Vượt lên trên đam mê tăng trưởng

David Attenborough
Phạm Vũ Thịnh dịch

 

 

Lời David Attenborough – Oct 2020:

“Tôi 94 tuổi. Tôi đă có được một cuộc sống phi thường. Măi đến bây giờ tôi mới nhận thức được là phi thường đến thế nào.

Khi c̣n là thanh niên, tôi cảm thấy ḿnh đến được những nơi hoang dă, trải nghiệm thế giới thiên nhiên hoang sơ nguyên sinh. Nhưng đó chỉ là ảo ảnh! Bi kịch của thời đại đang xảy ra xung quanh chúng ta từ ngày này qua ngày khác, mà hầu như chẳng ai để ư đến: sự mất mát những vùng hoang dă và sự đa dạng sinh học trên hành tinh của chúng ta.

Tôi đă và đang chứng kiến sự suy tàn này. (Video và cuốn sách) “A Life on Our Planet - Cuộc sống trên hành tinh của chúng ta” là lời chứng mà cũng là viễn ảnh của tôi về tương lai. Là câu chuyện làm sao mà chúng ta phải đến nông nỗi này, sai lầm lớn nhất của chúng ta là ǵ, và làm thế nào, nếu chúng ta hành động ngay bây giờ th́ vẫn c̣n có thể sửa lại cho đúng được.

Chúng ta có cơ hội cuối cùng để xây dựng một ngôi nhà hoàn hảo cho chính ḿnh và khôi phục thế giới tuyệt vời mà chúng ta đă được thừa hưởng.

Tất cả những ǵ chúng ta cần, là ư chí để thực hiện điều đó.”

Sir David Frederick Attenborough (sinh ngày 8 May 1926, 95 tuổi, người Anh) là một nhà sử học về thiên nhiên, phóng viên truyền h́nh nổi tiếng với việc viết và tŕnh bày, cùng với BBC Natural History Unit, chín bộ phim lịch sử về thiên nhiên. Ông là cựu quản lư cấp cao của BBC, giám đốc chương tŕnh của Đài truyền h́nh BBC trong những năm 1960 và 1970. Là người duy nhất đă giành được giải BAFTA cho các chương tŕnh TV đen trắng, màu, HD, 3D và 4K.

Dưới đây là bản lược dịch đoạn “Moving Beyond Growth” trong Phần 3 (A Vision for the Future – Một viễn ảnh tương lai) của cuốn sách “A Life on Our Planet (Cuộc sống trên hành tinh của chúng ta) của David Attenborough, xuất bản tháng 10 năm 2020.

 

Bài học đầu tiên của chúng ta từ thiên nhiên liên quan đến sự tăng trưởng. Lâm vào thời điểm tuyệt vọng hiện nay là một hậu quả của mong muốn tăng trưởng vĩnh viễn của nền kinh tế thế giới. Trong một thế giới hữu hạn, không ǵ có thể tăng trưởng măi măi được. Tất cả các thành phần của thế giới sinh vật như cá nhân, quần thể, thậm chí cả môi trường sống đều tăng trưởng trong một khoảng thời gian, rồi sau đó đạt đến mức trưởng thành. Và một khi trưởng thành, th́ có thể phát triển mạnh. Nhưng mọi thứ có thể phát triển mạnh mà không nhất thiết phải tăng lớn hơn. Một thân cây riêng lẻ, một đàn kiến, một quần thể san hô hoặc toàn bộ hệ sinh thái Bắc Cực chẳng hạn, sau khi trưởng thành tất cả đều tồn tại trong một thời gian dài như những thực thể thành thục. Chúng tăng trưởng đến một thời điểm, rồi từ đó tận dụng tối đa mọi thứ, như khai thác các vị-thế mới giành được cho ḿnh, nhưng theo cách bền vững. Chúng chuyển đổi từ giai đoạn tăng trưởng theo cấp số nhân, qua giai đoạn tăng theo vạch thẳng logarithm, vượt qua đỉnh điểm rồi vào đến b́nh nguyên bằng phẳng. Và do cách chúng tương tác với môi trường sống chung quanh mà giai đoạn bằng phẳng ổn định đó có thể kéo dài vô thời hạn.

Điều đó không có nghĩa là một cộng đồng hoang dă đạt đến giai đoạn bằng phẳng ổn định sẽ không thay đổi. Như rừng Amazon đă có hàng chục triệu năm tuổi. Trong thời gian qua, rừng Amazon đă bao phủ gần như cùng một khu vực của trái đất, với những tán cây rộng lớn khép kín phát triển mạnh mẽ như thế măi cho đến gần đây, ở một vùng đất mầu mỡ hạng nhất của hành tinh. Lượng ánh sáng mặt trời và lượng mưa mà rừng nhận được cũng như mức độ chất dinh dưỡng trong đất rừng có thể gần như không đổi trong suốt thời gian đó. Nhưng các chủng loại trong cộng đồng sinh vật của rừng th́ hẳn phải thay đổi đáng kể tùy thời điểm. Giống như các đội bóng thay đổi thứ hạng trong bảng tranh đua của liên đoàn thể thao, hoặc giá cổ phiếu trên sàn giao dịch chứng khoán, trong bất kỳ năm nào cũng phải có kẻ thắng người thua. Luôn luôn có phần dân số tăng tiến, di chuyển vào một khu vực và tăng lên nhiều làm cho phần dân số khác bị thiệt hại; cây cối mới chiếm chỗ của cây khác đă đổ xuống. Sẽ có những kẻ mới đến và những kẻ khác phải biến đi. Một số những kẻ mới đến này có thể tạo ra những đổi mới giúp tăng cơ hội cho những nhóm khác, ví dụ: một loài dơi mới, có thể hoạt động giúp việc thụ-phấn cho các loài thực vật ra hoa vào ban đêm. Ngược lại, sự kiện mất đi vài chủng loại đồng thời có thể làm giảm cơ hội ở những bộ phận khác trong rừng. Cứ như thế, không ngừng thích ứng, phản ứng và điều chỉnh, cộng đồng rừng nhiệt đới Amazon có thể liên tục phát triển suốt hàng chục triệu năm mà không đ̣i hỏi thêm tài nguyên thiên nhiên ǵ khác từ trái đất. Đây là nơi đa dạng nhất về sinh học trên hành tinh, nơi thành công nhất trong mọi h́nh thái vận doanh cuộc sống hiện tại trên trái đất, và không cần tăng trưởng nữa bởi đă đủ trưởng thành để tiếp tục tồn tại.

Nhân loại hiện nay th́ dường như không có ư định đạt đến một b́nh nguyên trưởng thành như vậy. Bất kỳ nhà kinh tế học nào cũng giải thích rằng trong 70 năm qua, tất cả các thể chế xă hội, kinh tế và chính trị của chúng ta đă áp dụng mục tiêu quan trọng tối thượng là tăng trưởng không ngừng ở mỗi quốc gia, đánh giá bằng GDP - gross domestic product - Tổng sản phẩm quốc nội. Tổ chức xă hội của chúng ta, kỳ vọng của giới kinh doanh, lời hứa của chính trị gia, tất cả đều đ̣i hỏi GDP phải tăng trưởng không ngừng. Sản phẩm từ sự chuyên chú đến mức mê đắm này là The Great Acceleration - Sự Tăng tốc Vĩ đại, và hậu quả là The Great Decline - Sự Suy vi Khốc liệt của thế giới sinh vật. Bởi lẽ trên hành tinh hữu hạn này, cách duy nhất để tăng trưởng vĩnh viễn là chiếm đoạt từ bộ phận nào khác. Chuyện tăng trưởng vĩnh viễn tạo cảm giác như một phép mầu của thời hiện đại, thực chất chỉ là hành vi cướp đoạt hay ăn cắp. Như các số liệu thống kê đáng ghê sợ nêu ra ở cuối lời chứng của tôi cho thấy: mọi thứ chúng ta đang có là do chúng ta đă chiếm đoạt trực tiếp từ thế giới sinh vật. Và chúng ta đă làm chuyện này mà không cần biết đến những thiệt hại chúng ta gây ra. Chẳng cần biết đến những loài sinh vật bị tuyệt chủng do chúng ta phá rừng để trồng đậu nành nuôi gà vịt cho chúng ta ăn thịt. Chẳng cần đếm xỉa ǵ đến tác động lên hệ sinh thái trong biển cả của những chai nhựa mà chúng ta dùng xong vất bỏ đi. Chẳng cần đếm xỉa ǵ đến các loại khí nhà kính chúng ta thải ra khi làm bê tông xi măng để xây dựng hay nới rộng nhà cửa. Chẳng ngạc nhiên tí nào khi tất cả những thiệt hại mà chúng ta gây ra cho Trái đất đă quay lại báo phục chúng ta nhanh chóng đến như thế này.

Một ngành mới trong kinh tế học đang cố gắng giải quyết vấn đề này. Các nhà kinh tế môi trường đang chuyên chú vào việc xây dựng một nền kinh tế bền vững. Tham vọng của họ là thay đổi hệ thống hiện tại để các thị trường trên toàn thế giới mang lại không chỉ tiền lời Profits mà c̣n lợi ích cho cả dân chúng People và hành tinh Planet nữa. Họ gọi đấy là “3 P”. Nhiều người trong số họ có hy vọng cao độ về tăng trưởng xanh - green growth là tên họ gọi một loại-h́nh tăng trưởng không có tác động xấu lên môi trường. Tăng trưởng xanh có thể đạt được từ việc chế tạo ra các sản phẩm tiết kiệm năng lượng hơn; hoặc từ việc cải tạo các hoạt động dơ bẩn, tác động tai hại, thành các hoạt động sạch, ít tác động hoặc không có tác động tai hại; hoặc từ việc thúc đẩy tăng trưởng trong thế giới kỹ thuật số, lại thêm hoạt động bằng năng lượng tái tạo nữa, có thể được mô tả là một lĩnh vực có tác động tai hại thấp về môi sinh. Những người ủng hộ tăng trưởng xanh dẫn chứng chu kỳ lịch sử của một chuỗi những phát minh đă làm cách mạng tăng tiến khả năng của nhân loại. Đầu tiên là sự ra đời của động cơ hơi nước vào thế kỷ 18, giúp cho các nhà máy điều khiển máy móc làm tăng vọt năng suất sản xuất của doanh nghiệp. Sau đó là việc dùng năng lượng từ nhiên liệu hóa thạch và hơi nước, đă không chỉ tạo ra cách mạng công nghiệp trong sản xuất mà c̣n mang lại đường sắt, vận tải hàng hải và rồi máy bay có thể chuyên chở người và sản phẩm nhanh chóng đến khắp nơi trên hoàn cầu. Tiếp theo là ba làn sóng nữa: Điện khí hóa vào đầu thế kỷ 20 đă mang lại viễn thông; rồi kỷ nguyên không gian của những năm 1950 dẫn đầu sự bùng nổ tiêu dùng ở phương Tây; và cuộc cách mạng kỹ thuật số đă khởi động mạng lưới toàn cầu Internet đưa hàng trăm thiết bị thông minh vào tận nhà chúng ta. Tất cả những điều này đă thay đổi tận gốc toàn thế giới và mang lại sự bùng phát trong kinh doanh. Hy vọng lẫn kỳ vọng của nhiều nhà kinh tế môi trường là làn sóng đổi mới thứ sáu, tức là “cách mạng thế giới bền vững - sustainability revolution” có thể thấy là đang tiến hành. Trong trật tự mới này, các nhà phát minh và kinh doanh sẽ tạo sự nghiệp và tài sản lớn bằng cách chế tạo ra các sản phẩm và dịch vụ làm giảm tác động tai hại của chúng ta lên trái đất. Tất nhiên, đến nay th́ chúng ta cũng đă và đang trải nghiệm bước khởi đầu của những đầu tư bền vững qua loại bóng đèn ít tốn điện, năng lượng mặt trời giá rẻ, hay chả thịt làm bằng thực vật có mùi và vị giống như thịt,... Hy vọng rằng, đối mặt với quy mô và mức độ khẩn cấp của Sự suy vi khốc liệt – the Great Decline của trái đất, các chính trị gia và các nhà lănh đạo doanh nghiệp sẽ ngừng trợ cấp cho các ngành công nghiệp gây hại mà nhanh chóng chuyển sang công nghiệp tái tạo bền vững, như một lựa chọn hợp lư và phổ biến, để tiếp tục tăng trưởng, ít nhất là trong một thời gian.

Tuy nhiên, cuối cùng th́ tăng trưởng xanh cũng vẫn là tăng trưởng. Liệu nhân loại có thể vượt qua giai đoạn tăng trưởng của ḿnh để trưởng thành và ổn định ở một b́nh nguyên bằng phẳng hay không? Liệu nhân loại sau làn sóng cách mạng lần thứ sáu ấy, có thể giống như rừng Amazon mà phát triển, điều chỉnh thích ứng và cải tiến một cách bền vững trong dài hạn nhưng không cần tăng trưởng lớn hơn? Có những người đặt hy vọng vào một tương lai trong đó nhân loại trên quy mô toàn cầu thoát ra khỏi cơn nghiện tăng trưởng, vượt khỏi niềm sùng bái GDP như mục đích tột cùng và toàn bộ, để chuyên tâm vào một thước đo mới và lâu bền cân nhắc cả ba P: Profits, PeoplePlanet. Chỉ số Hành tinh Hạnh phúc - The Happy Planet Index do tổ chức New Economics Foundation tạo ra năm 2006 chẳng hạn, là một thước đo như thế, kết hợp dấu chân sinh thái - ecological footprint (*) của mỗi quốc gia với các yếu tố phúc lợi của người dân, như tuổi thọ trung b́nh, mức độ hạnh phúc và chỉ số b́nh đẳng. Xếp hạng các quốc gia theo Chỉ số Hành tinh Hạnh phúc này th́ sẽ có được một bảng xếp hạng hoàn toàn khác với bảng xếp hạng GDP. Dù không hoàn hảo, Chỉ số Hành tinh Hạnh phúc và các chỉ số tương tự đang được một số quốc gia nghiêm túc lựa chọn thay thế cho chỉ số GDP, và khuyến khích mở rộng tranh luận về mục đích tổng hợp của tất cả các nỗ lực của loài người trên Trái đất.

Vào năm 2019, New Zealand đă thực hiện một bước đi táo bạo khi chính thức dứt bỏ GDP như là thước đo chính để đánh giá thành công kinh tế. Nước này không áp dụng bất kỳ lựa chọn thay thế hiện có nào, mà thay vào đó đă tạo ra chỉ số của riêng ḿnh dựa trên những mối quan tâm cấp bách nhất của quốc gia. Trong đó có cả ba P: Profits, PeoplePlanet -  lợi nhuận, con người và hành tinh. Chỉ với một hành động duy nhất này, Thủ tướng Jacinda Ardern đă dời đổi ưu tiên của cả đất nước của bà vượt khỏi tăng trưởng thuần túy mà hướng tới mục tiêu mới phản ảnh tốt hơn các quan tâm và nguyện vọng của người dân New Zealand ngày nay. Sự thay đổi trong chương tŕnh hành động như thế có lẽ đă giúp Jacinda Ardern đưa ra quyết định dễ dàng hơn khi nạn coronavirus xảy đến vào tháng 2 năm 2020. Bà đă khóa chặt đất nước trước khi có dù chỉ một ca tử vong, trong khi các quốc gia khác c̣n do dự, có lẽ lo âu về những ảnh hưởng đối với nền kinh tế. Vào đầu mùa hè 2020, New Zealand chỉ có vài ca nhiễm mới, nên dân chúng đă có thể trở lại làm việc và giao tiếp tự do.

New Zealand có thể là một tia sáng dẫn đường. Các cuộc khảo sát ở các quốc gia khác cho thấy người dân trên toàn thế giới hiện đang nhiệt tâm mong muốn chính phủ của họ giành ưu tiên cho con người và hành tinh hơn là chỉ cho lợi nhuận kinh tế. Đó là một dấu hiệu cho thấy cử tri và người tiêu dùng ở khắp mọi nơi có vẻ đă sẵn sàng đón nhận một nền kinh tế bền vững, thậm chí, như Kate Raworth (nhà kinh tế học ở University of Oxford, tác giả cuốn sách “Doughnut Economics”) đặt tên, là một “growth-agnostic world - thế giới không cần biết đến tăng trưởng”. Mỗi quốc gia có một hành tŕnh riêng để trở nên thịnh vượng, có hiệu quả tốt cho người dân và tốt cho hành tinh. Các quốc gia đă giàu có lên được nhờ hưởng lợi từ tăng trưởng không bền vững bao lâu nay, phải có nhiệm vụ to lớn là vừa cố gắng duy tŕ mức sống cao vừa tận lực cắt giảm dấu chân sinh thái của ḿnh. Các quốc gia nghèo hơn th́ có thách thức khác là phải cố gắng nâng cao triệt để mức sống của ḿnh theo phương cách chưa từng được thực hiện trước đây, trong khi vẫn đạt được dấu chân sinh thái bền vững. Trong ư nghĩa này th́ tất cả các quốc gia hiện nay đều là các nước đang phát triển, phải có nỗ lực riêng, và tất cả sẽ cần chuyển sang tăng trưởng xanh và tham gia vào cuộc cách mạng thế giới bền vững.

Loài người vẫn chưa trưởng thành. Giống như một cây non trong rừng Amazon háo hức nắm bắt cơ hội để chiếm lấy một vùng đất trống, cho đến nay chúng ta đă tập trung tất cả nỗ lực của ḿnh để không ngừng tăng trưởng. Nhưng, theo các nhà kinh tế môi trường, bây giờ th́ chúng ta phải kiềm chế nỗi ham muốn mê man tăng trưởng ấy mà phân phối tài nguyên đều đặn b́nh đẳng, bắt tay vào việc chuẩn bị cho quăng đời trưởng thành như một thân cây đă thành thục. Có như thế chúng ta mới có thể đắm ḿnh trong hào quang mà sự phát triển thần tốc của chúng ta đă mang lại cho chúng ta, và cùng nhau tận hưởng cuộc sống lâu bền đầy ư nghĩa.

Phạm Vũ Thịnh dịch
15 Jul 2021

(*) Chú thích: dấu chân sinh thái - ecological footprint

Định nghĩa đơn giản nhất của “dấu chân sinh thái” có lẽ là: chỉ số ảnh hưởng lên môi sinh từ các hoạt động của con người, được đo bằng diện tích đất và nước cần thiết để sản xuất hàng hóa được tiêu thụ và hóa giải các chất thải được tạo ra. Nói cách khác, đó là lượng môi trường phải dùng để sản xuất hàng hóa và dịch vụ cần thiết cho lối sống của một quốc gia hay cá nhân.
Theo công bố của Tổ chức Global Footprint Network - Mạng lưới Dấu chân Toàn cầu tính dấu chân sinh thái theo “ha” (hectare - mẫu đất) trên đầu người, th́ chỉ số trung b́nh trên thế giới vào năm 2016 là 2,75 ha / người (tổng cộng 22,6 tỷ ha). Trong khi khả năng sinh học trung b́nh toàn thế giới là 1,63 ha / người (tổng cộng 12,2 tỷ ha). Tính ra thâm hụt sinh thái toàn cầu là 1,12 ha / người (tổng cộng 10,4 tỷ).
Đối với nhân loại, có một dấu chân sinh thái nhỏ hơn khả năng sinh học của hành tinh là điều kiện cần thiết cho sự bền vững. Xét cho cùng, việc sử dụng quá mức khả năng sinh thái chỉ có thể tạm thời, không thể kéo dài măi được.


® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của tác giả 
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com"

Cảm tưởng, ư kiến xin gởi về  t4phamvu@hotmail.com