Chăm sóc đôi bàn chân

Bác sĩ Nguyễn Ư Đức

Có một nhà nghiên cứu đă ṭ ṃ, tỉ mẩn ngồi tính ra rằng, trong suốt cuộc đời, con người đă cất bước đi tới trên 1 tỷ lần. Đây là lấy con số trung b́nh. Chứ người vô công rồi nghề, la cà bát phố suốt ngày, người phải lội bộ kiếm kế sinh nhai th́ chắc là phải nhân lên nhiều lần.
Cũng như những ai thường xuyên “lên xe mercedes, xuống ngựa sắt Honda hai bánh” th́ những bước chân đi sẽ âm thầm ít ỏi hơn. Mà bước đi được như vậy là nhờ ở đôi bàn chân. Bàn chân cũng giúp cơ thể đứng vững và bám vào mặt trái đất.
Bàn chân và cổ chân có một cấu trúc khá phức tạp với:
- 26 chiếc xương nhỏ, chiếm 1/4 tổng số xương của cơ thể.
- 33 khớp xương
- 33 sợi gân, cơ, dây chằng
- Trên một cây số mạch máu, dây thần kinh nằm trong da và tế bào mềm.
Phần trước của bàn chân gồm có năm xương bàn chân và năm ngón chân.
Xương bàn chân thứ nhất to và ngắn hơn nhưng lại có vai tṛ quan trọng trong việc đẩy bước đi về phía trước.
Gót chân gồm hai xương sên (talus) và xương gót chân (calcaneus).
Xương sên nằm trên xương gót chân, giúp cho cổ chân cử động qua lại được.
Đầu ngón chân có thể chuyển động lên, xuống, ra phía ngoài và vào phía trong.
Tất cả các thành phần này làm việc phối hợp nhịp nhàng với nhau để cung cấp cho cơ thể một thế đứng vững chắc, những bước đi, bước chạy, bước nhẩy cao nhẩy xa, khiêu vũ, múa may nhịp nhàng.
Bàn chân có hai nhiệm vụ chính: chống đỡ sức nặng cơ thể và đẩy cơ thể về phía trước. Ngoài ra, các khớp của bàn chân cũng phải du di uyển chuyển để chân có thể thích ứng với sự không bằng phẳng của mặt đất. Các khớp này tạo ra độ cong của bàn chân
Vậy mà đôi khi bàn chân cũng có bệnh tật bất thường, khiến cho con người không đi đứng được v́ đau đớn, v́ có sự thay đổi h́nh dạng, cấu trúc của hai bàn chân.
Sau đây là một số bệnh tật thường thấy của bàn chân.

Đau gót chân

Với người trưởng thành, đau gót chân là rối loạn thường thấy nhất của bàn chân. Đau xảy ra khi ta vận động hoặc làm các công việc hàng ngày.
Xương gót chân là xương lớn nhất của bàn chân đồng thời cũng là phần đầu tiên tiếp xúc với mặt đất khi ta bước đi. Đau gót chân thường thấy ở lớp người ngoài 40 tuổi mà lại hoạt động nhiều. Ở lớp tuổi này, sức đàn hồi của gân và dây chằng nơi gót chân đều giảm bớt.
Nguyên nhân thông thường nhất là viêm mô liên kết chạy từ gót chân tới ngón chân dọc theo mặt dưới bàn chân. Nguyên do kế tiếp là gẫy xương gót chân và bệnh thấp khớp.
Dấu hiệu chính là cảm giác đau ngầm ngầm đôi khi cách quăng ở dưới bàn chân hoặc chung quanh gót chân.
Nếu không điều trị, cường độ đau tăng dần, nhất là khi mới ngủ dậy hoặc khi ngồi quá lâu. Trong khi ngủ, ít có cảm giác đau. Đa số các trường hợp đau gót chân đều tự nhiên khỏi.
Ưu tiên điều trị là để bàn chân nghỉ ngơi trong vài ngày để giảm viêm, sưng và đau.
Uống thêm thuốc chống đau như aspirin, ibuprofen trong dăm ba ngày. Thoa bóp và chườm gót chân với nước đá cũng rất công hiệu. Có thể mua một miếng lót gót chân đặt trong giầy để giảm cọ sát, gây đau. Khi cảm giác đau thuyên giảm, từ từ sử dụng lại bàn chân.
Xin cứ kiên nhẫn, v́ đôi khi cơn đau kéo dài cả tháng, nhưng đa số trường hơp, bệnh sẽ qua khỏi. Chẳng may mà cả hai tháng sau, bệnh chưa hết th́ nên đi bác sĩ để được khám.
Có thể là có vấn đề với xương chân như gẫy xương, viêm xương mà chụp h́nh X-quang sẽ làm sáng tỏ. Trong trường hợp trầm trọng, thuốc cortisone được chích tại chỗ để giảm đau.
Vật lư trị liệu cũng là phương thức trị liệu tốt. Rât ít trường hợp phải giải phẫu v́ đau gót chân.

Viêm bao hoạt dịch ngón chân (Bunion)

Đây là một sự sưng dầy vừa rất khó coi mà lại c̣n gây đau ở các mô bào chung quanh xương ngón chân cái.
Nguyên nhân có thể là do thừa kế gia đ́nh (giao chỉ) hoặc đi giầy quá chật, gót quá cao.
Ngón chân cái, thay v́ hướng thẳng về phía trước, lại vẹo về phía ngón chân thứ hai. Mô bào sẽ mọc phủ lên mấu xương nhô ra để bảo vệ ngón chân lệch chỗ. Qua sự cọ xát với giầy, lớp mô này càng ngày càng dầy lên, gồ ghề, viêm và gây cảm giác đau. H́nh dạng bàn chân cũng thay đổi và không vừa với giầy.
Lâu ngày, bệnh gây khó khăn cho sự đi đứng nếu không điều trị.
Điều trị không làm giảm sưng, nhưng có thể tránh sưng trở nên trầm trọng, và để giảm đau. Đó là mang một loại giầy đặc biệt bằng da mềm, phần đầu rộng răi để ngón chân khỏi ép vào nhau, gót thấp để giảm áp lực lên ngón chân. Giải phẫu ít khi được dùng trong trường hợp này.Mục đích của giải phẫu là để giảm đau chứ không phải để làm đẹp bàn chân. Cần thảo luận kỹ càng với bác sĩ chuyên khoa về xương và bàn chân trước khi quyết định phẫu thuật.

U dây thần kinh (Morton neuroma)


Một dây thần ở bàn chân có thể bị kẹp giữa hai ngón chân thứ ba và thứ tư v́ mang giầy quá chật, bóp xương các xương vào với nhau. Lâu ngày, dây thần kinh đó phản ứng lại bằng cách tạo ra một cục u, gây ra đau. Cảm giác đau lan cả xuống các ngón chân. Điều trị rất giản dị.
Chỉ cần mang giầy rộng răi để tránh co ép các xương bàn chân, uống ít viên thuốc chống viêm-đau ở chung quanh dây thần kinh. Mang một miếng lót dưới gót chân cũng giảm đau.
Trong một số trường hợp, thuốc cortisone cũng được bác sĩ chích vào chung quanh u dây thần kinh.
Khi cảm giác đau không giảm với các phương thức vừa kể, giải phẫu cắt bỏ u dây thần kinh có thể được áp dụng. Cần thảo luận cặn kẽ với bác sĩ về công hiệu trước khi quyết định giải phẫu.

Chai cứng da

Chai là một vùng da ở trên hoặc giữa hai ngón chân dầy cứng lên, thường là do đi giầy quá chật, các ngón chân ép với nhau hoặc cọ xát với giầy.
Ngón chân cái và ngón thứ năm thường hay bị chai. Chai cũng thấy ở gót chân.
Ngâm chân vào nước ấm cho tới khi chai mềm, rồi dùng ḥn đá riêng có bán ở tiệm để mài chai cho ṃn xuống. Sau đó mang miếng đệm để giảm sức đè vào da.
Nên cẩn thận với vài loại thuốc bôi tẩy chai, có chất acid salicylic, v́ chất này có thể hủy hoại tế bào lành ở chung quanh.
Nếu chai quá dầy và gây đau, khó khăn đi lại, nên tới bác sĩ chuyên khoa để được điều trị.

Ngón chân búa (Hammertoes)

Ngón chân búa là một trong nhiều loại biến dạng của ngón chân.
Ngón chân bất thường cong xuống như h́nh chữ C hoặc cụp xuống như móng chân chim, v́ các sợi gân của ngón chân co lại, kéo đầu ngón chân xuống và khớp lại cong lên. Biến dạng cũng xẩy ra khi mang giầy quá chật, quá ngắn. V́ lẽ đó, nữ giới thường hay bị tật này.
Bệnh tiểu đường ảnh hưởng tới dây thần kinh bàn chân cũng có thể là rủi ro gây ra biến dạng ngón chân.
Bất cứ ngón chân nào cũng có thể bị biến dạng, nhưng ngón chân thứ hai và thứ năm thường bị nhiều hơn. Lớp da trên ngón chân đó dầy cứng thành chai v́ liên tục cọ sát với giầy, gây đau khi đi lại.
Nếu ngón chân búa không gây đau và không gây khó khăn cho sự đi đứng, th́ cũng không cần chữa trị. Có điều hơi mất thẩm mỹ, khi ḿnh trần tắm biển, hồ bơi.
Nếu chân đau, khó chịu có thể mang miếng đệm bao phủ ngón chân có bán sẵn ở các dược pḥng hoặc mang giầy rộng răi để ngón chân được thoải mái, không ép vào với nhau và cọ xát với da giầy.
Trong trường hợp ngón chân búa gây trở ngại cho sinh hoạt đi đứng hàng ngày, giải phẫu có thể là phương tiện tốt để giải quyết vấn đề. Nên tham khảo bác sĩ chuyên khoa xương (orthopedic surgeon) hoặc bác sĩ chỉnh h́nh chân (podiatrist)

Mụn cóc bàn chân (Plantar warts)

Mụn cóc thường thấy ở ḷng bàn chân và do một loại virus gây ra. Virus có ở nơi ẩm ướt, như cạnh hồ bơi. Người nhiễm phải khi đi chân đất.
Thường thường mụn cóc trên da ở các nơi khác mọc ra ngoài, nhưng ở bàn chân lại mọc sâu vào trong v́ sức nặng cơ thể đè lên bàn chân. Do đó, cảm giác đau mạnh mẽ hơn khi đi đứng
Mụn cóc bàn chân hơi khó chữa. Thuốc bôi acid salycilic có thể hủy hoại mụn cóc.
Bác sĩ có thể chích vài loại thuốc vào mụn cóc, làm đông cứng mụn với dung dịch nitrogen, hoặc cắt mụn cóc với tia laser, tiểu giải phẫu.

Bệnh nấm giữa ngón chân

Tiếng Anh gọi bệnh là athhlete’s foot, có lẽ v́ các lực sĩ luôn luôn đi giầy không phải bằng da súc vật, bàn chân đổ mồ hôi, nóng và bí hơi tạo ra môi trường tốt cho những loại nấm gây bệnh. Nấm thông thường tấn công bàn chân thuộc nhóm Trichophyton.
Bàn chân luôn luôn ngứa ngáy khó chịu với các mụn nước, da chóc, nứt nẻ, mùi hôi như mùi chuột chết. Có thể giải quyết nấm với bột thuốc chống nấm hoặc kem chống nấm có hoạt chất clotrimazole, mua tại tiệm thuốc tây. Thay tất thường xuyên.
Không nên mang một đôi giầy mấy ngày liên tiếp, để giấy khô bớt độ ẩm.
Không nên đi chân đất nơi công cộng, để tránh lan truyền nấm cho người khác, nếu họ cũng đi chân không.

Móng chân mọc vào trong da (Ingrown Toenails)

Như tên gọi, bệnh này là do cạnh móng chân mọc lẹm vào trong da thịt, gây ra đau và có thể nhiễm vi khuẩn. Ngón chân cái thường hay bị bệnh hơn các ngón khác
Nguyên nhân gồm có đi giầy quá bóp vào ngón chân, đi trên đầu ngón chân hoặc đôi khi v́ một vài bất thường của xương ở bên dưới.
Trường hợp bệnh nhẹ, ngâm bàn chân trong nước ấm khoảng 15 phút cho da và móng mềm và loại hết mủ dưới móng. Nếu khéo tay và không sợ đau, lấy đầu mũi dao nhọn, nâng cạnh móng lên một chút rồi nhét vài sợi bông g̣n khô, để móng khỏi lẹm vào da.
Làm như vậy trong vài ngày cho tới khi móng mọc b́nh thường ra phía trước.
Nếu da bị nhiễm trùng nhẹ, bôi với kem có thuốc kháng sinh và bao che với một miếng band-aid. Đôi khi cũng phải giải phẫu cắt một phần móng nếu liên tục mọc vào da.
Và từ nay, nên mang giầy thích hợp, để các ngón chân được thoải mái
Trên đây là một số bệnh thường thấy ở đôi bàn chân. Một số thay đổi khác xuất hiện trên bàn chân cũng có thể là dấu hiệu một số bệnh tổng quát. Chẳng hạn:
-Sưng phù một bàn chân có thể là do huyết cục tĩnh mạch nằm sâu hoặc tắc nghẽn mạch bạch huyết.
-Sưng phù hai bàn chân trong bệnh tim, thận, gan.
-Ngón chân hai bên tái xanh trong bệnh Raynaud v́ co thắt hoặc vữa xơ động mạch.
-Đau bàn chân khi nghỉ hoặc nâng cao, bớt đau khi hạ thấp trong giai đoạn cuối của bệnh động mạch
-Bàn chân đau với cảm giác tê tê do bệnh của dây thần kinh ngoại vi như trong trường hợp tiểu đường.
-Đầu ngón chân và cổ chân đau, nóng và đỏ trong bệnh thống phong (gout)...
Tiện đây xin nói rơ một chút về hai nhà chuyên môn y học mà ta có thể tới để tham khảo, điều trị khi có khó khăn của bàn chận.
Bác sĩ y khoa chuyên ngành xương (orthopedic surgeon) là bác sĩ y khoa có huấn luyện chuyên môn thêm về các bệnh xương khớp-cơ bắp. Các vị bác sĩ này cũng khám chữa các bệnh về xương ở chân.
Bác sĩ chuyên về chân (podiatrist) được huấn luyện về khám xét định bệnh, điều trị và pḥng ngừa các bệnh của bàn chân, có thể làm giải phẫu, làm giầy đặc biệt cho người bệnh.

Kết luận

Hai bàn chân nom tuy bé nhỏ nhưng công dụng cho cơ thể rất nhiều. Chúng cần được chăm sóc chu đáo để luôn luôn trong t́nh trạng tốt lành.
Bàn chân cần khoảng chống để thở. Chúng không thích bị g̣ bó, ép sát với nhau trong đôi giầy kiểu cọ hợp thời trang nhưng không thoải mái cho chúng.
Chúng cũng cần được rửa sạch mỗi ngày, được mang đôi tất mềm mềm, khô sạch, để nấm độc không quấy rầy.
Riêng với quư bà quư cô, lâu lâu cũng nên tới mỹ viện để được các chuyên viên trau chuốt, tô điểm đôi bàn chân xinh xinh, có gót hồng hồng.
Được chăm sóc chu đáo, chẳng bao giờ bàn chân quên ơn.

Bác sĩ Nguyễn Ư Đức
Texas-Hoa Kỳ