Ulysses và Ông Ara

William Saroyan

tặng Thống
Phạm Vũ Thịnh dịch

Lần lượt từng thành viên trong “Hội Kín” của cậu August Gottlieb trở về sau khi chạy thoát khỏi ông cụ Henderson, và tập trung trước tiệm tạp hóa của ông Ara để chờ đợi Thủ lĩnh trở lại. Cuối cùng thì đám bộ hạ trung thành ấy cũng đã thấy được người lãnh tụ vĩ đại kia ló dạng từ đường hẻm, tay nắm tay chú bé Ulysses Macauley. Cả đám Hội Kín ấy im lặng kiên nhẫn chờ người thủ lĩnh bước đến tận nơi. Mọi người ngước nhìn thăm dò vẻ mặt của thủ lĩnh, rồi cậu Alf Rife hỏi như không thể chờ thêm được nữa, "Thế anh có lấy được quả mơ nào không, Auggie?"

Thủ lĩnh nhìn thẳng vào mắt người bộ hạ trót tỏ ra thiếu tin tưởng này mà nói: "Cậu còn phải hỏi như thế à? Cậu đã nhìn thấy ta leo lên cây, thế thì phải biết là ta hái được mơ chứ."

Thế là, cả bọn đều nói cùng một giọng náo nức (cả bọn, nghĩa là ngoại trừ Lionel, không thực sự là người trong băng), cả bọn nói với mức ngưỡng mộ cao nhất, "Cho xem đi, Auggie. Cho xem quả mơ đi."

Chú bé Ulysses theo dõi chăm chú, tuy còn chưa hiểu gì mấy về những giá trị bí ẩn trong đó, nhưng vẫn cho rằng những giá trị ấy dù là gì đi nữa thì cũng chắc chắn phải quan trọng hơn bất cứ thứ gì khác trên thế giới vào lúc đó, nhất định thế.

Cả đám Hội Kín ấy thúc giục thêm, "Cho xem quả mơ anh hái trộm đi, Auggie. Cho xem tí đi nào."
August Gottlieb thận trọng cho tay vào túi của bộ áo liền quần rồi rút bàn tay nắm chặt đưa ra phía trước mặt cả bọn. Tất cả các bộ hạ của cậu nhích lại gần, nhìn chăm chú vào nắm tay ấy. Khi tất cả đã yên lặng và kính cẩn đúng mức, August Gottlieb mở nắm tay ra. Trong lòng bàn tay của cậu có một quả mơ xanh nhỏ bằng quả trứng cút.

Các tín đồ mỉm cười hân hoan nhìn vật thể kỳ diệu trong lòng bàn tay của người giáo chủ vĩ đại ấy, trong khi Lionel, cậu bé tốt bụng nhất trong đám, mặc dù không phải là thành viên chính thức của giáo phái ấy, đã nhấc chú bé Ulysses lên để chú ta cũng có thể nhìn thấy vật thể nhỏ màu xanh lá cây. Nhìn thấy được quả mơ xanh rồi, Ulysses cựa quậy, thả chân xuống đất rồi chạy ù về nhà, không thất vọng tí nào, chỉ háo hức muốn kể lại với ai đó thôi.

Đúng lúc ấy, chính ông Ara, người chủ sáng lập của tiệm buôn Ara's Market ở khu phố Ithaca, California từ bảy năm trước ấy, bước ra ngoài cửa tiệm. Một người đàn ông cao, khuôn mặt gầy u buồn mà hóm hỉnh, mặc tạp dề trắng của các cửa hàng tạp hóa, bên ngoài bộ áo vét làm việc có phần đơn giản. Ông ta đứng một lúc nơi mái hiên nhỏ trước cửa tiệm nhìn xuống đám đông gồm Giáo chủ mới cùng các môn đồ tí hon ấy, lắng nghe những tiếng trầm trồ vui mừng ngưỡng mộ như thể đang được thấy Hình ảnh Thần Thánh.

"Này cậu Auggie!" Ông ta gọi. "và cậu nữa, Shag! Nickie! Alfo! Lionel! Các cậu gọi thế này là gì đây? Họp Quốc hội Hoa Kỳ ở Washington đấy hẳn? Cuộc họp quan trọng thế thì đi ra chỗ nào xa hơn mà họp chứ. Chợ này không phải là chỗ họp Quốc hội."

"Vâng, thưa ông Ara," August Gottlieb nói. "Chúng cháu sẽ băng qua đường đến bãi đất trống kia ngay. Ông có muốn xem một quả mơ không?"
"Cậu có quả mơ à?" Ông chủ tiệm tạp hóa hỏi. "Cậu lấy ở đâu thế?"
"Hái từ trên cây. Ông muốn xem không?"
"Bây giờ đã làm gì có mơ. Hai tháng nữa mới có mơ chứ. Khoảng tháng Năm kia."
“Đây là mơ tháng Ba,” Thủ lĩnh của đám sùng tín ấy nói với ông chủ tiệm tạp hóa, vừa mở lại nắm tay, để lộ ra vật thể nhỏ cứng màu xanh lục. “Nhìn này, ông Ara,” Auggie nói, dừng lại một tí, rồi hỏi. "Đẹp đấy chứ?"
“Được rồi, được rồi,” Ông Ara nói. "Đẹp lắm. Quả mơ quý lắm. Nào, giờ thì đi kiếm nơi nào khác tốt hơn mà họp Quốc hội Hoa Kỳ ở Washington. Hôm nay thứ Bảy đấy. Chợ phải mở cửa để mà buôn bán. Mới hửng sáng thì đừng có tụ tập đông đúc trước cửa tiệm nhỏ này. Để cho người ta buôn bán. Chứ không thì các cửa hàng nhỏ phải dẹp tiệm cả đấy."

"Vâng, thưa ông Ara," Auggie nói, "Chúng cháu không tụ tập trước cửa hàng của ông đâu. Chúng cháu sẽ băng qua đường ngay đây. Đi nào, các cậu."

Ông Ara nhìn dõi theo cuộc di cư nhỏ của đám cuồng tín tí hon ấy. Rồi ông vừa định quay trở vào cửa hàng thì một cậu bé giống ông như tạc bước ra đứng bên cạnh ông.
"Cha!"
"Gì con, John?"
“Con muốn táo,” cậu bé nói với ông. Cậu nói một cách nghiêm trang đến gần như buồn rầu.
Người cha dắt tay cậu con cùng đi vào trong, đến quầy trái cây tươi chất thành đống. "Táo hả?" người cha nói với cậu bé. Ông lấy một quả táo trong đống trái cây, quả táo ngon nhất trong đấy mà đưa cho cậu bé. "Táo đây."

Người cha đi ra sau quầy đứng đợi khách hàng, đưa mắt nhìn đứa con trai, rõ ràng cũng buồn rầu như chính mình, mặc dù chênh lệch nhau ít nhất bốn mươi tuổi. Cậu con cắn một miếng táo thật to, nhai chậm rãi, nuốt ực, rồi ra vẻ ngẫm nghĩ về miếng táo đó trong giây lát, trong khi chính người cha cũng ngẫm nghĩ như thế. Quả táo đã không làm cho cậu bé hài lòng. Cậu đặt nó xuống quầy trước mặt cha và ngước lên nhìn ông. Hai cha con đang ở đây, thành phố Ithaca, California, dễ chừng xa đến bảy nghìn dặm từ nơi mà hàng thế kỷ qua đã là quê hương của dân tộc họ trên thế giới này. Tất nhiên là phải có một nỗi cô đơn trong lòng mỗi người, nhưng không ai có thể biết chắc rằng nỗi cô đơn đó có thể không có nếu họ đang ở chốn quê nhà kia cách xa nơi đây đến bảy ngàn dặm. Nơi đây lúc này trên sàn tiệm buôn của người cha, ông nhìn đứa con trai của mình, thấy chính khuôn mặt của mình trên mặt đứa con, chính đôi mắt của mình, và bên trong đôi mắt kia chắc chắn cũng là tính cách của mình nữa. Cũng vẫn là một người y hệt, chỉ trẻ tuổi hơn mà thôi. Người cha cầm lấy quả táo bị từ bỏ, cắn mạnh một miếng thật lớn, đứng nhai rồi nuốt. Cứ bằng vào tiếng nhai ngồm ngoàm ầm ĩ và nóng vội ấy thì có vẻ như chính ông đang là một King Lear bi kịch. Quả táo trông ngon lành nhất kia là thứ quá tốt trên thế giới để có thể bị phung phí, và do đó nếu con trai ông không ăn, thì chính ông phải ăn, mặc dù ông chẳng mê thích gì giống táo hay hương vị của chúng. Ông chỉ đơn giản biết rằng lãng phí bất cứ vật gì thì cũng là điều sai lầm. Thế nên ông tiếp tục cắn vào quả táo, nhai và nuốt, như thể đang diễn một màn độc diễn đầy kịch tính. Tuy nhiên, cuối cùng thì cũng hơi quá sức ông, bởi có nhiều táo quá. Đến nỗi cũng cần phải lãng phí một ít. Với vẻ bất cần và có lẽ thêm một chút tiếc rẻ, ông ném mạnh phần còn lại của quả táo vào thùng rác.

Bấy giờ, cậu con trai lại gọi. "Cha!"
"Gì con, John?"
"Cho con cam."
Người cha chọn quả cam to nhất trong đống cam chất chồng tề chỉnh ấy mà đưa cho cậu bé. "Cam hả? Đây, cam."
Cậu con cắn vào vỏ quả cam, rồi bắt đầu bóc vỏ bằng ngón tay, lúc đầu chậm rãi mà chắc chắn, một lúc sau tăng tốc hăm hở đến nỗi ngay cả người cha cũng bắt đầu cảm thấy, y hệt con trai ông cảm thấy, như thể bên dưới lớp vỏ bị bóc ra của trái cây này không đơn giản chỉ là phần thịt của một quả cam, mà là sự thỏa mãn tột cùng của trái tim. Cậu bé đặt vỏ cam lên quầy trước mặt ông cha, bẻ đôi quả cam, bóc một múi cam cho vào miệng nhai và nuốt. Nhưng than ôi, không! Đấy thực sự là một quả cam, nhưng vẫn không phải là sự thỏa mãn tột cùng của trái tim. Cậu con trai ngần ngừ một lúc rồi đặt nguyên phần còn lại của quả cam trước mặt cha mình. Một lần nữa, người cha lại làm tiếp công việc còn dang dở ấy mà âm thầm bắt đầu cố gắng hoàn thành nó. Nhưng không lâu sau lại cũng đến mức giới hạn của ông, và gần một nửa quả cam đã bay vào thùng rác.

"Cha!" Một lúc sau, cậu bé lại gọi, và một lần nữa người cha trả lời, "Gì đấy, John?"
"Cho con kẹo."
"Kẹo hả? Vậy thì kẹo."
Từ quầy trưng bày kẹo, người cha chọn thanh kẹo năm xu bán chạy nhất mà đưa cho cậu bé. Cậu con chăm chú nhìn món hàng này, lột giấy sáp ra, cắn một miếng lớn thanh kẹo bọc sô-cô-la rồi lại từ từ nhai và nuốt. Nhưng một lần nữa, vẫn chẳng là gì cả, chỉ là kẹo thôi, tuy có ngọt đấy, nhưng ngoài ra, không có gì hơn, thực sự chẳng có gì khác cả. Một lần nữa, cậu con trả lại cho cha một thứ khác của thế giới này đã không thể mang lại cho cậu sự thỏa mãn hoàn toàn. Người cha vẫn kiên nhẫn nhận trách nhiệm, và để tránh lãng phí, ông cầm thanh kẹo lên, toan cắn một miếng nhưng rồi đổi ý ngay. Ông quay người lại ném thanh kẹo vào thùng rác. Ông cảm thấy tức giận cay đắng và trong lòng, ông thầm nguyền rủa bọn người cách xa ông bảy nghìn dặm mà ngày xưa ông đã từng xem là vô-nhân-đạo, hoặc ít nhất là ngu-dốt.

"Cha!"
"Gì con, John?"
"Cho con chuối."
Lần này người cha thở dài nhưng vẫn không bỏ mất niềm tin. "Chuối hả? Được rồi, chuối." Ông xem xét mấy nải chuối treo phía trên đống trái cây và cuối cùng thấy ra quả chuối mà ông tin là chín nhất và ngọt nhất trong đám. Ông bẻ quả chuối ấy ra khỏi buồng và đưa cho cậu con.

Cuối cùng thì đã có một khách hàng bước vào trong tiệm. Khách hàng là một người mà ông Ara chưa từng gặp bao giờ. Ông chủ tiệm và ông khách gật đầu chào nhau, rồi ông khách nói với một giọng địa phương nào đấy có hơi lạ tai, "Ông có bánh quy không?"
"Bánh quy?" Ông chủ tiệm tạp hóa vồn vã hỏi. "Ông muốn bánh quy gì?"

Lại có một khách hàng khác nữa bước vào tiệm. Đó là chú bé Ulysses Macauley. Chú đứng sang một bên, vừa nhìn vừa nghe, chờ đến lượt mình.

"Ông có bánh quy nho khô không?" Ông khách hỏi.
"Bánh quy nho khô à?" Ông chủ nói. Thế thì kẹt rồi. “Bánh quy nho khô…” Ông lặp lại, gần như thì thầm. "Bánh quy nho khô..." Ông lặp lại một lần nữa, rồi nhìn quanh.

Cậu con ông đặt quả chuối lên quầy trước mặt cha mình và lắc đầu. "Cha!"
Người cha nhìn cậu con rồi nói một hơi. "Con muốn táo, cha cho táo. Con muốn cam, cha cho cam. Con muốn kẹo, cha cho kẹo. Con muốn chuối, cha cho chuối. Bây giờ con muốn gì đây?"
"Bánh quy," cậu con nói.
"Muốn bánh quy gì?" Người cha nói với cậu con, tuy không quên ông khách, mà thực tế thì ông nói với khách hàng, nhưng đồng thời ông nói với con trai mình, và đồng thời cũng đang nói với mọi người ở mọi nơi, mọi người đang mong muốn đòi hỏi những thứ gì đó.
"Bánh quy nho khô," cậu con nói.

Gắng kiềm chế cơn tức giận tràn ngập, người cha gần như thì thầm nói, nhưng thay vì nhìn cậu con, ông lại nhìn ông khách. "Tôi không có bánh quy," ông thì thầm. "Không có loại bánh quy ấy. Tại sao lại muốn bánh quy chứ? Tôi có tất cả mọi thứ, chỉ trừ bánh quy. Bánh quy gì? Ông muốn gì kia?"
"Bánh quy nho khô," Ông khách kiên nhẫn nói, "cho cháu trai nhỏ."
"Tôi không có bánh quy," Ông chủ tiệm tạp hóa lại nói. "Tôi cũng có con trai nhỏ." Ông chỉ vào cậu con của mình. "Tôi cho nó táo, cam, kẹo, chuối, rất nhiều thứ ngon lành." Rồi ông nhìn thẳng vào mắt ông khách và gần như tức giận, ông hỏi gằn một lần nữa, "Ông muốn gì kia?"
"Cậu con nhỏ của anh tôi," Ông khách nói. "Cháu bị cúm. Nó khóc đòi bánh quy. Nó nằng nặc đòi bánh quy nho khô cơ."

Tuy nhiên, mỗi người có cuộc sống của riêng mình và cuộc sống nào cũng có mục đích riêng, do đó một lần nữa cậu con của ông chủ tiệm tạp hóa lại nhìn cha mình mà nói: "Cha!". Nhưng lúc này người cha không nhìn lại cậu con. Thay vào đó, ông nhìn người khách hàng có đứa cháu trai bị ốm muốn có bánh quy nho khô. Ông nhìn người khách với sự thấu hiểu và niềm cảm thông, cùng lúc với một cơn giận dữ kiểu nhà nông, không phải đối với con người mà là đối với cả thế giới, cả bệnh tật, cả nỗi đau khổ, cả nỗi cô đơn, cả trái tim đòi hỏi những gì không bao giờ có đủ. Ông chủ tiệm tạp hóa cũng tức giận cả với chính mình nữa, vì mặc dù đã xây dựng được tiệm tạp hóa này ở Ithaca, California, xa cách quê nhà đến bảy nghìn dặm, mà vẫn không có được bánh quy với nho khô trong đó; ông không có được thứ mà cậu bé đang ốm muốn có. Ông chỉ vào con trai mình mà nói với người khách: "Táo, cam, kẹo, chuối – mà không có bánh quy. Nó là con trai của tôi đấy. Ba tuổi. Chẳng ốm đau gì. Nó chỉ muốn nhiều thứ thôi. Tôi không biết nó thật sự muốn gì. Chẳng ai biết nó thật sự muốn gì nữa. Nó chỉ muốn, thế thôi. Nó nhìn lên Chúa. Nó nói: cho con thứ này, cho con thứ kia - nhưng nó không bao giờ hài lòng được. Lúc nào nó cũng đòi hỏi. Lúc nào nó cũng không thỏa mãn. Tội nghiệp Chúa không có gì bù đắp được nỗi buồn phiền như vậy. Chúa ban cho tất cả mọi thứ: thế giới, ánh sáng mặt trời, mẹ, cha, anh chị em, chú bác cô dì, anh em họ, nhà cửa, nông trại, bếp núc, bàn ghế, giường ngủ,... Tội nghiệp Chúa ban cho mọi thứ, thế mà mọi người vẫn không ai thấy hạnh phúc, mọi người như cậu bé bị cúm ấy, mọi người đòi hãy cho tôi bánh quy có nho khô kia." Ông dừng lại một lúc để thở thật sâu. Khi đã thở ra, ông nói lớn với khách hàng, "Không có bánh quy nho khô!"

Ông chủ tiệm tạp hóa bắt đầu bước đi vùng vằng giận dữ đến gần như một ông vua đang nổi trận lôi đình. Trước hết, ông chộp một chiếc túi giấy mở bung nó ra. Rồi ông bắt đầu ném hết thứ này đến thứ kia vào túi giấy. "Đây cam, đẹp lắm. Đây táo, tuyệt vời. Đây chuối, ngon lành." Cuối cùng, một cách dịu nhẹ, lịch sự và với lòng cảm thông chân thành với người khách và đứa cháu trai bị bệnh của ông ta, người chủ tiệm tạp hóa trao chiếc túi giấy cho ông khách mà nói. "Đem về cho cháu bé. Khỏi phải trả tiền. Không cần phải trả tiền." Và một lần nữa ông nói nhỏ nhẹ "Tôi không có bánh quy nho khô."

Ông khách nói: "Cháu tôi khóc, nó cảm thấy đau yếu lắm. Nó nằng nặc đòi 'Bánh quy nho khô!' Cảm ơn ông rất nhiều, nhưng chúng tôi cũng đã cho cháu bé táo, cam, và những thứ khác nữa." Ông khách đặt chiếc túi xuống quầy. "Cháu bé ốm yếu đòi 'Cho con bánh quy nho khô!' Thế nên táo, cam gì gì cũng không được rồi. Xin lỗi, tôi phải đi hỏi thử dãy tiệm kia xem sao. Có thể họ có bánh quy nho khô."

“Được thôi, ông bạn ạ,” người chủ tiệm tạp hóa thì thầm. "Ông đi hỏi thử dãy tiệm kia xem sao — nhưng chắc họ cũng chẳng có bánh quy nho khô đâu. Chẳng ai có cả."

Gần như thẹn thùng, người khách hấp tấp rời khỏi cửa hàng. Trong suốt một phút, người chủ tiệm tạp hóa đứng sau quầy đăm đăm nhìn đứa con trai của mình. Đột nhiên ông bắt đầu nói bằng ngôn ngữ mẹ đẻ của mình là tiếng Armenia.
"Thế giới này điên lên rồi! Chỉ riêng ở nước Nga, rất gần đất nước của chúng ta, đất nước bé nhỏ xinh xắn của chúng ta đấy, đã có hàng triệu người, hàng triệu trẻ con, phải chịu đói mỗi ngày. Chúng lạnh, buồn, chân trần chúng đi lang thang, không có chỗ ngủ. Chúng cầu xin một mẩu bánh mì khô, một chỗ đâu đó để nằm xuống nghỉ, một đêm ngủ yên bình. Còn chúng ta thì sao? Chúng ta làm gì? Chúng ta ở đây trong thành phố Ithaca, California, trong đất nước tuyệt vời này là nước Mỹ. Chúng ta làm gì nào? Chúng ta mặc quần áo đẹp. Chúng ta mang giày tốt mỗi buổi sáng khi ngủ dậy. Chúng ta đi vòng quanh phố phường mà chẳng có ai mang súng đến đốt nhà chúng ta hay bắn giết con cái anh em cha mẹ chúng ta cả. Chúng ta lên xe hơi đi chơi các vùng quê. Chúng ta ăn những thức ăn ngon lành nhất. Mỗi tối chúng ta ngủ yên... Thế rồi chúng ta thấy sao nào? Chúng ta bất mãn. Chúng ta vẫn cứ bất mãn." Người chủ tiệm tạp hóa thét lên sự thật đáng kinh ngạc này với cậu con bé nhỏ của mình, với niềm yêu thương thiết tha dành cho cậu bé. Ông nói "Táo, cam, kẹo, chuối,... Chúa ơi, cậu nhỏ đừng như thế chứ! Cho dù ta đã có như thế chăng nữa, cậu là con trai ta, cậu phải tốt hơn ta chứ, do đó cậu không được như thế. Cậu phải hạnh phúc! Hạnh phúc đi chứ! Ta không hạnh phúc, nhưng cậu phải hạnh phúc mới được." Ông chỉ tay vào cửa sau tiệm dẫn vào nhà trong. Khuôn mặt hiền dịu, cậu bé con ông ngoan ngoãn rời khỏi tiệm vào trong nhà.

Bấy giờ ông chủ tiệm tạp hóa ngưng một lúc để cố gắng trấn tĩnh. Cuối cùng, tin rằng mình đã đủ bình tĩnh để nói chuyện dịu nhẹ với khách hàng còn lại trong tiệm là Ulysses Macauley, ông quay sang chú bé và gắng tỏ ra vui vẻ, thậm chí còn mỉm cười mà hỏi. "Thế cháu muốn gì nào, cháu bé Ulysses?"
"Bột lúa."
"Cháu muốn loại nào?"
"H-O."
“Có hai loại bột H-O, cháu Ulysses ạ. Loại thường và loại nấu nhanh. Hai loại. Chậm, nhanh. Cũ, mới. Thế mẹ cháu muốn loại nào, cháu Ulysses?"

Ulysses ngẫm nghĩ một lúc rồi nói "H-O."
"Loại cũ hay loại mới?"
Nhưng chú bé không biết, vì vậy ông chủ tiệm tạp hóa quyết định giùm cho chú. "Thôi được, vậy thì loại mới nhé, loại tân kỳ ấy. Mười tám xu đấy, cháu Ulysses."

Ulysses mở nắm tay ra, đưa cánh tay về phía ông chủ tiệm. Ông ta lấy đồng 25 xu từ tay chú bé, thối lại xu lẻ cho Ulysses, vừa đếm "Mười tám xu nhé, rồi đây mười chín, hai mươi, và đồng năm xu, thế là đủ hai mươi lăm xu. Cảm ơn cháu Ulysses."
"Không có gì, ông Ara," Ulysses đáp. Chú cầm gói bột yến mạch bước ra khỏi tiệm. Thật khó mà hiểu bất cứ chuyện gì. Đầu tiên là chuyện quả mơ trên cây, rồi đến chuyện bánh quy nho khô, và sau đó là chuyện ông chủ tiệm tạp hóa nói với con trai mình bằng một thứ tiếng gì kỳ lạ; dù vậy cũng rất hứng thú. Trên đường đi, chú bé nhảy lò cò, đá gót chân như chú vẫn làm mỗi khi cảm thấy hài lòng, và bắt đầu chạy về nhà.

Phạm Vũ Thịnh dịch
28 Sep 2021

® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ý của tác giả 
và ghi rõ nguồn lấy từ www.erct.com"

Cảm tưởng, ý kiến xin gởi về  t4phamvu@hotmail.com