Câu Chuyện Thầy Lang : ÔNG BÀ và CÁC CHÁU. 

Bác sĩ Nguyễn Ư Đức
                        
   
Con người có bố có ông 
Như cây có cội, như sông có nguồn    (Thi Ca B́nh Dân)

 
Tại Hoa Kỳ, ngày Chủ Nhật thứ nhất sau lễ Lao Động đă được nguyên Tổng Thống Jimmy Carter công bố là “Ngày Quốc Gia của Ông Bà” vào năm 1978. National Grandparents Day đầu tiên là ngày mồng 9 tháng 9 năm 1979. Năm nay sẽ là ngày 11 tháng 9, trùng với “Ngày Bảo Vệ Tổ Quốc” Patriot Day.  Mục đích ngày này là để vinh danh ông bà; tạo cơ hội cho các Cụ bầy tỏ ḷng thương yêu các cháu cũng như để các cháu ư thức được những khả năng, kinh nghiệm và sự giáo dục mà ông bà có thể cống hiến cho bầy cháu nội ngoại. Chọn ngày đầu tháng Chín là có ư gợi ra h́nh ảnh những mùa Thu của cuộc đời con người, giai đoạn mà thường th́ vui nhiều hơn buồn, với quây quần xum họp ông bà cháu chắt nội ngoại.
 
 Ngày nay, ta ít thấy h́nh ảnh một “ Ông tôi năm nay đă ngoài sáu mươi tuổi. Đầu râu tóc bạc, da đă nhăn, má đă lơm, lưng đă c̣ng, đi đâu cũng phải chống gậy. Ông tôi không phải làm việc ǵ nặng nhọc nữa ”.
Mà là một “Ông tôi bây giờ tuổi trên sáu mươi nhưng c̣n tráng kiện, vẫn đi làm, tham gia vào công việc cộng đồng xă hội, đồng thời, cùng với Bà tôi, rất siêng năng việc đi thăm nom và góp phần chăm sóc các cháu”.
Lập gia đ́nh và có con sớm, lại nhờ tăng tuổi thọ, nên nhiều người, ngoài bốn mươi đă hănh diện làm ông, bà. Nhiều bà khi được con gái báo tin có bầu, đă thảng thốt kêu lên: tôi mà sắp làm bà ngoại hay sao! Và nghĩ đến việc sẽ được lên chức, làm bà cả ba, bốn chục năm nữa. Thế là sẽ có rất nhiều thời giờ vui chơi với các cháu nội ngoại, mà ḷng thấy rộn ràng.
 
 Niềm vui làm Ông Bà.

 Lên chức ông, bà có nhiều điều thích thú nhưng cũng mang nhiều trách nhiệm, cả vật chất lẫn tinh thần.
Cháu là quá khứ, là hiện tại và quan trọng hơn, là tương lai của ông bà.  Ông bà trao cho các cháu sức mạnh, sự khôn ngoan và những kinh nghiệm mà thời gian đă cho họ. Các cháu tạo cho ông bà những cảm giác dễ chịu với nhiều sinh lực, sự thơ ngây của tuổi trẻ, khiến ông bà cũng thấy tươi trẻ trong ḷng. Đôi bên góp phần cùng nhau tạo ra một dây xích nối liền quá khứ với tương lai. Xích có thể dài nhưng không bao giờ đứt đoạn.

 
Từ khi xưa cho tới bây giờ, ông bà đă có những việc làm rất cao đẹp đối với các cháu. “Ông thường ở nhà coi sóc cho cha mẹ tôi và dạy bảo chúng tôi. Thỉnh thoảng lại kể chuyện cổ tích cho chúng tôi nghe, chúng tôi lấy làm thích lắm. Những khi đi học về, thường thường tôi đem những chuyện nhà tràng nóí cho ông tôi nghe. Ông tôi lại nhân đó giảng giải cho tôi học được nhiều điều khác nữa.”- Quốc Văn Giáo Khoa Thư.-
Với học giả Nguyễn Hiến Lê: “ Bà đă thay má tôi, nuôi nấng, săn sóc chúng tôi, lại thay cả ba tôi trong sự dạy dỗ chúng tôi nữa. Ngày nay anh em tôi, con cháu tôi, có ai giữ được một chút cái tính khí khái của bà, không chịu lụy ai, cái đức cần cù, tiết kiệm, cố chiến đấu để vượt khỏi cảnh nghèo, cái nếp sống đạm bạc, cái tinh thần thanh khiết của nhà Nho, phần lớn là do bà ”.
     Mà ngày nay muốn làm ông bà cũng đâu có dễ, v́ c̣n tùy thuộc ở các con. Bao giờ chúng dự định có con, và bao nhiêu đứa. Bây giờ các cô các cậu ấy tính toán có kế hoạch lắm. Ưu tiên hàng đầu là dành dụm đủ tiền mua căn nhà lớn, nhỏ cho đôi trái tim vàng. Rồi vợ chồng c̣n vui chơi, du lịch Á, Âu cho thoả thích trước khi nghĩ đến việc có con, nuôi con. Ông bà chẳng quyết định được ǵ. Chỉ một ngày nào đó, dâu con điện thoại, mẹ ơi con đă có bầu, th́ vui mừng mà sửa soạn làm bà.
 Con mang bầu, đợi em bé ra đời th́ ông bà cũng nôn nóng mong thấy mặt cháu. Đây là lúc bà truyền kinh nghiệm nuôi con cho mẹ. Đành rằng mẹ có đi học lớp hướng dẫn, nhưng sao bằng kinh nghiệm bản thân của bà với năm lần mang nặng đẻ đau. Bó bụng cho da khỏi sệ. Ăn cháo chân gị heo cho có nhiều sữa. Nằm pḥng có bếp than hồng để tránh gió độc....
 Rồi ông bà cũng sửa soạn để làm bổn phận của ḿnh. Có lớp hướng dẫn làm cha mẹ mà chẳng có lớp hướng dẫn làm ông bà nội ngoại. Nhưng với hiểu biết, kinh nghiệm sẵn có, ông bà cũng không gặp khó khăn trong phần vụ của ḿnh. Nhiều vị c̣n cho rằng, làm ông bà có vài thích thú mà cha mẹ không có, như là được vui với bầy trẻ, chăm sóc chúng nhưng không có cái trách nhiệm lớn lao như cha mẹ chúng.
 Ḿnh cũng phải lập kế hoạch để thăm cháu, phụ giúp các con chăm sóc cháu chứ. Chắc chắn là khi con sanh th́ thế nào bà cũng phải lên đưa con đi nhà thương. Mà phải hỏi lại chàng rể coi nó có đồng ư không. Mẹ th́ cứ muốn bà lên ở một tháng để giúp những ngày đầu bỡ ngỡ. Bà th́ lại ngại ông ở nhà một ḿnh, không có ai lo việc cơm nước.
 Nhiều ông bây giờ than phiền bị vợ bỏ rơi, đi chăm sóc “đào, kép nhí” cả mấy tháng. Nói vậy thôi chứ ông cũng thích thú chẳng kém ǵ bà. Được tin vui, ông đă vội vàng kiếm sách coi đặt tên, trai là ǵ, gái là ǵ. Cứ làm như con nó ít chữ Thánh Hiền, không t́m được tên có ư nghĩa. Lại c̣n tính toán hàng tuần, chẳng quản ngại đường xa lái xe lên chơi với cháu.
     

Ông bà xưa và nay.      

  Nhớ lại thuở xa xưa, khi đất nước c̣n nặng về nghề nông, ông bà là người quyết định mọi việc trong gia đ́nh. V́ ông bà là chủ ruộng vườn, kiểm soát tài sản, lại nhiều kinh nghiệm trường đời. Con cháu đều phụ thuộc vào ông bà..
 Do nhu cầu nhân lực, con cháu nhiều thế hệ sống chung với nhau. Tam, tứ đại đồng đường lại c̣n được tiếng thơm như nhà đó có phúc. Ngay cả việc dựng vợ, gả chồng cho con cái đều do ông bà sắp xếp, sao cho môn đăng hộ đối, không trái nghịch với lễ giáo, gia phong của ḍng họ.
 Giờ đây, th́ mọi sự đều thay đổi, theo nhịp tiến hóa chung của nhân loại, chứ chẳng riêng ǵ người ḿnh. Có người đă chép miệng, nói, con cái đặt đâu, bố mẹ ngồi đó, góp ư cũng không được chứ nói chi đến ngăn cản, cấm đoán. Tín ngưỡng, chủng tộc đều bị coi nhẹ như không.
 Theo thống kê, có tới 70% dân bản xứ hiện giờ lập gia đ́nh với người khác quốc tịch. Bảo thủ như người Nhật ở đây cũng gần 65% lập gia đ́nh với ngoại nhân; người Do thái, Hồi giáo, cũng lấy người không cùng tôn giáo.Thành ra chỉ trừ khi ḿnh hoang tưởng, mất định hướng, chứ việc đ̣i hỏi có cháu cùng ḍng giống là chuyện khó khăn. Nhất là khi ta đang sống trong môi trường với nhiều văn hóa dị biệt tại Hiệp Chủng Quốc Hoa Kỳ.
 Vả lại, cũng nên nghĩ rằng hạnh phúc của chúng là quan trọng hơn cả. C̣n mọi việc nhờ ở số trời. Nhăn Hưng Yên trồng ở nước ngoài th́ nó phải thích nghi với khí hậu ở đây, mong c̣n giữ được chút hương vị quê hương là quư rồi. Đ̣i hỏi nhiều quá, e rằng chẳng tổn thọ th́ cũng mắc các chứng bệnh tâm thần.  
       Do nhu cầu kinh tế cũng như kết qủa của đ̣i hỏi nam nữ b́nh quyền, ngày nay 64% người mẹ vừa đi làm vừa nuôi con. Họ lại c̣n làm việc nhà nhiều hơn người chồng. Th́ giờ dành cho con cũng ít đi. Nếu cách đây ba chục năm, cha mẹ dành 6 giờ một ngày cho con cái th́ ngày nay chỉ c̣n một nửa. Chính ở khoảng trống này, ông, bà đóng một vai tṛ rất hữu ích.
 Nhưng trưóc hết, nên giữ vài nguyên tắc căn bản.
Chẳng nên can thiệp vào việc nuôi cháu của các con, dành sự độc lập, quyết định cho các con. Ḿnh đă có thời kỳ tự lựa chọn, th́ bây giờ nên để chúng cũng có cái quyền đó. Thảo luận việc kỷ luật cháu với cha mẹ chúng, và chỉ nên kỷ luật khi ḿnh trông nom cháu. Chỉ nhận trông nom cháu khi ḿnh cảm thấy có thể thực thi được.  Ông bà biết tiến lui khi hoàn cảnh đ̣i hỏi th́ đều là những quà tặng quư giá. Họ trở thành hữu ích bất cứ khi nào cần nhưng không tự đề cao; luôn luôn sẵn sàng nhưng không thường xuyên lộ diện.
Cụ thể hơn, ông, bà có thể giúp đỡ bố mẹ chút đỉnh về tài chánh, nhà ở. V́ đa số ông bà ngày nay, nhờ chắt chiu, tằn tiện cũng như đầu tư, cuộc sống có đôi phần dư giả. Hoặc thiết yếu, nhẹ nhàng hơn, ông bà dành th́ giờ săn sóc, dạy dỗ cháu, theo chiều hướng của cha mẹ chúng.
Với các cháu th́: Chăm chú nghe điều mà các cháu nói v́ đôi khi ta cũng học được ở các cháu nhiều điều hay cũng như giải tỏa được vài khó khăn của ḿnh.
 Nói với các cháu và nên đi thẳng vào vấn đề. Nói những ǵ dễ hiểu, thực tế, không nên than phiền này nọ.
Yêu thương các cháu với những ǵ hợp lư mà chúng có chứ đừng đặt ra những tiêu chuẩn mà ḿnh muốn các cháu phải có theo ư ḿnh.
Cần hơn nữa là làm gương tốt cho các cháu. Trẻ con thường học hỏi về t́nh yêu thương nhiều hơn khi chính mắt các cháu nh́n thấy và cảm thấy hơn là chỉ được nghe kể lể dông dài.
Khi các cháu tới với ḿnh th́ cũng nên có một vài sắp xếp trước. Tránh sáo trộn với chương tŕnh thường lệ của ḿnh như giấc ngủ trưa, giờ ăn, giờ vận động cơ thể. Dành cho các cháu chỗ vui chơi để các cháu và ḿnh thoải mái, không quấy rầy nhau. Chia xẻ với các cháu món ăn mà chúng thích. Con trẻ thường nhớ măi những miếng bánh, bát canh mà bà dành cho cháu khi tuổi c̣n thơ. Nhưng cũng đừng nuông chiều quá kẻo lại bị trách vốn “cháu hư tại bà”
    

Phân loại Ông Bà. 

 Từ lâu, nhiều nhà xă hội học đă cố gắng phân loại các h́nh thái, mẫu mực ông bà. Bảng phân loại cuả hai tác giả Berniece Neugarten và Karol Wienstein được nhiều người tán thưởng v́ tính cách thực tế, dựa trên kết quả của sự trực tiếp phỏng vấn những người đă được làm ông bà. Tài liệu nghiên cứu The Changing American Grandparent của họ, công bố năm 1964, đă được coi như bản hướng dẫn cho nhiều người quan tâm đến vấn đề này. Theo các tác giả trên, có năm mẫu ông bà chính:
 1- Ông bà và cháu cùng vui chơi - Đây là mối liên hệ tương đối mới, ít thấy vào thập niên 60-70 của thế kỷ trước, và thường thấy ở lớp ông bà dưới 65 tuổi. Đôi bên không có trách nhiệm hoặc phải tuân theo một khuôn phép, kiểu cách ǵ mà chỉ lâu lâu gặp nhau, viếng thăm, tự do vui chơi với nhau, rồi chia tay. Ông bà được ngày vui thoải mái mà không có vương víu ǵ đến việc nuôi nấng cháu. Cháu kể với bố mẹ, hôm nay con chơi với ông bà vui quá.
 2- Ông bà cư xử thân t́nh nhưng theo nghi thức - Tới thăm cháu, cho quà, giúp đỡ, nhiều khi ở lại trông cháu, nhưng không can thiệp, góp ư về việc nuôi cháu của cha mẹ. Đây là những ông bà gương mẫu, thường trên 65 tuổi, đ̣i hỏi sự lễ phép, sạch sẽ, tự chế của  cháu cũng như sự kính trọng của con cháu đối với ḿnh.
 3- Ông bà là nguồn kinh nghiệm, có quyền uy với con cháu . Ông bà ở nhóm này, nhất là ông, có nhiều tài năng, kinh nghiệm, muốn con cháu phụ thuộc vào ḿnh, c̣n ḿnh th́ sẵn sàng giúp đỡ, khuyên nhủ, gửi gấm bạn bè, chỗ quen biết để tương lai con cháu khá hơn. Quư vị này rất nguyên tắc, đ̣i hỏi ở con cháu một tinh thần tự lập, ḷng lương thiện danh dự, và ư thức trách nhiệm.
 4- Gặp nhau trong lễ nghi. Ông bà chỉ gặp các cháu trong những ngày quan trọng như tốt nghiệp ra trường, sinh nhật, để chung vui, chúc mừng rồi lại lui vào hậu trường. Ông bà đối xử rất tốt với các cháu nhưng giữ một khoảng cách, ít gặp và đặt nhẹ vấn đề quyền uy, trách nhiệm.
5-Mẫu ông bà thay thế cho cha mẹ .  Ông bà hầu như thay thế cha mẹ hoặc lănh một phần lớn trách nhiệm trong việc nuôi nấng, dậy dỗ cháu. Bố mẹ sáng trước khi đi làm, mang con gửi ông bà để được chăm sóc ăn uống, hoặc đưa đi học. Buổi chiều đi làm về th́ ghé nhà ông bà đón con, đôi khi lấy cơm mà ông bà đă nấu sẵn cho.
Nghiêm trọng hơn là khi bố mẹ v́ lư do nào đó, như mắc tâm bệnh, ghiền thuốc, không hoàn tất thỏa đáng việc nuôi con, ông bà t́nh nguyện lănh trách nhiệm hoặc sau khi có phán quyết của toà án. Đây là một sự hy sinh lớn lao của ông bà với những gịot máu của ḍng họ, không muốn để chúng phải chịu ảnh hưởng xấu hay đi làm con nuôi người ngoài.
Ông, bà hănh diện làm việc này, nhưng phải trả một giá hơi đắt là mất phần riêng tư trong những ngày cuối của đời ḿnh, cũng như không c̣n th́ giờ giao du với bạn bè. Nhưng lương tâm, trách nhiệm được đặt lên hàng ưu tiên.Theo thống kê th́ hiện nay ở Mỹ có hơn 4 triệu cháu ở với ông bà.
Vả lại, làm ông bà th́ các cụ cũng có một số niềm vui. Thứ nhất là thấy ḍng dơi nhà ḿnh được tiếp nối; ḿnh được đóng vai tṛ cao quư làm ông làm bà; được giữ mối giao hảo giữa các cháu với bố mẹ chúng; nhận được nhiều khích lệ thương yêu từ các cháu.

 
 Cháu đối với ông bà.

 Khi được hỏi các cháu nghĩ ǵ về ông bà th́ câu trả lời thường là: ông bà vui tính, thông cảm được, thương yêu nhẹ nhàng. Ông bà cũng là người tin cẩn để tâm sự khi có vấn đề không nói với cha mẹ được.
Ông bà thường kể lại nguồn gốc của gia đ́nh, ḍng họ. Những tư tưởng, khuôn phép về đạo đức, đặc tính của gia tộc thường được ông bà rỉ rả nói để gây dựng một căn bản tốt lành trong tâm khảm các cháu. Chỉ bằng sự có mặt thôi, ông bà cũng mang lại cho các cháu một niềm tin, một sự an tâm thế hệ, cũng như sự trường tồn của gia đ́nh. Ông bà c̣n là mối trung gian, hoà giải khi các cháu có những khác biệt với cha mẹ.
Cháu nh́n ở ông bà như mẫu người để cháu noi gương, bắt chước, như người thầy truyền lại cho cháu những kinh nghiệm, kiến thức thu lượm trong suốt cuộc đời. Ông bà là nơi an toàn để cháu nương tựa, khi cần.
Ngoài ra, khi được sự chăm sóc, t́nh thân của ông bà các cháu cũng có cái nh́n thiện cảm hơn với thế hệ tuổi cao. Nghiên cứu c̣n cho hay khi cha mẹ c̣n trẻ có con mà sống với ông bà th́ con cũng như cha mẹ có đời sống tinh thần và thể chất tốt lành hơn. V́ ông bà vừa chăm sóc cháu vừa góp ư kiến cho các con trong việc dưỡng dục con trẻ.
   Nếu cứ thuận buồm xuôi gió th́ t́nh giữa ông bà và các cháu nhẹ nhàng diễn ra. Ông bà tới thăm cháu, cháu tới thăm ông bà. Quà cáp trao đổi. Điện thoại thăm nom. Mà ông bà cũng đừng quên bố mẹ chúng. Con cái từng than phiền: Bây giờ bố mẹ tôi chỉ hỏi han đến thằng cu thôi, c̣n chúng tôi th́ bị lăng quên rồi. Đến thăm cũng nên báo trước, tránh xáo trộn chương tŕnh của con, cháu.

     Ngang trái trong t́nh ông bà-cháu

Cuộc đời có những bất hạnh, rủi ro nhiều khi không hẹn mà đến. Cháu thiếu t́nh thương hoặc mẹ hoặc cha. Đôi khi thiếu cả hai.
Ngày nay người ta ước lượng tới 24% con sống với mẹ, 3% sống với cha và 4% không cha không mẹ. Chỉ có 69% con có cả cha lẫn mẹ. Không c̣n yêu nhau nữa. Không ḥa thuận. Sẩy đàn, tan nghé. Ông bà lại ghé vai gánh vác, lănh trách nhiệm phụ giúp nuôi cháu ḿnh. Thực là cháu bà nội tội bà ngoại hoặc ngược lại.
Cũng có trường hợp, con c̣n quá trẻ để có thai hay lập gia đ́nh, rồi khi có cháu, lại cũng phải nhờ tới sự giúp đỡ của ông bà, vật chất cũng như tinh thần.
Nhiều ông bà mang cháu về nuôi nấng, dậy dỗ, thay cha mẹ chúng. Các cháu khi tới tuổi hiểu biết, có những nỗi buồn vắng cha mẹ, cũng như bạn bè đàm tiếu, ông bà lại lo giải quyết. Nhiều nhà xă hội học cho ư kiến là ta nên nói rơ hoàn cảnh bố mẹ chúng , kẻo khi chúng t́m ra sự thực th́ sẽ mất nốt niềm tin chót c̣n lại ở ḿnh.    
Cũng có trường hợp, khi vợ chồng chúng nó nửa đường đứt gánh, nó mang cháu ḿnh ra đi, Rồi giận cá chém thớt, không cho ông bà gặp cháu, gây đau ḷng cho cả già lẫn trẻ.
Mong rằng những dứt t́nh này ít xẩy ra, để tấm thân già khỏi phải gia nhập các tổ chức nhân quyền, đ̣i quyền làm ông bà, như hiện đang có tại một vài quốc gia Âu Mỹ.
Và nhất là để được  “Nh́n thấy cháu, nghe cháu nói mà tim già vui lên trước sự có mặt của các cháu” (1)


Bác sĩ Nguyễn Ư Đức
Texas- Hoa Kỳ

 
(1) “Je les regarde, et puis je les e´coute, et puis
Je suis bon et mon coeur s’apaise en leur presence” Victor Hugo-L’Art d”Etre Grand Pere.