Đôi điều về nước Mỹ 2024-01
 

 

Phạm Vũ Thịnh

 

Năm 1944, Tướng Mỹ Dwight Eisenhower, lúc bấy giờ là Tổng tư lệnh quân Đồng minh, đã chỉ huy liên quân đổ bộ Normandy, tiến lên giải phóng Paris. Năm 1945, máy bay Mỹ thả hai trái bom hạch nhân đầu tiên, tàn phá Hiroshima và Nagasaki, khiến Nhật Bản đầu hàng.

Thế chiến thứ hai mang hào quang đến cho nước Mỹ, từ đó Mỹ trở thành siêu cường duy nhất, giàu (GDP) và mạnh (quân lực) vượt xa hẳn tất cả các nước, dựng nên "Pax Americana" lập trật tự mới cho thế giới, nghiễm nhiên trở thành lãnh tụ, giương cây dù bảo-an che cho khối "tự-do" gồm cả NATO, Âu châu, và Nhật Bản, Hàn quốc,...

Rồi theo với thời gian, các cường quốc từ trước Thế chiến dần dần hồi phục, rút ngắn khoảng cách giàu và mạnh, ưu thế của Mỹ. Và đặc biệt là sau cuộc toàn-cầu-hóa từ những năm 1980, China hồi sinh và phát triển mạnh đến trở thành địch thủ đáng gờm nhất của Mỹ về kinh tế, chính trị, quân sự,...

Đối lại, tăng trưởng kinh tế của Mỹ trì trệ dần, Mỹ không còn giàu vượt bực như trước nữa, và nhiều vấn đế xã hội phát lộ từ chủ nghĩa "Tư bản Tân tự do" trong đó chính trị kinh tế ưu đãi giới tài phiệt và bóc lột lao động, khiến đời sống xuống cấp dần dần đối với đại đa số dân chúng Mỹ.

Bối cảnh một nước Mỹ "kém giàu mạnh dần" như thế khiến xảy ra hiện tượng Trump, một gian-thương ái-kỷ vô-đạo-đức, đã và đang mỵ dân bằng các chiêu bài phục hồi nước Mỹ "vĩ đại", ái quốc, tôn giáo, diệt tinh hoa phái tả, phục hồi quyền lợi của người dân Mỹ da trắng ưu việt,  chống xâm thực bởi các giống dân da màu. Thực chất của khẩu hiệu "America First" của Trump chỉ là sự co cụm lại lo chuyện trong nước mà thôi, để tránh mọi chi phí khổng lồ mà Mỹ tiêu phí vào các cuộc chiến tranh VN, Iraq, Afghanistan, Pakistan, etc. do chính Mỹ tạo ra để bảo vệ và khuếch trương quyền lợi của chính nước Mỹ.

Hiện tượng Trump bộc lộ rõ ràng nhiều nhược điểm lớn trong mô hình dân chủ Mỹ: những tròng tréo mâu thuẫn giữa hành pháp, lập pháp, tư pháp không đủ độc lập với nhau, giữa quyền hạn liên bang và từng tiểu bang, nhất là thể thức bầu cử theo Đại cử tri đoàn - Electoral College lạc hậu, phản-dân-chủ mà Trump đặt hy vọng vào. Thêm vào đó là tình hình dân trí Mỹ, nhất là ở nông thôn, vẫn còn những dấu hiệu của thời Wild West mang súng đi khai khẩn đất hoang ở miền Tây, tôn sùng bạo lực là dấu hiệu suy thoái của văn minh.

Thực tế là hiện nay, từ các nước Âu châu nhất là NATO, cho đến Nhật Bản, Hàn quốc,... đều còn phải nương tựa vào Pax Americana, đặc biệt để đối phó với Nga, China, Triều Tiên, còn phải chấp nhận Mỹ là nước lãnh đạo, thế nhưng chẳng có ai khác ngoài nhiều người Mỹ thực sự nghĩ là nước Mỹ "vĩ đại" cả, mà chỉ là nước giàu nhất và mạnh nhất, thế thôi.

Dù gì đi nữa, Mỹ vẫn còn là siêu cường giàu và mạnh nhất, việc nước Mỹ nỗ lực sửa chữa được những sai hỏng, những nhược điểm lớn trong các chính sách kinh tế, ngoại giao, xã hội, cả văn hóa nữa, và trước mắt là tránh được tai họa Trump và Trumpism, tiếp tục tích cực cùng với đồng minh thúc đẩy dân chủ và hòa bình, là điều đáng kỳ vọng nhất ở các nước dân chủ.

Hiện nay, các nước Âu châu, Nhật Bản, Hàn quốc,... đang lo lắng về khả-năng-tính Trump có thể trở lại chức tổng thống Mỹ năm 2024, nên đều phải trù tính sẵn những đối sách tự lập và tự vệ không còn tùy thuộc quá nhiều vào Mỹ, trong cuộc chiến đấu với Nga, China, Triều Tiên, nhất là China với tham vọng bá quyền đã bộc lộ rõ ràng qua kế hoạch Vành đai con đường, các động thái đáng lo ngại ở Biển Đông, Đài Loan, ở các đảo quốc Thái Bình Dương, Phi châu, ở Nam cực, ở các chương trình không gian,... mưu đồ tạo lập một Pax Sinica mới thay thế cho Pax Americana.

Vì thế, cuộc bầu cử tổng thống Mỹ đầu tháng 11 năm nay là sự kiện quan trọng nhất, được chú ý theo dõi nhiều nhất từ mọi ngõ ngách trên thế giới.

*

Bầu cử Tổng thống Mỹ đã trở thành "The biggest show on earth - màn trình diễn hoành tráng nhất trên Trái Đất" từ vài mươi năm nay. Mỗi kỳ vận động tranh cử rồi bầu cử Tổng thống Mỹ lại tiêu tốn hàng mươi tỷ USD, và càng ngày càng tốn tiền hơn. Mà nói chung, chính trị Mỹ thời nay được quyết định bằng thế lực tiền bạc "money talks, money decides".

Nước Mỹ đa đảng nhưng trên thực tế bao lâu nay, cuối cùng có tầm cỡ quan trọng đến mức quyết định thì chỉ còn hai đảng lớn nhất thay nhau nắm chính quyền mà không cần phải liên minh với đảng nhỏ nào để lập chính phủ. Tình trạng này cũng thường xảy ra ở các nước dân chủ khác. Khoảng bốn mươi năm nay, lưỡng đảng Cộng Hòa và Dân Chủ đều thực thi những chính sách không khác gì nhau bao nhiêu, đều cùng xu phụ theo đuôi tài phiệt và giới kinh doanh, đều cùng áp dụng Chủ nghĩa Tư bản Tân Tự do - Neoliberalism: để mặc thị trường tự do quyết định giá cả, chú tâm tăng trưởng GDP bằng cách giảm thuế cho công ty, tiết giảm phúc lợi xã hội, hạn chế mức tăng lương bổng lao động, hạn chế nghiệp đoàn,... Ngoài ra, lập trường, chính sách của hai đảng từ nhiều thập niên nay, chỉ có khác biệt nhỏ về mức độ chứ không phải về bản chất, trong mọi vấn đề khác. Người trong đảng Dân chủ như Hillary Clinton bị mất phiếu từ cử tri Dân chủ cũng vì chạy theo tư bản, nhận thù lao lớn mỗi chuyến diễn thuyết trước cử tọa giàu có,... Barack Obama cứu các công ty tài chính Mỹ trong khủng hoảng 2008; uống nước lọc ở Flint, Michigan để ra hiệu trấn an dân chúng là nước an toàn về nồng độ chì do ô nhiễm từ công xưởng chế xe hơi,... vốn là mô thức hành động đặc trưng của đảng viên Cộng hòa bảo thủ.

Trong hơn 40 năm qua, chủ nghĩa Tư bản Tân Tự do đã dẫn đến sự mất lòng tin vào hệ thống chính trị kinh tế ở Mỹ. Thứ nhất, chủ nghĩa Tân tự do đưa đến một số hậu quả kinh tế tiêu cực, như bất bình đẳng gia tăng, tầng lớp trung lưu suy giảm và mất việc làm trong lĩnh vực chế tạo. Những hậu quả này đã khiến nhiều người bất mãn rằng hệ thống đã bị thao túng để có lợi cho giới tinh hoa - elite là những người giàu có và quyền lực.

Thứ hai, chủ nghĩa Tân tự do gắn liền với sự suy giảm niềm tin của công chúng vào các thiết chế chính trị kinh tế. Một nghiên cứu của Pew Research Center - Trung tâm nghiên cứu Pew cho thấy niềm tin vào chính phủ Mỹ đã giảm sút đáng kể từ thập niên 1950. Sự suy giảm niềm tin này có thể là do một số yếu tố, kể cả nhận thức rằng chính phủ không còn đáp ứng nhu cầu của người dân thường, và quan chức tham nhũng.

Thứ ba, chủ nghĩa Tân tự do gắn liền với sự gia tăng phân cực chính trị. Sự phân cực này khiến mọi người dân khó tìm thấy điểm chung mà cùng nhau giải quyết vấn đề, dẫn đến sự suy giảm tinh thần hòa nhã, thậm chí tạo tình cảm thù địch, và gia tăng bế tắc chính trị.

Trong tình hình như thế, đa số cử tri Mỹ chỉ còn quan tâm đến giá sinh hoạt và kinh tế gia đình của mình thôi, mà mệt mỏi với các loại tin tức gì khác có vẻ không dính dáng trực tiếp đến đời sống của gia đình mình, hoặc các loại chính sách có vẻ xa vời ngoài tầm khả năng đối phó của mình. Đáng lẽ phải tìm hiểu kỹ những khác biệt căn bản về lập trường chính trị của các đảng phái đối với các vấn đề then chốt chi phối cả đời sống của dân chúng, thì đa số cử tri Mỹ chỉ quan tâm vào chuyện có việc làm, lương bổng, lạm phát, là những nhu cầu thiết yếu nhất của gia đình họ. Ngoài ra, lắm người xem chuyện tranh cử chỉ như một chuỗi show trình diễn trên sân khấu để tiêu khiển, hoặc như một trận đấu baseball, soccer, football,... để cổ võ ủng hộ đội nhà hay cá cược với nhau.

Tiêu điểm bầu cử không còn là khác biệt về lập trường, chính sách, tài năng chính trị,... mà ở mức độ nổi tiếng, vẻ ngoài, tài diễn xuất và đời tư của ứng cử viên. Về những mặt đó thì Trump có ưu thế hơn cả vì đã là diễn viên nổi tiếng trên TV. Thật hiếm ai có tài mỵ dân, nói dối, khoác lác một cách lộ liễu trơ trẽn, mà vẫn được cỡ bảy chục triệu cử tri Mỹ ủng hộ cho là thẳng thắn, bộc trực, dám nói dám làm!

Đã có nhiều sách, báo phân tích hiện tượng "tín đồ" MAGA ủng hộ Trump tới cùng bất chấp mọi sự thực đã được phơi bày, mọi vụ án hình sự và dân sự về Trump, y hệt như một "cult – tà giáo" không khác gì Unification Church tôn thờ Sun Myung Moon, hay Branch Davidians tôn thờ David Koresh (vụ Wako). Nhiều người ủng hộ Trump vẫn tin Trump là Thiên thần được Chúa phái xuống trần để cứu nước Mỹ, và thế giới! Trong số đó có cả nhiều người VN, mà báo chí thống kê cho biết là chiếm đa số trong cộng đồng VN ở Mỹ, trái ngược hẳn khuynh hướng của tất cả các cộng đồng Á Châu khác. Quả thật, người có lý trí ("reasonable people" theo lời Sidney Powell, và luật sư bào chữa cho Tucker Carlson) thì không thể nào có loại tín ngưỡng vào cá nhân như thế được. Mới đây, Trump tuyên bố rằng nếu tái đắc cử, thì sẽ "độc tài trong ngày đầu"!, và từ lâu nay đã tỏ ý sẽ "trả thù". Cứ đếm số nhân vật đã bị Trump sa thải trong nhiệm kỳ tổng thống chỉ vì không "trung thành" hay không làm đúng ý Trump thì biết ông ta độc tài như thế nào rồi.

Chính vì số "tín đồ" MAGA ủng hộ Trump tới cùng ấy có vẻ còn tồn tại ở mức hàng chục triệu, mà toàn đảng Cộng Hòa vẫn còn cố bám víu vào Trump, và vài kẻ cơ hội còn muốn học đòi làm mini-Trump.

Điều đáng lưu ý là nếu không có thể thức bầu cử theo Đại Cử tri đoàn Electoral College, thì đã chẳng có Tổng thống Trump năm 2016, khi Trump đã thua Hilary Clinton đến gần 3 triệu phiếu phổ thông. Electoral College là cọng rơm Trump đang bám víu vào để hy vọng trở lại Nhà Trắng hòng lợi dụng quyền lực, tự ân xá mình, trốn thoát mọi vụ án hình sự dân sự, và trả thù mọi kẻ địch. (Về thể thức bầu cử theo Đại Cử tri đoàn, mời đọc

 https://erct.com/2-ThoVan/PV-Thinh/Dai-Cu-Tri-doan.htm)

*

Đối lại, trong hoàn cảnh như thế, Biden không thể không thận trọng xử trí mọi sự kiện kể cả những bất ngờ về chính trị, kinh tế, ngoại giao, quốc phòng, cả dịch covid nữa.

Gần đây thì qua kinh nghiệm mất chính quyền vào tay Trump, đảng Dân chủ Mỹ đã cố gắng trở lại với tính cách, lập trường nguyên thủy, nỗ lực hơn về mặt dân sinh. Tuy không được tuyên truyền khoa trương ồn ào khoác lác theo kiểu Trump, nhưng những thành tựu của Biden trong ba năm qua rất lớn, củng cố được nền kinh tế và nhất là ra luật Inflation Reduction Act đối phó với lạm phát, biến đổi khí hậu, và phát triển hạ tầng cơ sở. Inflation Reduction Act từ năm 2022 huy động ngân sách 369 tỷ USD bao gồm cả các kế hoạch giảm khí nhà kính, tạo việc làm mới thúc đẩy năng lượng tái tạo và điện hóa xe hơi. Hưởng ứng chính sách này, tư nhân Mỹ công bố góp 110 tỷ USD đầu tư vào năng lượng sạch trong đó có 70 tỷ USD cho xe điện.

Ba năm tại chức của Biden đã mang lại lợi ích cho nông dân nhiều hơn so với Trump: Thu nhập ròng từ các nông trại đã thực sự tăng lên: đã đạt tổng cộng 165 tỷ USD từ năm 2021 đến năm 2023, so với 94 tỷ USD từ năm 2017 đến năm 2019. Thu nhập từ các nông trại đạt mức cao kỷ lục gần 189 tỷ USD vào năm 2022.

Joe Glauber, người từng giữ chức vụ kinh tế trưởng của USDA (United States Department of Agriculture) dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama, cho biết thu nhập nông nghiệp tăng vọt dưới thời Biden là một thước đo quan trọng hơn mức chi phí kỷ lục của chính phủ Trump cho nông dân. Glauber, hiện là nghiên cứu viên cấp cao tại Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế, cho biết: “Nếu loại bỏ các khoản thanh toán chiến tranh thương mại, loại bỏ khoản hỗ trợ đại dịch, thì những năm dưới thời Trump, nông dân đã có thu nhập khá thấp, là một trong những mức thấp nhất mà chúng ta từng có trong vài năm qua.” Người phát ngôn cho chiến dịch tranh cử của Trump là Steven Cheung đã không trả lời yêu cầu bình luận về điều này, và Cố vấn nông nghiệp Iowa của chiến dịch tranh cử của Trump là Dân biểu thuộc đảng Cộng hòa Bobby Kaufmann cũng không trả lời.

Glauber đã cảnh báo rằng nếu Trump tái đắc cử, kế hoạch mở rộng mạnh mẽ thuế quan của cựu tổng thống này có nguy cơ gây ra một cuộc chiến thương mại khác “thực sự gây tổn hại cho nền nông nghiệp Hoa Kỳ”.

Thách thức đối với Biden là thuyết phục giới nông dân, đa số nghiêng về Đảng Cộng hòa, rằng tổng thống Joe Biden tốt hơn cho lợi nhuận của họ so với Trump, nếu hai người tái đấu vào năm 2024. Đối với Đảng Dân chủ, nỗ lực giảm bớt tỷ lệ chiến thắng của Đảng Cộng hòa trong khu vực nông thôn rất quan trọng đối với hy vọng duy trì Nhà Trắng và Thượng viện, cũng như giành lại Hạ viện, vào năm 2024.

*

Nếu Trump tái đắc cử vào cuối năm nay thì không chỉ nước Mỹ bị tai họa phát xít ^[1], mà tai họa còn có thể xảy ra ở mọi nơi khác. Nguy cơ là các thế lực bảo thủ, hữu khuynh cực đoan, thượng tôn da trắng, kỳ thị chủng tộc, khinh thị phụ nữ, bài xích LGBTIQA+ sẽ trổi dậy; và các chế độ độc tài Nga, China, Triều Tiên càng vững tin mà tiến hành thô bạo hơn nữa. Và có khả năng tính cao là USD sẽ sút giảm ảnh hưởng nặng nề đến mất vị trí tiêu chuẩn độc tôn. Các quốc gia sẽ co cụm lại, không muốn tốn tiền tốn sức vào những việc chung - common good, như cổ-xướng dân chủ hay chống hiểm họa biến đổi khí hậu. Các chủ nghĩa quốc xã, phát xít sẽ sống lại dưới hình thức quốc gia, dân túy, MAGA, America First,... Tường rào được xây kín, biên giới đóng cửa. Di dân, nạn dân bị xua đuổi. Không nước nào màng can thiệp vào chiến tranh ở nơi khác, hoặc lợi dụng tình thế mà càng hăng hái thanh toán nhau bằng chiến tranh cục bộ.

Nhà báo James Moore cho biết: nhiều người Mỹ coi cuộc bầu cử tổng thống năm nay là một cuộc thử thách nền dân chủ Mỹ. Còn ở nước ngoài thì nhiều người quen biết trong giới ngoại giao của ông nghĩ rằng nước Mỹ đã thất bại trong việc bảo tồn nền dân chủ đó rồi.

Một nhà ngoại giao bày tỏ cảm nghĩ: “Mỹ là con trâu béo đang ngái ngủ khi bầy sói đói tiến đến gần. Tôi có thể nghe thấy tiếng nút chai Champagne bật lên ở Moscow, cứ như là sắp đến lễ Giáng sinh vậy.”

Các nhà ngoại giao rất kinh ngạc khi thấy quá nhiều nhà lãnh đạo chính đảng Hoa Kỳ để mặc nhiệt tình đảng phái của họ ngăn cản các chức năng cơ bản của chính phủ. Một nhà ngoại giao Ả Rập cảnh báo: “Tôi không biết liệu trong những năm tới mọi người có coi Hoa Kỳ như một hình mẫu cho nền dân chủ hay không.”

Những diễn biến của chiến dịch tranh cử tổng thống năm nay khiến họ lo ngại: về Quốc hội Mỹ hầu như không thể chọn một chủ tịch Hạ viện, hay giữ cho chính phủ hoạt động bình thường; về cuộc tranh chấp về viện trợ quân sự cho Ukraine,... Và mặc dù họ thường do dự không muốn chỉ đích danh đảng nào, nhưng nhiều ví dụ mà họ nêu ra đều liên quan đến các thành viên Đảng Cộng hòa trong Quốc hội Mỹ.

Mối quan tâm của họ không chỉ xuất phát từ lòng vị tha; họ lo lắng vì tình trạng của Mỹ cũng ảnh hưởng đến đất nước họ.

Nếu Trump tái đắc cử năm 2024, thì sẽ đẩy nhanh sự phân cực của nước Mỹ, mà ngay cả khả năng chia rẽ gay gắt thêm giữa Hạ viện và Thượng viện sau cuộc bỏ phiếu năm 2024 càng làm tăng thêm lo lắng cho họ.

Các nhà ngoại giao đặc biệt chỉ trích quyết định liên kết vấn đề viện trợ của Ukraine và viện trợ của Israel với an ninh biên giới của Hoa Kỳ, làm vướng mắc vấn đề chính sách đối ngoại với vấn đề nội chính, mà an ninh biên giới và nhập cư lại là một chủ đề vận động tranh cử khiến cơn sốt đảng phái tăng cao bất thường, làm cho việc đạt được thỏa thuận trở nên khó khăn hơn.

Các nhà ngoại giao nước ngoài ngày càng có ý thức rằng các lập luận về đạo đức quốc tế hoặc việc bảo vệ một quốc gia bị xâm lược phi lý, ngăn chặn Nga, ngăn chặn một cuộc chiến tranh lan rộng hơn ở châu Âu, và bảo vệ nền dân chủ, rõ ràng không có tác dụng với phe cực hữu trong đảng Cộng hòa Mỹ.

Và họ cũng cảnh giác khi chính trị phân cực về vấn đề phá thai lại đã trì hoãn việc thăng chức cho các sĩ quan quân đội Hoa Kỳ và đe dọa gây thiệt hại cho một chương trình chống bệnh AIDS đã cứu sống hàng triệu người ở Châu Phi. Cả sự trì hoãn kéo dài của Thượng nghị sĩ đảng Cộng hòa trong việc xác nhận phê chuẩn của Thượng viện đối với các đại sứ Hoa Kỳ và các quan chức khác.

Khi Đảng Cộng hòa và Đảng Dân chủ không đạt được thỏa thuận, những cuộc tranh luận gay gắt kéo dài mà hầu như không cần thiết về chủ đề an ninh toàn cầu, thì lại càng làm tổn hại thêm nhận thức về Hoa Kỳ như một đối tác đáng tin cậy, để hy vọng nước Mỹ có thể thực hiện vai trò toàn cầu của mình một cách hiệu quả trong các vấn đề cần cam kết lâu dài - chẳng hạn như biến đổi khí hậu, chủ nghĩa độc tài bá quyền của China, hòa bình ở Trung Đông, và việc ngăn chặn chủ nghĩa xã hội đen Nga.

Phạm Vũ Thịnh

Sydney 20/01/2024

Chú thích:

^[1] Fascism: chủ nghĩa phát xít là một hệ thống chính phủ được lãnh đạo bởi một nhà độc tài, cai trị bằng cách đàn áp mạnh mẽ và thường xuyên một cách thô bạo mọi phản đối hay chỉ trích, kiểm soát tất cả các ngành công nghiệp và thương mại, đồng thời thúc đẩy chủ nghĩa dân tộc (quốc gia) và thường là phân biệt chủng tộc.

Trên thực tế, chủ nghĩa phát xít xoay quanh một kẻ thống trị sử dụng quyền lực tuyệt đối để đàn áp quyền tự do cá nhân của công dân, khiến mọi người hoàn toàn phải tuân theo quyền lực của nhà nước. Để đạt được điều này, chủ nghĩa phát xít thường sử dụng các phương pháp bạo lực vì mục đích chính trị. Trong bối cảnh chính phủ phát xít, điều này thường liên quan đến việc sử dụng quân đội chống lại công dân.