|
Tariffs l Quan-thuế hay Thuế-quan?
Phạm Vũ Thịnh
Tariff đang
l vấn đề được quan tm lẫn lo lắng bậc nhất hiện nay. (1) Từ ngữ tương đương trong tiếng Việt của "Tariff" nguyn l từ Hn-Việt "Quan-thuế-biểu", nghĩa l bảng ghi mức quan thuế; dần dần được rt gọn để chỉ lun "Quan-thuế" tức l thuế đnh ln hng ha nhập xuất khẩu, qua cửa ải. "Quan" l cửa ải, như "Nam quan" l cửa ải pha nam China. - Tự điển Hn-Việt của Thiều Chửu ghi: Quan-thuế - 關稅: thuế trưng thu trn cc ha vật xuất nhập bin giới. - Tự điển Anh Việt của Nguyễn Văn Khn xuất bản năm 1964 cho biết: Tariff: Quan-thuế-biểu, bản k thuế thương chnh. Quan-thuế l tariffs, cn gọi l "thuế đoan customs duty" hay "thuế nhập cảng import duty, tax on imports". - Tn Đại Tự điển Việt Anh của Nguyễn Văn Tạo xuất bản năm 1975 cũng cho biết: Quan-thuế: Custom house dues / duties Quan-thuế-biểu: Customs tariff / regime (2) Cn "thuế-quan" l phng / sở lm việc thu quan-thuế (tức l thuế trn hng ha xuất / nhập qua cửa ải) cn gọi l "sở thương chnh" hay "nh đoan", tương ứng với từ "customhouse / custom house". Khng chỉ thu quan-thuế, Thuế-quan cn lm cc cng việc khc như kiểm k hng ha bun lậu / vi phạm quy luật hnh chnh, nng nghiệp, vệ sinh, phong tục, an ninh. (3) Trong Nhật ngữ, "関税 - かんぜい (kanzei) - quan-thuế" tương đương với "tariff" nghĩa l "a tax on exported or imported goods, customs duties on merchandise imports một loại thuế trn hng ha xuất / nhập khẩu; thuế thng-quan trn hng nhập khẩu". Cn "税関" - ぜいかん (zeikan）tương đương với từ "thuế-quan" (customhouse). (4) Hn ngữ th c từ "quan-thuế" dạng giản-thể l 关税, v dạng phồn-thể / truyền thống l 關稅, c nghĩa l "customs duty" hay "tariffs". V Hn ngữ vốn khng c từ "thuế-quan" m dng từ "海关 - hải quan" được giải nghĩa l "customhouse, a government organization called customs" để chỉ "sở thu quan-thuế" lm cc cng việc ở mục (2) trn đy. Tuy cũng c thể c người dng từ 稅關 - thuế-quan với nghĩa lịch sử l "sở trưng thu thuế qua ải của Nhật Bản từ thời nh Minh". Như thế, từ nguồn l danh từ kp gốc Hn-tự "關稅 - quan-thuế" gồm hai danh từ đơn khc nghĩa nhau l "關 - quan" v "稅 thuế", người Việt đ mượn dng thnh danh từ Hn Việt l "quan-thuế" vẫn giữ nguyn cch cấu thnh v cch đọc gốc của Hn-tự. Giống hệt như người Nhật đ dng danh từ Hn Nhật "関税 đọc theo m Nhật l かんぜい (kanzei) v nghĩa l quan-thuế (tariffs)".
(5) Quy tắc cấu thnh v đọc danh từ Hn Việt Danh từ kp Hn Việt gồm 2 danh từ đơn Hn Việt khng đồng nghĩa th cch cấu thnh v cch đọc đều tun theo quy tắc "từ đơn đứng cuối cng l chnh, l từ chủ; từ đứng trước l từ trợ gip, bổ nghĩa cho từ chnh". V dụ danh từ kp "tuyết sơn" gồm c danh từ đơn "sơn" nghĩa l "ni" đứng cuối l từ chủ / từ chnh, v danh từ đơn "tuyết" đứng đầu l từ phụ bổ nghĩa - lm r nghĩa "ni tuyết (phủ)". Quy tắc đ "từ cuối cng l từ chnh, l từ chủ" cũng p dụng cho trường hợp danh từ Hn Việt gồm 3 hay nhiều từ đơn hơn. Trường hợp 3 từ đơn, v dụ "quan-thuế-biểu" c từ cuối cng "biểu" nghĩa l "bảng" l từ chủ yếu, được từ đơn ngay trước l "thuế " bổ nghĩa cho biết l "bảng ghi mức thuế", v tuần tự, từ đứng trước nữa "quan" nghĩa l "cửa ải" bổ nghĩa cho từ đơn kế tiếp l "thuế", để chỉ r l "quan-thuế" nghĩa l "thuế đnh ở cửa ải", rồi từ kp "quan-thuế" đ bổ nghĩa thm cho từ chnh "biểu" đứng cuối cng, rằng đ l "bảng ghi mức thuế ở cửa ải" (đối với hng ha xuất nhập qua cửa ải). Trường hợp 4 từ đơn, v dụ "hồng y nữ hiệp" c từ cuối cng "hiệp" l từ chủ yếu, nghĩa l "người nghĩa hiệp - người vị tha lun cứu gip người khc", được bổ nghĩa bằng cc từ đứng trước, lần lượt từ gần nhất cho đến xa nhất, cho biết đ l "người nghĩa hiệp phụ nữ mặc o mu đỏ". Trường hợp 5 từ đơn, v dụ "trung học đệ nhất cấp" c từ cuối cng "cấp" l từ chnh, chủ yếu, được bổ nghĩa bằng cc từ đứng trước, lần lượt từ gần nhất cho đến xa nhất, cho biết đ l "cấp học thứ nhất (trước đệ nhị cấp l cấp thứ hai) trong bậc học thứ hai đứng giữa tiểu học v đại học",... Đ l quy tắc p dụng ln cch cấu thnh v cch đọc mọi danh từ Hn Việt, thnh phần khng thể thiếu chiếm hơn nửa từ vựng Việt ngữ. Thế nhưng, quy tắc ny p dụng cho danh từ Hn Việt, lại tri ngược 180 độ so với quy tắc cấu thnh v đọc danh từ thuần Việt vốn c phần quen thuộc hơn đối với người Việt. V dụ từ Hn Việt "hồng thập tự" c thứ tự của cc từ đơn tri ngược hẳn với từ thuần Việt "chữ thập đỏ" đồng nghĩa. Sự tri ngược ny c thể gy ra tai hại hiểu sai khi đọc danh từ kp Hn Việt v dng sai khi viết danh từ kp Hn Việt. Tnh hnh chung l người Việt cng ngy cng t quan tm đến chuyện phn biệt từ Hn Việt hay thuần Việt, lại cng hiếm ai chịu kh tm hiểu nguồn gốc từ Hn Việt để hiểu v dng cho đng nghĩa. Vả lại, người ta thường ghp một từ-đơn thuần-Việt trước một từ-đơn Hn Việt v đọc theo cch đọc thuần Việt, v dụ "ngựa bạch", "bng quỳnh",... v hiểu nghĩa khng khc g từ Hn Việt "bạch m", "quỳnh hoa",... Thế rồi, lắm người dựa vo đấy m cho rằng thứ tự đứng sau hay đứng trước chẳng quan trọng g, hoặc cả từ Hn Việt dng trong tiếng Việt th cũng phải sắp xếp lại đọc theo cch đọc từ thuần Việt. Sự thật l muốn hiểu cho đng nghĩa của từ kp Hn Việt th cần phải tun theo quy tắc nu trn. Nhất l trong trường hợp "danh từ kp gốc Hn-tự gồm hai danh từ đơn khc nghĩa nhau" được ghp lại thnh danh từ kp Hn Việt. V dụ "hải-qun" nghĩa l lnh (đi) biển, chứ khng ai ni ngược được l "qun hải"; hay "ngn-khố" nghĩa l kho bạc, chứ khng ai ni ngược được l "khố ngn",... Đng với trường hợp danh từ "quan-thuế" nghĩa l "thuế thu ở cửa ải" th khng thể đảo ngược lại l "thuế-quan" hoặc cho l đồng nghĩa được, bởi "thuế-quan" đ c nghĩa khc, l "cửa ải thu thuế hng ha xuất nhập". (6) Trước 1975, học sinh trong hai năm đầu Trung học đệ nhất cấp (lớp 6 đến lớp 9 by giờ) hng tuần đ c những lớp Hn-tự dạy chữ Hn với mục đch dạy cho biết mặt chữ, cấu thnh v cch đọc cơ bản để chuẩn bị cho học sinh c khả năng hiểu đng nghĩa từ Hn Việt, v c thể tầm nguyn - tm hiểu nguồn gốc những từ Hn Việt thực dụng dần dần cng xuất hiện nhiều hơn trong tư liệu, văn kiện v cả trong đời sống của người đi học. Tự điển tiếng Việt trước 1975 đều ghi đng rằng "quan-thuế" tương ứng với từ "tariffs", cn "thuế-quan" tương ứng với từ "customhouse", như đ dẫn chứng trn đy. Thế nhưng những tự điển xuất bản sau 1975 lại theo đui nhau m ghi sai rằng "thuế-quan l tariffs". Sai lầm ny đ lan truyền trong năm mươi năm nay, rộng khắp v nhanh chng, nhất l qua mạng x hội trn internet ton cầu lại được tăng tốc bằng AI - tr tuệ nhn tạo (*) v cc từ điển trực tuyến, khiến cho số người hiểu sai dng sai từ kp Hn Việt ny cng ngy cng nhiều; rồi v thể diện họ lại dựa vo số đng m cho l mnh đng, hay cứ ngang ngạnh cho rằng "thuế-quan" hay "quan-thuế" cũng đồng nghĩa, chẳng khc g nhau! Ha theo số đng sai lầm, ngang nhin ph bỏ quy tắc m chẳng cần c căn cứ nghim tc, l hnh vi của "đn cừu của Panurge - les moutons de Panurge". Sai lầm d c được hng vạn người đồng ha theo cũng khng thể l đng.
Gemini, tiện ch AI tr tuệ nhn tạo của Google, cho biết: Từ điển Hong Ph (Trung tm Từ điển học Vietlex): định nghĩa "thuế-quan" l "thuế đnh vo hng ha xuất khẩu hoặc nhập khẩu". Đy l một trong những từ điển tiếng Việt được cho l chuẩn mực v được sử dụng rộng ri. Từ điển ny bản in lần đầu vo năm 1988, từ đ đến nay, đ được ti bản v chỉnh sửa trong cc lần ti bản năm 1992, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 2000, 2001, 2002, 2003 v cả sau ny. Từ điển Kinh tế học (Nguyễn Văn Ngọc, Đại học Kinh tế Quốc dn): chắc chắn định nghĩa "thuế-quan" l khoản thuế đnh vo hng nhập khẩu (custom duty), đồng nghĩa với "tariffs" trong tiếng Anh. Một ấn bản Từ điển Kinh tế học của Nguyễn Văn Ngọc đ được Nh xuất bản Văn ha - Thng tin xuất bản năm 2006. V ấn bản khc Từ điển Kinh tế học (c đối chiếu tiếng Anh) cũng của Nguyễn Văn Ngọc đ do Nh xuất bản Đại học Kinh tế Quốc dn xuất bản năm 2012. Thiết nghĩ Bộ Gio dục Đo tạo c trch nhiệm v quyền hạn thẩm định cc loại tự điển, v Viện Ngn ngữ học cng cc nh xuất bản tự điển nữa, đều cần quan tm, kiểm điểm v chỉnh đốn những sai lầm loại ny, khng chỉ lm sai lạc nghĩa của một từ ngữ m cn khuyến khch ph bỏ quy tắc ngn ngữ. (7) Hiện trạng l bo ch tiếng Việt ngy nay hầu như tất cả đều dng từ "thuế-quan" để chỉ "Tariffs". V dụ bo ch Việt Nam: - Nhn dn - 14/04/2025 https://nhandan.vn/chinh-sach-thue-quan-moi-cua-my-voi-nhung-phan-ung-trai-chieu-post865281.html Chnh sch thuế quan mới của Mỹ với những phản ứng tri chiều. Ngy 20/1, ngay sau khi ng Trump nhậm chức Tổng thống Mỹ, Nh Trắng cng bố bản ghi nhớ Chnh sch thương mại nước Mỹ trn hết", đặt nền mng cho một loạt thuế quan mới, gy ra những tc động ngay lập tức trn trường quốc tế. - Tuổi trẻ - 12/04/2025 https://tuoitre.vn/ong-trump-noi-thue-quan-10-chi-la-muc-san-20250412091549618.htm ng Trump ni thuế quan 10% chỉ l 'mức sn'. Theo Hng tin Reuters, Tổng thống Mỹ Donald Trump hm 11-4 cho biết "mức thuế quan 10% l mức sn, hoặc gần với mức sn v c thể c một vi trường hợp ngoại lệ". - VnExpress - 12/04/2025 https://vnexpress.net/canada-tham-don-thue-quan-cua-ong-trump-4871852.html Canada thấm đn thuế quan của ng Trump. Nền kinh tế Canada đ chao đảo từ cch đy vi thng v nay, n đang trn bờ vực suy thoi v đn thuế quan của Tổng thống Trump. V dụ bo ch hải ngoại: - BBC Tiếng Việt - 13/04/2025 https://www.bbc.com/vietnamese/articles/c77nv67nde2o Nhn vin Samsung đứng ngồi khng yn trước thuế quan Trump p ln Việt Nam. Đối mặt với sự sụp đổ của thị trường ton cầu, hm thứ Tư, Tổng thống Donald Trump đ đột ngột hủy bỏ thuế quan đối với hầu hết cc quốc gia trong 90 ngy, nhưng lại tăng thuế suất đối với hng nhập khẩu từ Trung Quốc ln 125% - RFI Tiếng Việt - 13/04/2025 Đại chiến thuế quan Mỹ-Trung, cy tre Việt Nam biết ngả về đu. Tuy nhin một cuộc chiến thuế quan mang tnh hủy diệt v kh lường chưa bao giờ l giải php, v gy tc hại kinh tế nặng nề cho cả đi bn v lm tăng nguy cơ đối đầu qun sự. - CaliToday - 09/04/2025 Trump tuyn bố tạm dừng đnh thuế quan trong 90 ngy, tăng thuế đối với hng Trung Quốc. Apple, đối thủ của Samsung, thậm ch cn phải đối mặt với một thch thức lớn hơn, t nhất l trong ngắn hạn, khi thuế quan của ng Trump đối với hng nhập khẩu từ Trung Quốc đ tăng ln 145%. * Thiển nghĩ viết cho đng tiếng Việt cn cần hơn cả chuyện viết tiếng Việt cho "trong sng" như vẫn được h ho bấy lu nay. Bởi chữ nghĩa m sai lầm th tai hại su rộng v lu di. Phạm Vũ Thịnh Sydney 15 Jun 2025
(*) Ch thch: AI dựa trn số liệu thống k, khng hẳn l sự thật. Giải đp của AI dựa trn xc suất tổng hợp từ đa số trong khối dữ liệu thu thập được theo cc cha kha trong cu hỏi, cng với khối dữ liệu đ được dng để huấn luyện AI, chứ khng phải từ những sự thật c thể xc minh được l đng.
"Khi pht hnh lại thng tin
từ trang ny cần phải c sự đồng
của tc giả Cảm tưởng, kiến xin gởi về t4phamvu@hotmail.com |
