Bài thơ Hoàng Hạc Lâu qua 5 Thư pháp

Phạm Vũ Thịnh

HHL 01 : Hoàng Hạc Lâu - Khải thư

 

Facebooker Nguyễn Hữu Nghĩa nguyên là chủ báo kiêm chủ bút tờ Làng Văn, tạp chí văn học đã lưu hành rộng rãi một thời. Anh là nhà báo và là nhà văn, nhà thơ Cung Vũ, nhà tiểu luận Bếp Mập, nhà biên khảo Bút Chì, ca nhạc sĩ tự biên tự diễn,... và mới đây đã cho đăng thủ bút thư họa của anh viết bài thơ chữ Hán "Hoàng Hạc Lâu" của Thôi Hiệu. Anh bảo là viết vào "hồi nhỏ", mà nét chữ đã sắc sảo, cứng cỏi, rất đẹp.

Nhân đọc stt của anh, tôi mới tìm tòi bài thơ Hoàng Hạc Lâu qua các bản thư pháp khác nhau theo 5 lối viết Khải, Hành, Lệ, Triện, Thảo. 

Hoàng Hạc Lâu hay Lầu Hạc Vàng là một kiến trúc cổ nổi tiếng từ xưa, ngày nay là một địa điểm văn hóa, lịch sử thu hút khách du lịch khắp nơi, phần lớn cũng nhờ bài thơ của Thôi Hiệu.

Hoàng Hạc Lâu được xây trên một vùng đá sỏi ở núi Xà Sơn, thành phố Vũ Hán, phía tây nam huyện Vũ Xương, tỉnh Hồ Bắc vào khoảng năm 223. Có truyền thuyết là Phí Văn Vĩ thành tiên cưỡi hạc vàng ngao du, đã dừng lại trên Xà Sơn ngắm cảnh, một bên là Trường Giang (sông Dương Tử) và bên kia là Ngũ Hồ. Sau này, từ nơi ấy người ta xây lên một ngọn tháp, đặt tên là Hoàng Hạc Lâu, trở thành nơi gặp gỡ của các thi văn nhân, tao nhân mặc khách mang bầu rượu túi thơ đến thưởng ngoạn phong cảnh hữu tình vừa ăn cỗ uống rượu, làm thơ.

Cho đến nay, Hoàng Hạc Lâu đã bị hủy hoại 12 lần vì chiến loạn, dần được tu bổ từ 3 tầng lên 5 tầng. 

Thôi Hiệu (崔顥, 704 - 754), sống vào đời Đường (618 - 907), triều vua Đường Huyền Tông tức Minh Hoàng Lý Long Cơ. Ông là người Biện Châu (nay thuộc Khai Phong tỉnh Hà Nam), đỗ Tiến Sĩ năm 723, nổi tiếng thơ hay. Ngày nay thơ của ông chỉ còn lại 42 bài, trong đó, "Hoàng Hạc Lâu" được xem là một bài thơ hay bậc nhất đời Đường. 

Bản thư pháp Khải thư dưới đây đăng trên trang mạng cidianwang - Từ điển võng tập. Bản chữ Khải có vẻ đẹp đoan trang, mực thước trong khuôn khổ, "ngang ngay sổ thẳng", cân xứng, trong sáng, rõ ràng, đến gần như là chữ in trên sách giáo khoa, nhưng vẫn không thiếu những nét hoa mỹ có cá tính của người viết bậc thầy.

Nhìn kỹ thì thấy ba cặp chữ Hán "hoàng hạc" trong ba câu thơ đầu được viết hoàn toàn y hệt nhau, và các chữ lặp lại "du du" trong câu thứ 4, "lịch lịch" trong câu 5, và "thê thê" trong câu 6 cũng hoàn toàn y hệt nhau, không có một nét bút nào khác biệt tí chút nào cả; chữ viết tay mà trông cứ như là chữ in bằng máy! 

HHL 02 : Hoàng Hạc Lâu - Hành thư 

Bài Đường thi của Thôi Hiệu được truyền tụng hàng ngàn năm ấy đã khiến Thi tiên Lý Bạch (701 - 762, lớn hơn Thôi Hiệu 3 tuổi) khi đến viếng lầu Hoàng Hạc phải cảm thán: 

Dù vậy, đã có không ít kẻ hậu sinh bạo gan hơn Thi tiên, đã làm thơ theo nhiều thi luật khác nhau, ca tụng vẻ đẹp hay hoài niệm về thời vàng son của lầu Hoàng Hạc.

Và cũng đã có không ít thi nhân nghệ sĩ Việt Nam qua nhiều thế hệ còn để lại nhiều bài thơ, nhiều bản dịch tiếng Việt xuất sắc còn được yêu thích ngày nay. Trong số đó, đặc biệt có hai bản dịch sau đây.  

Bản dịch của Tản Đà (1889 - 1939):

Tản Đà được xem là Nhà Thơ có biệt tài dịch thơ Đường sang thơ lục bát Việt Ngữ hay nhất. 
 

có lẽ là bản dịch lục bát đầu tiên, trở thành chuẩn mực khó có ai vượt qua hay lánh né chữ nghĩa được, làm khổ tất cả những nhà thơ chuyên hay không chuyên về sau này dám tính chuyện chuyển ngữ tám câu 7 chữ theo Đường luật, thành 8 câu lục bát, 6 rồi 8 chữ, chẳng đối chẳng cân gì cả.  

Bản dịch của Vũ Hoàng Chương (1916 - 1976):

Ông là một Giáo sư Văn chương, Triết Học và là một Nhà Thơ nổi tiếng bậc nhất trước 1975. 

bản dịch vẫn giữ khuôn khổ Đường luật, nhưng chủ ý hoạt dụng gần như hoàn toàn tiếng Việt thuần túy, thật bình dị nhưng không nôm na mà lại đầy thi vị, lời thơ trôi chảy êm đềm như chẳng hề có luật lệ gì gò ép cả, cứ như là nhà thơ họ Vũ đang thủ thỉ tâm sự nỗi niềm hoài hương với từng người đọc.

Khiến nhớ Hàn Mạc Tử cũng đã thủ thỉ những câu thơ Đường luật có tình tự Việt Nam như vậy, khiến người đọc quên bẳng đi là đang đọc thơ luật đời Đường:

      "Nằm ráng cũng không thành mộng được,
      Ngâm tràn cho đỡ chút buồn thôi."  

Bản thư pháp Hành thư dưới đây là thủ bút của thư pháp gia Wu Hao (Ngô Hạo, sinh 1967). Bản chữ Hành này bay bướm, phóng túng hơn, trông có vẻ hoa mỹ hơn so với các bản chữ Khải.

HHL 03 : Hoàng Hạc Lâu - Thảo thư 

Lòng hoài cổ và tình hoài hương đầy thi vị của bài thơ Hoàng Hạc Lâu đã tạo được cộng cảm cộng hưởng trong lòng bao nhiêu là thế hệ người đọc thuộc văn hóa Đông Á kể cả Việt Nam, đặc biệt là người gốc Việt ở hải ngoại ngày nay, những lữ khách xa quê hương (suốt quãng đời còn lại) hẳn là dễ cảm thông và yêu mến bài thơ bất hủ này, nhất là hai câu cuối:

Khiến liên tưởng đến bài thơ Đường luật của Bà Huyện Thanh Quan:

Thăng Long đã là kinh thành từ đời Lý, Trần mãi đến đời nhà Lê, đến thời Minh Mệnh nhà Nguyễn dời đô vào đất Thừa Thiên thì đổi ra là tỉnh Hà Nội. Đi qua vùng cố đô nay chỉ còn nền cũ tiêu điều, Bà Huyện Thanh Quan, thuộc giai cấp sĩ phu Bắc Hà, đã không khỏi bâng khuâng trước sự di đô đổi triều, đau lòng trước cảnh tang thương. 

Tương tự "Hoàng Hạc Lâu", bài thơ hoài cổ của Bà Huyện cũng nói đến "ngàn năm" "thấm thoát mấy tinh sương", cũng có "nền cũ lâu đài" và "bóng tịch dương", cũng "hồn thu thảo" và "nước còn cau mặt", cũng "cảnh đấy người đây" mà "luống đoạn trường". Mà so với bài thơ Hoàng Hạc Lâu thì tình cảm còn sâu đậm, áo não hơn nữa, bởi di tích Thành Thăng Long chỉ còn lại "nền cũ" trong "bóng tịch dương" chứ không còn được như "lầu Hoàng Hạc" tuy có tiều tụy nhưng vẫn còn chỗ "phía trên" cho Thôi Hiệu đề thơ; rồi chỉ có "hồn thu thảo" trên "lối xưa xe ngựa" chứ chẳng có cỏ thơm "phương thảo" xanh biếc um tùm như trên cồn đất Anh Vũ. Trên nền cũ của thành Thăng Long nay chỉ còn "hồn thu thảo" của cỏ mùa thu héo úa vàng vọt, không khác gì thứ cỏ "dàu dàu ngọn cỏ nửa vàng nửa xanh" nơi mộ Đạm Tiên  trong Truyện Kiều,... Toàn cảnh "tang thương" đến khiến Bà Huyện thương cảm "đoạn trường" đau đến đứt ruột chứ không chỉ "sầu" muộn nỗi nhớ quê hương như Thôi Hiệu mà thôi. 

Đặc biệt mỗi câu trong bài thơ của Bà Huyện đều có hai từ Hán Việt ở cuối câu, tạo nên vẻ đẹp cổ kính của một kỷ vật còn sót lại từ thời xưa huy hoàng; những "hý trường, tinh sương, thu thảo, tịch dương, tuế nguyệt, tang thương, kim cổ, đoạn trường" chẳng thể nào có thể thay thế được bằng từ thuần Nôm để diễn tả được cho người đọc lòng hoài niệm khắc khoải, tương tự câu thơ của vua Tự Đức khóc ái phi Thị Bằng:

"Đập cổ kính ra tìm lấy bóng,
         Xếp tàn y lại để dành hơi." 

Vua Tự Đức đã có thể dùng toàn từ Nôm (thuần Việt) mà viết, chẳng hạn:

"Đập gương xưa ra tìm lấy bóng,
          Xếp áo cũ lại để dành hơi."
 

Thế nhưng ông đã chọn những từ Hán Việt "cổ kính" và "tàn y". Bởi "cổ kính" (gương cổ) còn hàm ý vật liệu, cấu tạo, hình dạng có tính cách "cổ điển", do đó hiếm và quý, chứ không chỉ "xưa" mà thôi. "Cổ kính" của vua mới thật đúng là có tính cách "cổ-kính" (một tính từ - adjective)!
 

Và "tàn y" không chỉ là "áo cũ" mà thôi, bởi còn hàm ý áo quần được yêu chuộng nên được mặc hoài cho đến lúc tàn tạ, có thể rách nát nữa, nhưng vẫn còn giữ đầy hơi hướm của người mặc. Xứng đáng cho vua xếp lại để "dành hơi". Và cũng có thể là "nội y" như trong câu thơ của Nguyễn Hồi Thủ, hoài niệm:

"Áo lót mình em mỏng vẫn đem phơi." 

Bản thư pháp Thảo thư dưới đây là thủ bút của thư pháp gia Trần Trung Vũ. Viết tháu đến mức này thì có lẽ khó còn mức nào phóng túng hơn hay khoáng đạt hơn nữa. Nhìn một hồi thấy hoa cả mắt vì vẻ đẹp náo động của một thứ trật tự vô-quy-tắc, như bãi cỏ thơm xanh rì um tùm trên cồn đất Anh Vũ giữa sông Dương Tử nhìn từ lầu Hoàng Hạc. Trông cứ như là toa thuốc của các ông thầy thuốc Bắc, để trị bệnh buồn nhớ quê hương.

HHL 04 : Hoàng Hạc Lâu - Lệ thư 

Nhà thơ Tản Đà có bài thơ "Tống biệt", in trong tập "Còn chơi" năm 1921 và in lại trong tập "Thiên Thai" năm 1922, tương truyền là được gợi hứng từ truyện "Lưu Thần, Nguyễn Triệu du Thiên Thai" trong Sưu thần ký của Can Bảo, hay trong U minh lục của Lưu Nghĩa Khánh: hai chàng trai vào núi hái thuốc rồi lạc bước đến tiên cảnh, kết duyên cùng hai tiên nữ. Sau nửa năm sống hạnh phúc ở cõi tiên nhưng không nguôi nỗi nhớ quê hương, nên mặc dù các tiên nữ cố giữ lại, vì một khi đã rời khỏi Thiên Thai là không thể quay lại được nữa, Lưu, Nguyễn vẫn nhất quyết về thăm nhà. Về đến nơi mới biết mình đã xa gia đình đến bảy đời rồi, mọi cảnh vật đều trở nên xa lạ quá đỗi. Thất vọng, hai người quay trở lại Thiên Thai, nhưng rồi không thể nào tìm lại được lối vào tiên cảnh nữa.

Vào khoảng 1919, chính phủ thuộc địa ra lệnh bãi bỏ các kỳ thi dùng chữ Hán ở cả Trung-kỳ nữa; thế là cả ba kỳ Bắc, Trung, Nam cùng chính thức chuyển sang dùng chữ Quốc ngữ (La tinh hóa) từ đó. Vậy mà chỉ cần đến đầu thập niên 1920 đã có nhà thơ Tản Đà xuất bản bài thơ "Tống Biệt" ấy với những câu thơ có vẻ không bó buộc niêm luật gì, tự do phơi phới không kém gì thơ Tây phương. Mặc dù vẫn còn ưa chuộng lối thơ biền ngẫu:
  

"Nửa năm tiên cảnh,
           Một bước trần ai,
   ...
          Đá mòn, rêu nhạt,
          Nước chảy, huê trôi,"

Và cũng có thể vì còn chịu ảnh hưởng của những từ-khúc tiếng Hán nữa, nên bài thơ này đã không được xem là "Thơ Mới", thể loại được cho là khởi đầu từ bài thơ "Tình Già" của Phan Khôi năm 1932, sau "Tống Biệt" của Tản Đà đến hơn 10 năm.

Bài thơ "Tình Già" của Phan Khôi đã đăng trên tờ Phụ nữ Tân văn số 122 ra ngày 10-3-1932, trong đó có bài viết "Một lối thơ mới trình chánh giữa làng thơ", được xem là bài thơ khởi xướng, đánh dấu sự ra đời của phong trào "Thơ Mới", có đoạn “đem thật có trong tâm khảm mình tả ra bằng những câu có vần mà không bó buộc niêm luật gì hết” và tạm gọi là "Thơ Mới". 

Bài thơ "Tống Biệt" của Tản Đà cũng có hình ảnh chim hạc:

         "Cái hạc bay lên vút tận trời
          Trời đất từ đây xa cách mãi."

tương tự "Hoàng Hạc Lâu": "hoàng hạc nhất khứ bất phục phản"

Hạc vàng một đi không trở lại.

Như Kinh Kha sang Tần "tráng sĩ nhất khứ hề bất phục phản."

Như chính Tản Đà đã viết trong "Thề Non Nước":

"Non kia những ngóng cùng trông,
            Suối tuôn dòng lệ chờ mong tháng ngày"
           mà
           "Nước đi, đi mãi không về…"  

Bản thư pháp Lệ thư dưới đây là thủ bút của thư pháp gia Yên Triệu Như Hải. Ba cặp chữ Hán "hoàng hạc" trong ba câu thơ đầu được viết ba dạng hoa mỹ khác nhau.

HHL 05 : Hoàng Hạc Lâu - Triện thư

Tương truyền rằng Thi tiên Lý Bạch đã cảm thán:

"Nhãn tiền hữu cảnh đạo bất đắc
           Thôi Hiệu đề thi tại thượng đầu"

Có cảnh đẹp tuyệt trước mắt mà không nói lên gì được
          bởi Thôi Hiệu đã đề bài thơ ấy ngay phía trên đầu rồi. 

Thật ra thì trước đó, Lý Bạch đã làm xong một bài thơ nhan đề là "Anh Vũ Châu" về cồn đất giữa sông có hình dạng như chiếc mỏ chim két (anh vũ) nhìn từ lầu Hoàng Hạc. Nhưng Lý không hài lòng, cho là không bằng được bài thơ của Thôi Hiệu, nên cảm thán… thành một bài thơ tứ tuyệt: 

一拳擊碎黃鶴樓，

兩腳踢翻鸚鵡洲。

眼前有景道不得，

崔顥題詩上頭。 

"Nhất quyền kích toái Hoàng Hạc lâu
           Lưỡng cước thích phiên Anh Vũ châu
          Nhãn tiền hữu cảnh đạo bất đắc
          Thôi Hiệu đề thi tại thượng đầu" 

Tạm dịch:

Một đấm vỡ tan Hoàng Hạc Lâu,
         Hai đá lật nhào Anh Vũ Châu,
        Cảnh đẹp trước mắt lời đâm nghẹn,
        Thôi Hiệu đề thơ phía đỉnh đầu. 

Võ lực của nhà thơ đáng sợ thật. Mà đã xong đâu, về đến nhà, Lý Bạch còn làm thêm bài thơ "Đăng Kim Lăng Phụng Hoàng Đài - Leo lên Đài Phượng Hoàng ở Kim Lăng" mới cảm thấy hài lòng, cho là hay không kém gì bài thơ của Thôi Hiệu. Mà Phượng hoàng nghe còn ngon hơn Hoàng hạc, Phụng Hoàng Đài đâu kém gì Hoàng Hạc Lâu!  

Và Lý Bạch còn có hai bài thơ nổi tiếng khác nhắc đến lầu Hoàng Hạc, là bài "Hoàng Hạc Lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng - Từ lầu Hoàng Hạc tiễn Mạnh Hạo Nhiên đi Quảng Lăng", và bài "Hoàng Hạc Lâu văn địch - Nghe thổi sáo ở lầu Hoàng Hạc". 

Dưới đây là bản thư pháp Triện thư duy nhất của bài thơ "Hoàng Hạc Lâu" tôi đã tìm ra được trên mạng. Quý bằng hữu có bản Triện thư nào khác, xin vui lòng cho biết. Đa tạ.

*

Năm lối thư pháp "mỗi lối một vẻ mười phân vẹn mười".

Phạm Vũ Thịnh
Sydney, 12/01/2025

® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ý của tác giả 
và ghi rõ nguồn lấy từ www.erct.com"

Cảm tưởng, ý kiến xin gởi về  t4phamvu@hotmail.com