Năm Thư-thể cho Thư-pháp chữ Hán

Phạm Vũ Thịnh

Theo chỗ tôi tìm hiểu thì Chữ Hán trải qua hàng ngàn năm hệ thống hóa, tiêu chuẩn hóa và đơn giản hóa, đến nay vẫn còn lưu hành năm lối chữ viết (gọi là "書 thư") căn bản trong thư pháp chữ Hán, là Triện, Lệ, Thảo, Hành, Khải. Xin ghi ra đôi điều sơ lược về lịch sử các lối viết chữ Hán ấy: 

Bắt đầu từ Giáp cốt văn tự 甲骨文字 là tên gọi loại chữ viết cổ nhất được khai quật từ di tích của triều đại nhà Thương, khoảng từ năm 1600 TCN (trước Công nguyên) đến năm 1046 TCN, gồm những ký tự ghi chép về bói toán cổ đại, được ghi trên mai rùa hoặc xương động vật (như xương bả vai của loài bò,...) là dạng chữ Hán lâu đời nhất có thể xác nhận được hiện nay. Mặc dù Giáp cốt văn có dạng chữ tượng hình, nhưng cũng đã phát triển đến mức trừu tượng khá cao. Vì là dạng chữ Hán cổ nhất có thể xác nhận, nên được sử dụng làm cơ sở để giải thích về hình dạng các loại ký tự phát hiện thêm sau đó. 

Xuất hiện sau Giáp cốt văn là loại Kim thuộc văn 金文 gồm các ký tự được đúc hoặc khắc trên bề mặt đồ đồng cuối đời nhà Thương và trong đời nhà Chu, từ 1046 TCN đến 256 TCN. 

Có nguồn gốc từ Kim thuộc văn là Triện-thư-thể, dạng ký tự còn được gọi là Cổ-Triện, tức lối viết chữ Triện cổ, chung cho chữ Hán, chữ Mông Cổ và chữ Mãn Châu, vào cuối đời nhà Chu, sau đó phát triển trong thời Chiến Quốc, thế kỷ thứ 5 TCN - 221 TCN, dần dần được hệ thống hóa và tiêu chuẩn hóa thành lối chữ viết chính thức gọi là chữ Triện (seal script, ngày nay dùng trong ấn triện, con dấu.) 

Thời kỳ sơ khởi từ 475 TCN, hình dạng các chữ Cổ-Triện không thống nhất, cùng một chữ mà mỗi nước có cách đọc khác nhau, hay cùng một nghĩa mà mỗi nước có cách viết chữ khác biệt. Sau khi thống nhất cả sáu nước, Tần Thủy Hoàng sai thừa tướng Lý Tư (284-208 TCN) thực hiện chính sách thống nhất văn tự, bãi bỏ tất cả các dạng chữ không đồng nhất với nước Tần, đồng thời đơn giản hóa thành lối chữ gọi là Tiểu-Triện. Chính sách thống nhất văn tự này ban đầu chỉ phục vụ mục đích chính trị của Tần Thủy Hoàng, nhưng kết quả đã là bước đầu tiên tiêu chuẩn hóa, giản lược hóa và chính thống hóa chữ Hán, sau này đã đưa đến một quốc gia lớn mạnh thống nhất được nhiều dân tộc vốn có ngôn ngữ hay phương âm khác biệt, căn bản là nhờ vào một hệ thống văn tự chung.  

Vào đầu thời Tây Hán, 206 TCN đến  năm thứ 8 sau Công nguyên, đã có sự chuyển đổi đơn giản hóa từ lối viết chữ Triện sang lối viết chữ Lệ (clerical script, Lệ có nghĩa là quy tắc) dùng cho văn thư chính thức. 

Rồi từ lối chữ Lệ, nỗ lực đơn giản hóa thêm đã giúp nảy sinh ra lối viết chữ Hành (running script, Hành có nghĩa là bước vội). 

Và cũng từ trong thời đại ấy, dạng chữ Lệ lại được đơn giản hóa cực kỳ để tạo ra lối viết chữ Thảo-Lệ, thích hợp cho lối viết tắt viết nhanh (người Việt gọi là viết tháu.) 

Đến thời Đông Hán, 25 – 220, lối chữ Thảo-Lệ đã phát triển hơn nữa, trở thành lối viết tốc ký tiêu chuẩn hóa ngày nay gọi là Thảo thư (cursive script, lối chữ Thảo). 

Cũng trong thời đại ấy, lối viết chữ Lệ phát triển mạnh mẽ thêm lên khi Nho giáo được chính thức hóa là quốc giáo dưới chính quyền ổn định, việc sử dụng Lệ thư để ghi khắc bán-vĩnh-viễn trên đá trở nên phổ biến. 

Từ thời Nam Bắc Triều 420 - 589 cho đến cuối đời Đường năm 907, lối chữ Khải đơn giản hóa và tiêu chuẩn hóa thêm từ lối chữ Lệ đã trở thành lối viết chữ Hán tiêu chuẩn chính thức (regular script, Khải nghĩa là mở ra, hay bắt đầu.) 

Hình dưới đây cho thấy ví dụ chữ Đức, từ trái sang, hàng trên viết theo Kim văn, Tiểu Triện, Lệ thư, và hàng dưới viết theo Khải thư, Hành thư, Thảo thư.

Ngày nay, có thể hiểu tóm gọn như sau:  

Lối chữ Triện (篆書 Triện thư, seal script) cổ nhất và nhiều kiểu mẫu hình dạng nhất, được dùng nhiều trong thư họa và con dấu (ấn triện.)

Lối chữ Lệ (隷書 Lệ thư, clerical script) đơn giản hóa từ chữ Triện, vốn đã được dùng để viết sổ sách tư liệu trong triều đình thời xưa.

Lối chữ Thảo (草書 Thảo thư, cursive script) là lối viết nhanh viết tắt lối chữ Lệ đơn giản hóa cực kỳ, được giới trí thức ưa chuộng để ghi nhanh trong bản thảo, bản nháp, các bản văn không chính thức.

Lối chữ Hành (行書 Hành thư, running script) đơn giản hóa và tiêu chuẩn hóa từ lối chữ Lệ.

Lối chữ Khải (楷書 Khải thư, regular script) là lối chữ mẫu mực hóa thêm nữa từ lối chữ Hành, viết từng nét tách bạch không dính vào nhau, trong khung vuông đúng nghĩa "chân phương", được dùng cho văn kiện văn bản chính thức. 

*

Hán tự căn bản là loại chữ tượng hình, mỗi chữ phát sinh từ một hình tượng cụ thể, hoặc từ một khái niệm hay liên tưởng khơi gợi được hình ảnh như trong một khung tranh. Do đó, thêm với chức năng cố hữu của văn tự là truyền đạt và ghi giữ lũy tích thành văn minh, Hán tự đặc biệt còn có vẻ đẹp của tranh ảnh, khiến cho thay vì chỉ cần một lối chữ viết (chữ Khải chẳng hạn), ngày nay và cả sau này nữa, năm lối chữ viết nói trên đều còn song song tồn tại và phát triển, cả trong lĩnh vực nghệ thuật như thư họa, thư pháp, lẫn lĩnh vực thực dụng, thương mại như ấn triện được dùng thay chữ ký, sưu tập và buôn bán thư pháp, tranh ảnh thư họa.  

Và cả năm lối chữ viết ấy đều có giá trị mỹ thuật riêng, "mỗi lối một vẻ mười phân vẹn mười".

Phạm Vũ Thịnh
Sydney, 11/01/2025

® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ý của tác giả 
và ghi rõ nguồn lấy từ www.erct.com"

Cảm tưởng, ý kiến xin gởi về  t4phamvu@hotmail.com