Thiên vị và bình đẳng trong công việc ở Úc

 Phạm Vũ Thịnh (Exryu Úc Châu)

 Ý kiến của Độc giả

Favouritism (thiên vị) và trong đó, Nepotism (thiên vị người thân) là chuyện không thể nào tránh khỏi trong bất cứ xã hội nào. Làm người, ai cũng có tình cảm thiên trọng, nhất là đối với người trong gia tộc, và rộng hơn, với bạn bè, với người quen biết. Rồi những cân nhắc lợi hại, bánh ít đi bánh quy lại, "You scratch my back and I'll scratch yours", đổi chác quyền lợi, hối lộ, ... luôn luôn ảnh hưởng đến mọi hoạt động trong xã hội loài người.

Favouritism, Nepotism đi ngược lại lý tưởng về công bằng xã hội của loài người, và những người thiếu khả năng được chọn do thiên vị đều gây tổn hại cho xã hội. Làm thế nào để hạn chế Favouritism, Nepotism trong công ăn việc làm là nguồn mưu sinh của đại đa số dân chúng ?

Ở tiểu bang New South Wales (và tương tự trên toàn nước Úc), từ những năm 1980, chính phủ đã có đạo luật về cơ hội đồng đều trong công việc, gọi là luật EEO Equal Employment Opportunity. Đạo luật này cấm chỉ những hành động hay biểu hiện có tính cách kỳ thị về màu da, chủng tộc, phái tính, tôn giáo, gia đình, thai nghén, khuyết tật, tuổi tác, khuynh hướng tính dục, trong môi trường làm việc và quá trình chọn người. Một hệ quả của đạo luật EEO là cấm chỉ Favouritism, Nepotism như những biểu hiện bất bình đẳng về cơ hội việc làm, và là một hình thái tham nhũng.

Có Văn phòng EEO của chính phủ kiểm soát việc thực thi đạo luật.

Có Ủy ban điều tra tham nhũng ICAC Independent Commission Against Corruption độc lập với chính phủ.

Các cơ quan và các tư sở nữa, có các cẩm nang chỉ thị hoặc hướng dẫn việc thực thi EEO cho các cấp nhân viên.

Nạn nhân của Favouritism, Nepotism có thể than phiền, khiếu kiện lên cấp trên trực tiếp, hay cấp trên gián tiếp, đến Phòng nhân viên, và / hay nhờ Nghiệp đoàn Lao động can thiệp.

Có Toà án (Tribunal) để phán xét luận cứ của hai bên nguyên bị. Có luật sư được cắt đặt để bênh vực mỗi bên.

Có những người tố giác gọi là whistleblower (thổi còi báo động) tuy không phải là nạn nhân nhưng vì thấy chuyện bất bằng, cũng lên tiếng vạch trần chuyện thiên vị, thường lúc đầu là nặc danh, báo cáo lên Văn phòng EEO, hay báo chí.

Có luật FOI Freedom of Information (tự do về thông tin) cho phép người dân đòi hỏi được xem hồ sơ của các cơ quan công quyền nếu không xếp vào loại tối mật ảnh hưởng đến an ninh quốc phòng.

Báo chí, truyền thanh, truyền hình (có tự do ngôn luận) thường đứng về phía nạn nhân bênh vực cho lẽ công bằng, vạch mặt tham nhũng.

Để có được sự công bằng tối đa, các công việc được quảng bá rộng rãi trên báo chí, truyền thông đại chúng để chiêu mộ người làm từ đông đảo quần chúng, dựa trên nguyên tắc EEO. Các điều kiện đòi hỏi của công việc được minh định thật chi tiết, tuyệt đối tránh những biểu hiện có vẻ kỳ thị (đời nay gọi là Politically Incorrect) về phái tính, màu da, ...

Một ban tuyển chọn được thành lập, thường có chừng ba người, trong đó tốt nhất là có một người thuộc các nhóm đối tượng bị kỳ thị, ví dụ phụ nữ, người da màu, người di dân, ... Ban này chọn người qua hai kỳ. Kỳ thứ nhất là đọc hồ sơ xin việc, dựa theo các điều kiện đòi hỏi của công việc, để lọc bớt (culling) một số, giữ lại những người nào thoả được tất cả hay nhiều nhất các điều kiện thiết yếu. Kỳ thứ hai là ban tuyển chọn phỏng vấn (interview) trực tiếp từng ứng viên đã qua sàng lọc. Các câu hỏi thường được soạn sẵn và mọi người được hỏi giống nhau. Sau đó, ban tuyển chọn thảo luận, bình giá. Tiêu chuẩn tuyển chọn là Effectiveness và Efficiency. Các ứng viên được so sánh xem nếu được chọn vào làm việc thì có thể có hiệu quả (Effectiveness, làm được việc) hay không, và có hiệu năng (Efficiency, làm giỏi) hơn ứng viên khác hay không. Không được tính đến chuyện có là thân nhân hay quen biết với người nào trong ban tuyển chọn hoặc người nào trong công ty ! Nhưng cũng không có nghĩa rằng thân nhân hay người quen biết thì tự động không được xin việc, hay tự động bị loại bỏ.

Cuối cùng, người trưởng ban viết báo cáo ghi rõ lý do chọn hay không chọn từng ứng viên. Báo cáo này cùng các đơn xin việc được giữ lại thành hồ sơ trong Phòng nhân viên, và có thể được yêu cầu xem xét theo luật FOI Freedom of Information.

Tóm lại, để ngăn ngừa Favouritism, Nepotism, nước Úc có những công cụ sau :

(1) Luật EEO, làm nền tảng

(2) Cơ cấu thực thi EEO : Văn phòng EEO, Toà án về EEO, Ủy ban ICAC chống tham nhũng

(3) Cẩm nang hướng dẫn EEO cho các cấp nhân viên

(4) Nghiệp đoàn lao động

(5) Phòng nhân viên và cách thức khiếu kiện

(6) Cách thức quy định và quảng bá công việc, cách thức và cơ cấu tuyển chọn người làm

(7) Truyền thông, báo chí và luật FOI

Đặc biệt vai trò của truyền thông, báo chí rất quan trọng. Thông thường, các công tư sở đều gắng giấu kín chuyện nội bộ, rất nhạy cảm về những chuyện đưa người thân quen vào làm việc một cách thiên vị, gây nên xung đột quyền lợi (conflict of interest) với người khác, nên rất sợ chuyện bị phanh phui ra trước công luận, phải bào chữa trước công chúng. Truyền thông, báo chí và công chúng thì thích làm "người hùng" đứng về phía chính nghĩa, nên ưa lôi những chuyện "nội bộ" bất công kiểu này ra ánh sáng. Truyền thông, báo chí độc lập là sức mạnh dân chủ.

Nền tảng, cơ cấu, cách thức, công cụ, để thực hiện EEO ở Úc là như thế.

Nguyên tắc EEO đã thấm sâu vào ý thức người dân Úc, như một giá trị phổ quát phải chấp nhận tuy bất tiện ! Công sở và các công ty tư nhân lớn cố gắng thi hành nghiêm chỉnh theo luật định. Có điều các công ty nhỏ chừng mươi người thì vẫn ưa dùng người thân quen, và các công việc, chức vụ có tính cách không chính thức, hay tạm thời, ngắn hạn, thì không quảng bá rộng rãi hay không qua quy trình và cơ cấu EEO. Thỉnh thoảng cũng có những vụ thiên vị gia đình, đưa người thân quen vào làm việc hay trúng đấu thầu một cách mờ ám, bị phanh phui trên TV hay báo chí, nhưng người ta ngầm hiểu là có rất nhiều những bất công vì thiên vị trong việc làm vẫn thường xảy ra mà không bị ánh sáng mặt trời chiếu đến.

Bởi ai cũng hiểu là chuyện thiên trọng người thân quen vẫn là mạch ngầm không ngừng ảnh hưởng lên mọi mặt của đời sống. Con người vốn yếu đuối, cần nương tựa vào người thân quen tin cậy được, và vào bè phái có số đông và quyền lực. Không thể nào tận diệt được Favouritism, Nepotism. Nhưng cũng chính vì thế mà cần phải có EEO để hạn chế bớt những tai hại của Favouritism, Nepotism, bảo vệ một giá trị của nhân loại là công bằng xã hội.

Như thế, về chuyện EEO này thì mục đích là chọn người làm việc sao cho có hiệu quả (Effectiveness, làm được việc) và có hiệu năng (Efficiency, làm giỏi) tối đa, đồng thời thoả mãn lòng yêu chuộng sự công chính, công bằng xã hội của con người tiến bộ; nhưng quan trọng hơn ý thức quần chúng, vẫn là sự cần thiết phải có một nền tảng vững chắc là đạo luật EEO, cơ cấu hành chánh hữu hiệu, toà án nghiêm minh, và nhất là báo chí ngôn luận độc lập và tích cực.  

Nói chuyện bên lề chơi : Việt Nam thời xưa đã có chính sách EEO này rồi ! Các kỳ thi tuyển Tú tài Cử nhân có mục đích tìm người ra làm quan, đều được thực hiện trên nguyên tắc bình đẳng (tương đối, bởi cũng có vài thành phần dân chúng bị cấm thi, như trường hợp con phường hát Đào Duy Từ,...) với những quy tắc nghiêm ngặt, như Giám khảo phải hồi tỵ (thoái thác không chấm thi) ở trường thi nào có con em của mình ứng thí; quyển bài phải rọc giấu phần có ghi tên thí sinh; ... để tránh chuyện quan chấm thi thiên vị.

Vậy mà, nước Nhật Bản mãi cho đến thời Minh Trị (1868) thì lại đã dùng người hoàn toàn theo Favouritism, Nepotism đấy. Cũng là một nước chịu ảnh hưởng văn hoá Trung Hoa, nhưng Nhật Bản cho đến thời ấy hoàn toàn không dùng các kỳ thi phổ thông toàn quốc để tuyển người từ dân chúng. Tất cả chức vụ trong các phiên trấn, hay Mạc phủ, đều được sắp xếp giao cho người trong gia đình, gia tộc, thân tín hay quen biết cả. Một phần là vì chế độ thân phận (mibun), giai cấp "sĩ, nông, công, thương" quá nghiêm ngặt, "Con vua thì lại làm vua, con nhà thày chùa lại quét lá đa". Phần khác là vì Nhật Bản thời trước trên căn bản đã liên tục ở trong tình trạng Sứ quân, "nước" này chống chọi với "nước" kia, chuyện dùng người thân quen, tin cậy được đã là phương cách duy nhất để sống còn.

Về "networking" (giăng mạng lưới quen biết, chủ yếu để tìm việc và trao đổi về việc làm) thì nguyên nghĩa không có gì xấu, mà lại còn rất cần thiết cho người tìm việc, bởi qua đó, có thể tìm được những việc làm không quảng bá trên truyền thông đại chúng, và còn biểu hiện được sự sốt sắng nhiệt thành tìm việc và quan tâm về công tư sở cần người. Miễn là đừng qua đó mà đút lót, "bôi trơn" hay nhờ người làm áp lực lên ban tuyển chọn để lấy được việc làm.

"Head-hunting" (dịch vụ điều tra giúp tìm người làm, đặc biệt cho các chức vụ cao cấp) nói chung, là một nhu cầu của xã hội tiên tiến, và cũng là một dịch vụ như mọi dịch vụ kinh doanh khác, để tìm ra người làm thích hợp cho các sở làm.

Nói cho cùng, vẫn là : Để tránh tệ hại thiên vị trong việc làm, cần thiết phải có một nền tảng vững chắc thành luật, cơ cấu thực thi hữu hiệu, toà án nghiêm minh, và nhất là báo chí ngôn luận độc lập và tích cực.

Phạm Vũ Thịnh

Sydney 09-2010

Ý kiến của Độc giả :

Nhân đọc bài viết “Thiên vị và bình đẳng trong xã hội Úc”, tôi muốn đóng góp về đề tài này trong xã hội Hoa Kỳ.

Nepotism, Favoritism, Whistle Blower cũng có trong xã hội Hoa Kỳ. Nepotism là thiên vị người thân cũng thưòng xảy ra ở Mỹ. Nepotism trong công ty do tư nhân làm chủ là chuyện đương nhiên. Công ty nào cũng có con, cháu, bà con trong nhiều chức vụ quan trọng mà phần đông không có khả năng tương xứng với chức vụ. Trong những hãng nhỏ do gia đình lập nên thì những chức vụ then chốt đều do những người thân cận như vợ làm giám đốc, con làm trưởng phòng,... Luật cấm nepotism chỉ áp dụng cho công sở tiểu bang và liên bang, chứ không có luật nào của địa phưong, tiểu bang hoặc liên bang nói đến nepotism ở những công ty do tư nhân làm chủ. Dù cho công ty tư nhân có đặt ra điều lệ ngăn cấm nepotism, Tòa Án có áp dụng những nguyên tắc đó không khi giải quyết một vụ tranh tụng liên quan đến tư sở thì cũng còn tùy.

Whistle blower trong công ty tư nhân về nepotism thì hầu như ai can dự vào việc tố cáo đều nhận những hậu quả là bị đuổi việc,... Mặc dù công ty có nhận lỗi đã dùng người không xứng đáng vào những chức vụ quan trọng bằng cách thuyên chuyển những người đó vào những nhiệm sở khác, thì người tố cáo vẫn bị trả thù bằng những biện pháp mạnh sau này nếu đuơng sự vấp một lỗi lầm dù rất nhỏ.

Nói tóm lại ở tư sở, nếu nepotism ảnh hưởng đến bạn trực tiếp, như không được tăng lưong mà vẫn phải làm viêc nhiều hơn, phải làm việc dưới quyền của một supervisor không có khả năng hơn bạn, và nếu bạn có khả năng kiếm một job tương tự ở một hãng khác, thì bạn hãy mạnh dạn làm một whistle blower, còn không thì hãy theo nguyên tắc này : “Mũ ni che tai, phận ai nấy giữ”, nói theo lối Mỹ là: “Hear no evil, see no evil, speak no evil”. (Phương châm này rất thịnh hành ở nước Việt Nam ta, có thể là motto của tất cả các đầy tớ của nhân dân).

Một dạng cao cấp hơn nepotism là cronyism cũng thường xảy ra tại Mỹ. Cronyism là tiến cử bồ tèo vào những chức vụ ngon lành dù bạn mình không có khả năng với chức vụ. Tổng thống Bush con hồi còn trị vì nước Hiệp chủng Quốc Xê Kỳ cũng bị tố cáo là cronyism khi đề cử Harriet Miers vào Tòa Án Tối Cao Pháp Viện, vì Miers không có kinh nghiệm về xử án và hiểu biết rất hạn chế về Hiến Pháp Hoa Kỳ.

Ở Mỹ, Equal Employment Opportunity Commission (EEOC) là một cơ quan độc lập của liên bang có nhiệm vụ áp dụng triệt để Luật cấm kỳ thị ở Công Tư Sở. EEOC có nhiệm vụ điều tra những đơn tố cáo kỳ thị về màu da, sắc tộc, tôn giáo, tuổi tác, phái tính, tàn tật; và áp dụng triệt để luật cấm kỳ thị để bảo vệ quyền lợi của moị người sinh sống ở Hoa Kỳ. Cũng nhờ có đạo luật này mà dân Việt Nam ở Hoa Kỳ mới có cơ hội tìm đuợc những việc làm tốt hợp với khả năng, trình độ học vấn… Phần lớn các công ty đăng báo mướn công nhân đều kèm theo câu “An equal opportunity employer (EOE)” có nghĩa là không kỳ thị ứng viên dù ứng viên là người từ... Hỏa Tinh mà có năng khiếu và khả năng hợp với viêc làm thì O.K mướn liền. (Không biết nước Việt Nam ta có luật này không, chắc phải hỏi mấy cô mấy chú chuyên gia về Việt Nam mới rõ).

Và cũng có Freedom of Information Act FOIA (tương tự luật FOI ở Úc) là đạo luật bảo đảm công chúng có quyền được tham khảo hồ sơ của các cơ quan trực thuộc chính phủ liên bang.

Nói chung, dù ở Úc hay ở Mỹ thì chúng ta cũng được chính phủ bảo vệ để có cơ hội đồng đều làm ăn sinh sống dễ dàng một cách tương đối.

Phạm Vũ Thi

® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ý của tác giả 
và ghi rõ nguồn lấy từ www.erct.com"

Cảm tưởng, ý kiến xin gởi về  t4phamvu@hotmail.com