra hết sức ngạc nhiên không ngờ trẻ con c̣n nhớ được những chuyện xảy ra khi mới chừng hai tuổi. 

Như vậy th́ nói chi tới kư ức của thuở nằm nôi, khi mới chào đời ?

Y nghĩ rằng vốn liếng ca dao tục ngữ mà Y c̣n có được ngày nay, dù xa quê đă lâu, là những bài thơ, hay ca dao, mà mẹ đă ngâm đă đọc, nhưng không phải là để ru Y khi Y c̣n bé, mà là khi mẹ ru các em sinh sau này ở miền Trung, thua Y hàng 10, 15..  tuổi. Một bằng cớ là người nuôi nấng và chăm sóc Y khi mới lọt ḷng là u già, u già cũng hát ru Y, nhưng rơ rệt là Y chẳng c̣n nhớ u già đă hát ru Y bằng những câu hát nào ! Đó là v́ u ǵa đă ở lại Hà Nội khi gia đ́nh di cư vào Nam năm 1954, nên Y chẳng bao giờ có dịp nghe u già hát ru các em.

Y nhớ mẹ hay lẩy Kiều, cho nên đôi khi Y bắt chước nói theo rồi bị chế là bà cụ non.  
Ai bảo, một đứa bé mới chín mười tuổi đầu mà đă lư sự 

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau !

Mẹ cũng hay ru em bằng những câu ca dao

Con c̣ bay lả bay la,  
Bay qua cửa ải bay về Đồng Đăng  
Đồng đăng có phố Kỳ lừa,  
Có nàng Tô thị có chùa Tam Thanh

hay là  

Con c̣ lặn lội bờ sông,  
Gánh gạo đưa chồng nước mắt nỉ non

Khi đó Y đang ở Tam Kỳ, nhà nào nhà nấy cách xa nhau cả khoảng vườn rộng. Vào những buổi trưa hè vắng lặng, Y cũng hay được nghe, từ nhà bên vọng sang, giọng hát ru em của hai cô con gái lớn hát ru đứa em nhỏ mới sinh. Giọng hát của người chị th́ dịu dàng, của cô em th́ cao vút lanh lảnh. Họ là người miền Trung, nên Y cũng biết được những câu hát ru em miền Trung của họ

-A ả ớ !

Bồng em mà bỏ vô nôi  
Để mẹ đi chợ mua vôi ăn trầu  
Mua vôi chợ Quán chợ Cầu  
Mua cau Bát Nhị mua trầu Hội An

Rồi khi lên đại học, Y vào Sg. Mấy ông cậu của Y vừa lập gia đ́nh với mấy bà mợ người miền Nam, nên từ đó Y lại thuộc thêm câu hát ru con của các mợ, t́nh tứ tha thiết

Đi đâu cho thiếp theo cùng  
Đói no thiếp chịu lạnh lùng thiếp cam  
Ví dầu t́nh có dở dang  
Th́ cho thiếp gọi đ̣ ngang thiếp về

Ầu ơ

Đèn Sài G̣n ngọn xanh ngọn đỏ
Đèn Mỹ Tho ngọn tỏ ngọn lu

Anh về học lấy chữ Nhu  
Ba thu em đợi mười thu em chờ  

Hay dữ dằn, như

Bậu ra cho khỏi  tay ta  
Cái xương bậu nát cái da bậu c̣n !

2.

Rồi đến lượt Y cũng Làm Mẹ và ru con

Không biết hiện nay có bao nhiêu phụ nữ c̣n ru con bằng ca dao, bằng những điệu hát ru con ngày xưa hay không ? Những bà mẹ trẻ có  hát ru con bằng những bài nhạc tây phương, nhạc cổ điển, nhạc đương đại.. của những nhạc sĩ mà hàng ngày họ ưa thích lắm chứ nhỉ ? 

Thoạt đầu Y cũng lập lại những câu hát lẩy Kiều của Mẹ, hay giọng hát ngọt ngào miền Nam của các bà mợ, nhưng có ư tránh bớt các câu hát buồn bă, chọn các câu hát nhẹ nhàng hơn như

Gió mùa thu mẹ ru con ngủ  
Năm canh chầy thức đủ vừa năm ..

Điệu hát này đă được Phạm Duy đưa  vào Trường ca Mẹ Việt Nam, thành câu hát

Gió mùa Đông, Mẹ không thấy mỏi
Đứng trông về, đứng trông về bốn cơi trời xa

Dần dần không biết từ bao giờ những bài hát ru con của Y phần lớn là từ các bản trường ca của PD, những bài có nhắc đến mẹ và cho đủ các điệu hát của ba miền đất nước

Sóng vỗ miên man như câu ru êm của Mẹ dịu dàng
Nước biếc mênh mông như đôi tay ôm của Mẹ trùng dương

Nước non ngàn dậm ra đi..  
Dù đường thiên lư xa vời

Chiều chiều ra đứng bờ sông
Muốn về quê Mẹ  ..mà không có đ̣ !

 Hết nhạc PD lại sang nhạc TCS

Mẹ ngồi ru con đong đưa vơng buồn đong đưa vơng buồn  
Mẹ ngồi ru con cho tóc sợi mềm hạt mầm vươn lên..

Rồi cao hứng hơn nữa, cả những bài tân nhạc không nhắc ǵ tới mẹ hay con  

Về đây khi mái tóc c̣n xanh xanh  
Về đây với mầu gió ngày lang thang

Một gịng xanh xanh  
Một gịng tràn mông mênh...

Em đến thăm anh một chiều đông  
Em đến thăm anh một chiều mưa

Gọi nắng, trên vai em gầy đường xa áo bay.
Nắng qua mắt buồn, ḷng hoa bướm say.
Lối em đi về ... trời không có mây

3.

Trong những bài hát ru con của Y, có nhiều bài mà Y thích hát, có những bài mà con thích nghe. Dường như là em bé nghe những bài ru hợp với sở thích của ḿnh th́ liền ngủ ngoan. 

Khi c̣n bé, con Y thường thích chơi với những con số, cho nên khi chơi với con Y hay t́m bài hát có chữ số, rồi khi ru con Y cũng hát lại những bài đó. Đối với trẻ con chỉ cần những số đơn giản là 1, 2. Số 3 có lẽ là vừa đủ, thích hợp cho mọi đứa trẻ. Ví dụ như  ở Nhật có một dạo trẻ em rất thích bài hát Dango sankyodai ( Ba anh em bánh trôi), chỉ tới số 3. Bài hát Tết Trung thu của trẻ em Việt Nam có thêm hai số 4, 5, có vẻ hơi nhiều chăng ?  Vừa hát, Y vừa nắm những ngón tay của con để đếm, đếm xuôi 1, 2, 3, rồi đếm ngược 5, 4, 3 .. Về sau mỗi khi vừa nghe Y hát, con giơ sẵn bàn tay ra chờ mẹ đếm

Tết Trung thu bánh quà đầy mâm  
Em muốn ăn 4, 5, 3 phần

Những khi Y bận rộn đi làm về trễ, chồng cũng hay ru con ngủ dùm Y, mà bài hát tủ của chồng là Hạ trắng (TCS) và Bên cầu biên giới (PD). Từ đó, hai bài này cũng là những bài mà con thích nghe nhấExryu-europet, có lẽ v́ được nghe cả cha lẫn mẹ cùng hát ru ḿnh.

Con Y đă hai tuổi rồi mà vẫn chưa biết nói, thường hay quấy khóc. Chuyên gia về tâm lư nhi đồng của thành phố cho rằng đó là v́ đứa bé rối trí không biết chọn ngôn ngữ nào, giữa tiếng Việt và tiếng Nhật, để diễn tả, và v́ không nói được nên đứa bé chỉ biết nói bằng ngôn ngữ duy nhất là ..tiếng khóc. 

Một tối Y đi làm về, nhằm hôm chồng cũng đi vắng, phải nhờ bà baby sit đến đón con từ nhà　trẻ về và trông dùm đến tối. Y bàn giao với bà baby sit rồi nằm xuống giường với con. Bà đă ru cậu bé nẫy giờ mà cậu cứ khóc măi không chịu ngủ, có ư chờ mẹ về. Y hỏi con 

-Mẹ hát Bên cầu biên giới nhé.

Như mọi khi th́ con sẽ gật đầu hoặc lắc đầu. Nếu con lắc đầu th́ Y sẽ hỏi tiếp 

- Hạ trắng ? Bóng trăng trắng ngà ?

.....

Toàn những bài tủ của cậu bé.  Nhưng hôm ấy cậu cứ khóc như rên rỉ, không chịu gật đầu hay lắc đầu như mọi khi. Y hỏi lại một lần nữa

-Mẹ hát Bên cầu biên giới nhé ?

Cậu bé có vẻ mệt mỏi, tiếng khóc nhỏ bớt. Y đoán con đă bằng ḷng, bắt đầu hát  

Về đây soi bóng bên ḍng nước lũ ..

Nhưng Y chưa hát hết câu, con đă khóc giẫy lên, như muốn nói

-Không phải, không phải !  

Y cuống quưt dỗ

-Mẹ xin lỗi, xin lỗi ! Thôi, Hạ trắng nhé

Cậu bé thôi khóc nhưng chẳng thèm gật đầu hay lắc đầu. Y lại hát

-Gọi nắng... cho tóc em dài đường xa áo bay

Lần này th́ cậu bé khóc thét lên dữ dội như bị kiến lửa đốt.

Con cứ khóc và mẹ cứ hát hết câu này đến câu khác cho đến khi con mệt và ngủ thiếp đi.

Y kể chuyện đó với chồng. Hôm sau chồng về sớm, ru con ngủ trước, vẫn hát hai bài Bên cầu biên giới và Hạ trắng, và con chẳng khóc lóc ǵ cả ! Hôm sau Y ru con th́ con lại khóc. Đành phải tránh không hát hai bài đó nữa. Nhưng tại sao vậy nhỉ ?! Y nghĩ ngợi thử đoán mọi nguyên nhân. Thôi được, hay là con chỉ thích ba hát hai bài này th́ để mẹ giả làm ba nghe. Y nghĩ vậy và giả giọng của chồng hát ru con. Kỳ lạ làm sao, và qủa nhiên cậu bé con không khóc mà nằm im. Y c̣n nghe như có tiếng thở ra như trút được những những ấm ức lâu nay trong lồng ngực bé tí của con, như cái điều hả hê lắm như ư muốn nói "Phải thế chứ !" 

Nhiều ngày trôi qua. Y nghĩ tới nát óc, và rồi một ư nghĩ loé lên trong óc, khi Y chợt nghĩ đến giọng nói miền Trung của chồng. Hôm đó trước hết Y hỏi con

-Mẹ hát Bên cầu biên giới nhé?

Ứ ứ .. Cậu bé lắc đầu. Y bèn hỏi lại

-Bên cầu biên ..“yới” ?

Gật đầu. Y bắt đầu hát, bằng giọng Bắc của ḿnh

Về đây “xoi” bóng bên “ḍng” nước lũ 

Ứ ứ ..Lại giẫy giụa, phản đối. Y bèn hát lại, lần này bắt chước cách phát âm tiếng miền Trung của chồng  Về đây "soi" bóng bên  "ỵng" nước lũ  Quả nhiên, con gật đầu, hể hả, nằm im  rồi say ngủ Y cũng lặng yên miên man với những suy ngẫm về khám phá bất ngờ của ḿnh, về những tác động của lời ru lên đời sống tinh thần của trẻ con, không chỉ về t́nh cảm, mà cả về khả năng suy tư của đứa trẻ.

4.   

Năm tháng trôi qua, cũng như Y, con không c̣n nhớ  ǵ về lời ru của Y, ngay cả câu chuyện vừa kể về bài hát Bên cầu biên giới  hay Hạ trắng. Mỗi khi Y kể lại, con thành thật thú nhận    -Con chẳng nhớ ǵ cả mẹ ạ! 

Con cũng chẳng có em nhỏ hơn ḿnh, để c̣n có dịp nghe Y hát ru và  c̣n có thể nhớ những lời ru của mẹ. 

Nhưng Y th́ nhớ măi không quên như những kỷ niệm êm đềm với con.

Bây giờ Y chẳng c̣n thắc mắc về chuyện ḿnh hay con có c̣n nhớ hay không về lời ru của mẹ, và cả của cha. 

Lời ru của mẹ chắc chắn đă tác động lên trí năo của con, cho con những t́nh cảm, và cả khả năng suy tư v.v. trong đời sống tinh thần của đứa trẻ. Ở một số người -những nhà văn nhà thơ - lời ru của Mẹ có thể là một kho báu ngữ vựng tiếng mẹ đẻ, hay một kho tàng âm nhạc..  cũng không chừng. Đó là sự khác biệt của mỗi người khi tiếp thu những tác động từ bên ngoài.

Điều quan trọng hơn cả là lời ru đă trở thành một phần trong muôn vàn kỷ niệm êm đềm giữa Y và con, măi măi là niềm vui của Y mỗi khi nghĩ đến con.  Y đoán rằng mẹ cũng đă từng có những kỷ niệm như thế với lời ru từ thuở nằm nôi dành cho các con, cho dù lúc đó ḿnh chưa có trí khôn để c̣n nhớ được Lời ru của mẹ.  Y biết ḿnh đă lớn lên bằng t́nh thương của mẹ hàng ngày, thể hiện dứơi nhiều h́nh thức, mà lời ru là một trong muôn vàn t́nh thương yêu ấy.

Quỳnh Chi ( Ngày Lễ Mẹ 14/5/2006)

 

Phụ lục

5.

Có một cậu bé thần đồng của Mỹ - lúc cậu khoảng 10 tuổi, đang theo học khoá tiến sĩ ở  Havard - đă cho biết cậu c̣n nhớ cảm giác khi nằm trong bụng mẹ. Phóng viên không hỏi, nhưng chúng ta hy vọng cũng có thể là cậu có thể c̣n nhớ được lời ru của mẹ sau khi chào đời ?

Ngoài ra hiện nay ở Nhật có phong trào "thai giáo". Người ta khuyên người mẹ đang có thai nên nói chuyện với đứa con trong bụng, v́ bào thai nghe được và yên tâm khi được nghe tiếng mẹ, họ tin rằng đó là một cách dưỡng thai. Người ta cũng khuyên sản phụ nên nghe nhạc êm dịu, nghe những bản nhạc hay. Và khuyên cả các ông bố cũng nên xoa bụng và nói chuyện với thai nhi cho trẻ quen nghe tiếng của người cha.