Ulysses và Ông Ara

 

William Saroyan

tặng Thống
Phạm Vũ Thịnh dịch

 

 

Lời người dịch:

Chương 25 của cuốn sách “The Human Comedy” xuất bản từ năm 1943, tác phẩm đầu tay và nổi tiếng nhất của nhà văn William Saroyan
 

 

Lần lượt từng thành viên trong “Hội Kín” của cậu August Gottlieb trở về sau khi chạy thoát khỏi ông cụ Henderson, và tập trung trước tiệm tạp hóa của ông Ara để chờ đợi Thủ lĩnh trở lại. Cuối cùng th́ đám bộ hạ trung thành ấy cũng đă thấy được người lănh tụ vĩ đại kia ló dạng từ đường hẻm, tay nắm tay chú bé Ulysses Macauley. Cả đám Hội Kín ấy im lặng kiên nhẫn chờ người thủ lĩnh bước đến tận nơi. Mọi người ngước nh́n thăm ḍ vẻ mặt của thủ lĩnh, rồi cậu Alf Rife hỏi như không thể chờ thêm được nữa, "Thế anh có lấy được quả mơ nào không, Auggie?"

Thủ lĩnh nh́n thẳng vào mắt người bộ hạ trót tỏ ra thiếu tin tưởng này mà nói: "Cậu c̣n phải hỏi như thế à? Cậu đă nh́n thấy ta leo lên cây, thế th́ phải biết là ta hái được mơ chứ."

Thế là, cả bọn đều nói cùng một giọng náo nức (cả bọn, nghĩa là ngoại trừ Lionel, không thực sự là người trong băng), cả bọn nói với mức ngưỡng mộ cao nhất, "Cho xem đi, Auggie. Cho xem quả mơ đi."

Chú bé Ulysses theo dơi chăm chú, tuy c̣n chưa hiểu ǵ mấy về những giá trị bí ẩn trong đó, nhưng vẫn cho rằng những giá trị ấy dù là ǵ đi nữa th́ cũng chắc chắn phải quan trọng hơn bất cứ thứ ǵ khác trên thế giới vào lúc đó, nhất định thế.

Cả đám Hội Kín ấy thúc giục thêm, "Cho xem quả mơ anh hái trộm đi, Auggie. Cho xem tí đi nào."
August Gottlieb thận trọng cho tay vào túi của bộ áo liền quần rồi rút bàn tay nắm chặt đưa ra phía trước mặt cả bọn. Tất cả các bộ hạ của cậu nhích lại gần, nh́n chăm chú vào nắm tay ấy. Khi tất cả đă yên lặng và kính cẩn đúng mức, August Gottlieb mở nắm tay ra. Trong ḷng bàn tay của cậu có một quả mơ xanh nhỏ bằng quả trứng cút.

Các tín đồ mỉm cười hân hoan nh́n vật thể kỳ diệu trong ḷng bàn tay của người giáo chủ vĩ đại ấy, trong khi Lionel, cậu bé tốt bụng nhất trong đám, mặc dù không phải là thành viên chính thức của giáo phái ấy, đă nhấc chú bé Ulysses lên để chú ta cũng có thể nh́n thấy vật thể nhỏ màu xanh lá cây. Nh́n thấy được quả mơ xanh rồi, Ulysses cựa quậy, thả chân xuống đất rồi chạy ù về nhà, không thất vọng tí nào, chỉ háo hức muốn kể lại với ai đó thôi.

Đúng lúc ấy, chính ông Ara, người chủ sáng lập của tiệm buôn Ara's Market ở khu phố Ithaca, California từ bảy năm trước ấy, bước ra ngoài cửa tiệm. Một người đàn ông cao, khuôn mặt gầy u buồn mà hóm hỉnh, mặc tạp dề trắng của các cửa hàng tạp hóa, bên ngoài bộ áo vét làm việc có phần đơn giản. Ông ta đứng một lúc nơi mái hiên nhỏ trước cửa tiệm nh́n xuống đám đông gồm Giáo chủ mới cùng các môn đồ tí hon ấy, lắng nghe những tiếng trầm trồ vui mừng ngưỡng mộ như thể đang được thấy H́nh ảnh Thần Thánh.

"Này cậu Auggie!" Ông ta gọi. "và cậu nữa, Shag! Nickie! Alfo! Lionel! Các cậu gọi thế này là ǵ đây? Họp Quốc hội Hoa Kỳ ở Washington đấy hẳn? Cuộc họp quan trọng thế th́ đi ra chỗ nào xa hơn mà họp chứ. Chợ này không phải là chỗ họp Quốc hội."

"Vâng, thưa ông Ara," August Gottlieb nói. "Chúng cháu sẽ băng qua đường đến băi đất trống kia ngay. Ông có muốn xem một quả mơ không?"
"Cậu có quả mơ à?" Ông chủ tiệm tạp hóa hỏi. "Cậu lấy ở đâu thế?"
"Hái từ trên cây. Ông muốn xem không?"
"Bây giờ đă làm ǵ có mơ. Hai tháng nữa mới có mơ chứ. Khoảng tháng Năm kia."
“Đây là mơ tháng Ba,” Thủ lĩnh của đám sùng tín ấy nói với ông chủ tiệm tạp hóa, vừa mở lại nắm tay, để lộ ra vật thể nhỏ cứng màu xanh lục. “Nh́n này, ông Ara,” Auggie nói, dừng lại một tí, rồi hỏi. "Đẹp đấy chứ?"
“Được rồi, được rồi,” Ông Ara nói. "Đẹp lắm. Quả mơ quư lắm. Nào, giờ th́ đi kiếm nơi nào khác tốt hơn mà họp Quốc hội Hoa Kỳ ở Washington. Hôm nay thứ Bảy đấy. Chợ phải mở cửa để mà buôn bán. Mới hửng sáng th́ đừng có tụ tập đông đúc trước cửa tiệm nhỏ này. Để cho người ta buôn bán. Chứ không th́ các cửa hàng nhỏ phải dẹp tiệm cả đấy."

"Vâng, thưa ông Ara," Auggie nói, "Chúng cháu không tụ tập trước cửa hàng của ông đâu. Chúng cháu sẽ băng qua đường ngay đây. Đi nào, các cậu."

Ông Ara nh́n dơi theo cuộc di cư nhỏ của đám cuồng tín tí hon ấy. Rồi ông vừa định quay trở vào cửa hàng th́ một cậu bé giống ông như tạc bước ra đứng bên cạnh ông.
"Cha!"
"Ǵ con, John?"
“Con muốn táo,” cậu bé nói với ông. Cậu nói một cách nghiêm trang đến gần như buồn rầu.
Người cha dắt tay cậu con cùng đi vào trong, đến quầy trái cây tươi chất thành đống. "Táo hả?" người cha nói với cậu bé. Ông lấy một quả táo trong đống trái cây, quả táo ngon nhất trong đấy mà đưa cho cậu bé. "Táo đây."

Người cha đi ra sau quầy đứng đợi khách hàng, đưa mắt nh́n đứa con trai, rơ ràng cũng buồn rầu như chính ḿnh, mặc dù chênh lệch nhau ít nhất bốn mươi tuổi. Cậu con cắn một miếng táo thật to, nhai chậm răi, nuốt ực, rồi ra vẻ ngẫm nghĩ về miếng táo đó trong giây lát, trong khi chính người cha cũng ngẫm nghĩ như thế. Quả táo đă không làm cho cậu bé hài ḷng. Cậu đặt nó xuống quầy trước mặt cha và ngước lên nh́n ông. Hai cha con đang ở đây, thành phố Ithaca, California, dễ chừng xa đến bảy ngh́n dặm từ nơi mà hàng thế kỷ qua đă là quê hương của dân tộc họ trên thế giới này. Tất nhiên là phải có một nỗi cô đơn trong ḷng mỗi người, nhưng không ai có thể biết chắc rằng nỗi cô đơn đó có thể không có nếu họ đang ở chốn quê nhà kia cách xa nơi đây đến bảy ngàn dặm. Nơi đây lúc này trên sàn tiệm buôn của người cha, ông nh́n đứa con trai của ḿnh, thấy chính khuôn mặt của ḿnh trên mặt đứa con, chính đôi mắt của ḿnh, và bên trong đôi mắt kia chắc chắn cũng là tính cách của ḿnh nữa. Cũng vẫn là một người y hệt, chỉ trẻ tuổi hơn mà thôi. Người cha cầm lấy quả táo bị từ bỏ, cắn mạnh một miếng thật lớn, đứng nhai rồi nuốt. Cứ bằng vào tiếng nhai ngồm ngoàm ầm ĩ và nóng vội ấy th́ có vẻ như chính ông đang là một King Lear bi kịch. Quả táo trông ngon lành nhất kia là thứ quá tốt trên thế giới để có thể bị phung phí, và do đó nếu con trai ông không ăn, th́ chính ông phải ăn, mặc dù ông chẳng mê thích ǵ giống táo hay hương vị của chúng. Ông chỉ đơn giản biết rằng lăng phí bất cứ vật ǵ th́ cũng là điều sai lầm. Thế nên ông tiếp tục cắn vào quả táo, nhai và nuốt, như thể đang diễn một màn độc diễn đầy kịch tính. Tuy nhiên, cuối cùng th́ cũng hơi quá sức ông, bởi có nhiều táo quá. Đến nỗi cũng cần phải lăng phí một ít. Với vẻ bất cần và có lẽ thêm một chút tiếc rẻ, ông ném mạnh phần c̣n lại của quả táo vào thùng rác.

Bấy giờ, cậu con trai lại gọi. "Cha!"
"Ǵ con, John?"
"Cho con cam."
Người cha chọn quả cam to nhất trong đống cam chất chồng tề chỉnh ấy mà đưa cho cậu bé. "Cam hả? Đây, cam."
Cậu con cắn vào vỏ quả cam, rồi bắt đầu bóc vỏ bằng ngón tay, lúc đầu chậm răi mà chắc chắn, một lúc sau tăng tốc hăm hở đến nỗi ngay cả người cha cũng bắt đầu cảm thấy, y hệt con trai ông cảm thấy, như thể bên dưới lớp vỏ bị bóc ra của trái cây này không đơn giản chỉ là phần thịt của một quả cam, mà là sự thỏa măn tột cùng của trái tim. Cậu bé đặt vỏ cam lên quầy trước mặt ông cha, bẻ đôi quả cam, bóc một múi cam cho vào miệng nhai và nuốt. Nhưng than ôi, không! Đấy thực sự là một quả cam, nhưng vẫn không phải là sự thỏa măn tột cùng của trái tim. Cậu con trai ngần ngừ một lúc rồi đặt nguyên phần c̣n lại của quả cam trước mặt cha ḿnh. Một lần nữa, người cha lại làm tiếp công việc c̣n dang dở ấy mà âm thầm bắt đầu cố gắng hoàn thành nó. Nhưng không lâu sau lại cũng đến mức giới hạn của ông, và gần một nửa quả cam đă bay vào thùng rác.

"Cha!" Một lúc sau, cậu bé lại gọi, và một lần nữa người cha trả lời, "Ǵ đấy, John?"
"Cho con kẹo."
"Kẹo hả? Vậy th́ kẹo."
Từ quầy trưng bày kẹo, người cha chọn thanh kẹo năm xu bán chạy nhất mà đưa cho cậu bé. Cậu con chăm chú nh́n món hàng này, lột giấy sáp ra, cắn một miếng lớn thanh kẹo bọc sô-cô-la rồi lại từ từ nhai và nuốt. Nhưng một lần nữa, vẫn chẳng là ǵ cả, chỉ là kẹo thôi, tuy có ngọt đấy, nhưng ngoài ra, không có ǵ hơn, thực sự chẳng có ǵ khác cả. Một lần nữa, cậu con trả lại cho cha một thứ khác của thế giới này đă không thể mang lại cho cậu sự thỏa măn hoàn toàn. Người cha vẫn kiên nhẫn nhận trách nhiệm, và để tránh lăng phí, ông cầm thanh kẹo lên, toan cắn một miếng nhưng rồi đổi ư ngay. Ông quay người lại ném thanh kẹo vào thùng rác. Ông cảm thấy tức giận cay đắng và trong ḷng, ông thầm nguyền rủa bọn người cách xa ông bảy ngh́n dặm mà ngày xưa ông đă từng xem là vô-nhân-đạo, hoặc ít nhất là ngu-dốt.

"Cha!"
"Ǵ con, John?"
"Cho con chuối."
Lần này người cha thở dài nhưng vẫn không bỏ mất niềm tin. "Chuối hả? Được rồi, chuối." Ông xem xét mấy nải chuối treo phía trên đống trái cây và cuối cùng thấy ra quả chuối mà ông tin là chín nhất và ngọt nhất trong đám. Ông bẻ quả chuối ấy ra khỏi buồng và đưa cho cậu con.

Cuối cùng th́ đă có một khách hàng bước vào trong tiệm. Khách hàng là một người mà ông Ara chưa từng gặp bao giờ. Ông chủ tiệm và ông khách gật đầu chào nhau, rồi ông khách nói với một giọng địa phương nào đấy có hơi lạ tai, "Ông có bánh quy không?"
"Bánh quy?" Ông chủ tiệm tạp hóa vồn vă hỏi. "Ông muốn bánh quy ǵ?"

Lại có một khách hàng khác nữa bước vào tiệm. Đó là chú bé Ulysses Macauley. Chú đứng sang một bên, vừa nh́n vừa nghe, chờ đến lượt ḿnh.

"Ông có bánh quy nho khô không?" Ông khách hỏi.
"Bánh quy nho khô à?" Ông chủ nói. Thế th́ kẹt rồi. “Bánh quy nho khô…” Ông lặp lại, gần như th́ thầm. "Bánh quy nho khô..." Ông lặp lại một lần nữa, rồi nh́n quanh.

Cậu con ông đặt quả chuối lên quầy trước mặt cha ḿnh và lắc đầu. "Cha!"
Người cha nh́n cậu con rồi nói một hơi. "Con muốn táo, cha cho táo. Con muốn cam, cha cho cam. Con muốn kẹo, cha cho kẹo. Con muốn chuối, cha cho chuối. Bây giờ con muốn ǵ đây?"
"Bánh quy," cậu con nói.
"Muốn bánh quy ǵ?" Người cha nói với cậu con, tuy không quên ông khách, mà thực tế th́ ông nói với khách hàng, nhưng đồng thời ông nói với con trai ḿnh, và đồng thời cũng đang nói với mọi người ở mọi nơi, mọi người đang mong muốn đ̣i hỏi những thứ ǵ đó.
"Bánh quy nho khô," cậu con nói.

Gắng kiềm chế cơn tức giận tràn ngập, người cha gần như th́ thầm nói, nhưng thay v́ nh́n cậu con, ông lại nh́n ông khách. "Tôi không có bánh quy," ông th́ thầm. "Không có loại bánh quy ấy. Tại sao lại muốn bánh quy chứ? Tôi có tất cả mọi thứ, chỉ trừ bánh quy. Bánh quy ǵ? Ông muốn ǵ kia?"
"Bánh quy nho khô," Ông khách kiên nhẫn nói, "cho cháu trai nhỏ."
"Tôi không có bánh quy," Ông chủ tiệm tạp hóa lại nói. "Tôi cũng có con trai nhỏ." Ông chỉ vào cậu con của ḿnh. "Tôi cho nó táo, cam, kẹo, chuối, rất nhiều thứ ngon lành." Rồi ông nh́n thẳng vào mắt ông khách và gần như tức giận, ông hỏi gằn một lần nữa, "Ông muốn ǵ kia?"
"Cậu con nhỏ của anh tôi," Ông khách nói. "Cháu bị cúm. Nó khóc đ̣i bánh quy. Nó nằng nặc đ̣i bánh quy nho khô cơ."

Tuy nhiên, mỗi người có cuộc sống của riêng ḿnh và cuộc sống nào cũng có mục đích riêng, do đó một lần nữa cậu con của ông chủ tiệm tạp hóa lại nh́n cha ḿnh mà nói: "Cha!". Nhưng lúc này người cha không nh́n lại cậu con. Thay vào đó, ông nh́n người khách hàng có đứa cháu trai bị ốm muốn có bánh quy nho khô. Ông nh́n người khách với sự thấu hiểu và niềm cảm thông, cùng lúc với một cơn giận dữ kiểu nhà nông, không phải đối với con người mà là đối với cả thế giới, cả bệnh tật, cả nỗi đau khổ, cả nỗi cô đơn, cả trái tim đ̣i hỏi những ǵ không bao giờ có đủ. Ông chủ tiệm tạp hóa cũng tức giận cả với chính ḿnh nữa, v́ mặc dù đă xây dựng được tiệm tạp hóa này ở Ithaca, California, xa cách quê nhà đến bảy ngh́n dặm, mà vẫn không có được bánh quy với nho khô trong đó; ông không có được thứ mà cậu bé đang ốm muốn có. Ông chỉ vào con trai ḿnh mà nói với người khách: "Táo, cam, kẹo, chuối – mà không có bánh quy. Nó là con trai của tôi đấy. Ba tuổi. Chẳng ốm đau ǵ. Nó chỉ muốn nhiều thứ thôi. Tôi không biết nó thật sự muốn ǵ. Chẳng ai biết nó thật sự muốn ǵ nữa. Nó chỉ muốn, thế thôi. Nó nh́n lên Chúa. Nó nói: cho con thứ này, cho con thứ kia - nhưng nó không bao giờ hài ḷng được. Lúc nào nó cũng đ̣i hỏi. Lúc nào nó cũng không thỏa măn. Tội nghiệp Chúa không có ǵ bù đắp được nỗi buồn phiền như vậy. Chúa ban cho tất cả mọi thứ: thế giới, ánh sáng mặt trời, mẹ, cha, anh chị em, chú bác cô d́, anh em họ, nhà cửa, nông trại, bếp núc, bàn ghế, giường ngủ,... Tội nghiệp Chúa ban cho mọi thứ, thế mà mọi người vẫn không ai thấy hạnh phúc, mọi người như cậu bé bị cúm ấy, mọi người đ̣i hăy cho tôi bánh quy có nho khô kia." Ông dừng lại một lúc để thở thật sâu. Khi đă thở ra, ông nói lớn với khách hàng, "Không có bánh quy nho khô!"

Ông chủ tiệm tạp hóa bắt đầu bước đi vùng vằng giận dữ đến gần như một ông vua đang nổi trận lôi đ́nh. Trước hết, ông chộp một chiếc túi giấy mở bung nó ra. Rồi ông bắt đầu ném hết thứ này đến thứ kia vào túi giấy. "Đây cam, đẹp lắm. Đây táo, tuyệt vời. Đây chuối, ngon lành." Cuối cùng, một cách dịu nhẹ, lịch sự và với ḷng cảm thông chân thành với người khách và đứa cháu trai bị bệnh của ông ta, người chủ tiệm tạp hóa trao chiếc túi giấy cho ông khách mà nói. "Đem về cho cháu bé. Khỏi phải trả tiền. Không cần phải trả tiền." Và một lần nữa ông nói nhỏ nhẹ "Tôi không có bánh quy nho khô."

Ông khách nói: "Cháu tôi khóc, nó cảm thấy đau yếu lắm. Nó nằng nặc đ̣i 'Bánh quy nho khô!' Cảm ơn ông rất nhiều, nhưng chúng tôi cũng đă cho cháu bé táo, cam, và những thứ khác nữa." Ông khách đặt chiếc túi xuống quầy. "Cháu bé ốm yếu đ̣i 'Cho con bánh quy nho khô!' Thế nên táo, cam ǵ ǵ cũng không được rồi. Xin lỗi, tôi phải đi hỏi thử dăy tiệm kia xem sao. Có thể họ có bánh quy nho khô."

“Được thôi, ông bạn ạ,” người chủ tiệm tạp hóa th́ thầm. "Ông đi hỏi thử dăy tiệm kia xem sao — nhưng chắc họ cũng chẳng có bánh quy nho khô đâu. Chẳng ai có cả."

Gần như thẹn thùng, người khách hấp tấp rời khỏi cửa hàng. Trong suốt một phút, người chủ tiệm tạp hóa đứng sau quầy đăm đăm nh́n đứa con trai của ḿnh. Đột nhiên ông bắt đầu nói bằng ngôn ngữ mẹ đẻ của ḿnh là tiếng Armenia.
"Thế giới này điên lên rồi! Chỉ riêng ở nước Nga, rất gần đất nước của chúng ta, đất nước bé nhỏ xinh xắn của chúng ta đấy, đă có hàng triệu người, hàng triệu trẻ con, phải chịu đói mỗi ngày. Chúng lạnh, buồn, chân trần chúng đi lang thang, không có chỗ ngủ. Chúng cầu xin một mẩu bánh ḿ khô, một chỗ đâu đó để nằm xuống nghỉ, một đêm ngủ yên b́nh. C̣n chúng ta th́ sao? Chúng ta làm ǵ? Chúng ta ở đây trong thành phố Ithaca, California, trong đất nước tuyệt vời này là nước Mỹ. Chúng ta làm ǵ nào? Chúng ta mặc quần áo đẹp. Chúng ta mang giày tốt mỗi buổi sáng khi ngủ dậy. Chúng ta đi ṿng quanh phố phường mà chẳng có ai mang súng đến đốt nhà chúng ta hay bắn giết con cái anh em cha mẹ chúng ta cả. Chúng ta lên xe hơi đi chơi các vùng quê. Chúng ta ăn những thức ăn ngon lành nhất. Mỗi tối chúng ta ngủ yên... Thế rồi chúng ta thấy sao nào? Chúng ta bất măn. Chúng ta vẫn cứ bất măn." Người chủ tiệm tạp hóa thét lên sự thật đáng kinh ngạc này với cậu con bé nhỏ của ḿnh, với niềm yêu thương thiết tha dành cho cậu bé. Ông nói "Táo, cam, kẹo, chuối,... Chúa ơi, cậu nhỏ đừng như thế chứ! Cho dù ta đă có như thế chăng nữa, cậu là con trai ta, cậu phải tốt hơn ta chứ, do đó cậu không được như thế. Cậu phải hạnh phúc! Hạnh phúc đi chứ! Ta không hạnh phúc, nhưng cậu phải hạnh phúc mới được." Ông chỉ tay vào cửa sau tiệm dẫn vào nhà trong. Khuôn mặt hiền dịu, cậu bé con ông ngoan ngoăn rời khỏi tiệm vào trong nhà.

Bấy giờ ông chủ tiệm tạp hóa ngưng một lúc để cố gắng trấn tĩnh. Cuối cùng, tin rằng ḿnh đă đủ b́nh tĩnh để nói chuyện dịu nhẹ với khách hàng c̣n lại trong tiệm là Ulysses Macauley, ông quay sang chú bé và gắng tỏ ra vui vẻ, thậm chí c̣n mỉm cười mà hỏi. "Thế cháu muốn ǵ nào, cháu bé Ulysses?"
"Bột lúa."
"Cháu muốn loại nào?"
"H-O."
“Có hai loại bột H-O, cháu Ulysses ạ. Loại thường và loại nấu nhanh. Hai loại. Chậm, nhanh. Cũ, mới. Thế mẹ cháu muốn loại nào, cháu Ulysses?"

Ulysses ngẫm nghĩ một lúc rồi nói "H-O."
"Loại cũ hay loại mới?"
Nhưng chú bé không biết, v́ vậy ông chủ tiệm tạp hóa quyết định giùm cho chú. "Thôi được, vậy th́ loại mới nhé, loại tân kỳ ấy. Mười tám xu đấy, cháu Ulysses."

Ulysses mở nắm tay ra, đưa cánh tay về phía ông chủ tiệm. Ông ta lấy đồng 25 xu từ tay chú bé, thối lại xu lẻ cho Ulysses, vừa đếm "Mười tám xu nhé, rồi đây mười chín, hai mươi, và đồng năm xu, thế là đủ hai mươi lăm xu. Cảm ơn cháu Ulysses."
"Không có ǵ, ông Ara," Ulysses đáp. Chú cầm gói bột yến mạch bước ra khỏi tiệm. Thật khó mà hiểu bất cứ chuyện ǵ. Đầu tiên là chuyện quả mơ trên cây, rồi đến chuyện bánh quy nho khô, và sau đó là chuyện ông chủ tiệm tạp hóa nói với con trai ḿnh bằng một thứ tiếng ǵ kỳ lạ; dù vậy cũng rất hứng thú. Trên đường đi, chú bé nhảy ḷ c̣, đá gót chân như chú vẫn làm mỗi khi cảm thấy hài ḷng, và bắt đầu chạy về nhà.

Phạm Vũ Thịnh dịch
28 Sep 2021

 


® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của tác giả 
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com"

Cảm tưởng, ư kiến xin gởi về  t4phamvu@hotmail.com