AN TOÀN THỰC PHẨM
MỘT VẤN ĐỀ CỦA AN NINH CON NGƯỜI

Nguyễn Trọng Bình
& Vũ Hương Linh

Vấn đề an toàn thực phẩm liên quan với rất nhiều mục tiêu đề ra trong Mục tiêu cơ bản về an ninh con người (Báo cáo phát triển con người 1994), đó là an ninh lương thực, an ninh sức khoẻ, an ninh thân thể và an ninh môi trường. Vấn đề lương thực thực phẩm không an toàn trước hết vi phạm an ninh sức khoẻ, an ninh thân thể và an ninh lương thực của con người. Nguyên nhân của vấn đề lương thực thực phẩm không an toàn dẫn đến an ninh sức khỏe, an ninh thân thể của con người bị vi phạm nghiêm trọng chính là do sự vi phạm tiêu chuẩn sản xuất an toàn, sự vi phạm này không chỉ diễn ra trong quá trình sản xuất mà cả trong quá trình xử lý các chất thải (thải bừa bãi gây ô nhiễm môi trường sống của con người). Thời gian gần đây, vấn đề này đã trở thành một vấn đề “nóng” thu hút sự chú ý của dư luận thông qua những tin tức được đưa trên mặt báo cũng như các phương tiện truyền thông đại chúng khác như tivi, đài phát thanh. Bài viết đề cập đến thực trạng và những biện pháp cần làm ngay nhằm góp phần giải quyết một vấn đề vi phạm an ninh con người này.

Thực trạng về an toàn thực phẩm trong thời gian gần đây

Ngày 20 tháng 7 chương trình thời sự của VTV1 đưa tin, chỉ có khoảng 40% rau xanh cung cấp cho thị trường Hà Nội là đảm bảo tiêu chuẩn an toàn thực phẩm. Báo Tiếp thị và gia đình số 26 tháng 6 năm 2007 đưa tin về việc những người trồng rau “làm hàng” cho rau muống trước khi đem ra thị trường bằng những biện pháp phun thuốc, ngâm ủ vi phạm nghiêm trọng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm. Thống kê của Cục Vệ sinh an toàn thực phẩm năm 2006 cũng cho biết nguyên nhân của các vụ ngộ độc thực phẩm chính là do thực phẩm bị nhiễm vi sinh vật (38%), hóa chất độc hại (10,9%) và thực phẩm có chứa chất độc hại (25,4%). Trong 6 tháng đầu năm, Cục Bảo vệ thực vật đã kiểm tra 865 hộ nông dân sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trên rau và chè, kết quả cho thấy có đến 111 hộ sử dụng thuốc sai quy định, 32 hộ không đảm bảo thời gian an toàn thực phẩm, 17 hộ sử dụng thuốc bị hạn chế dùng cho rau, và 8 hộ còn dùng cả thuốc đã bị cấm không dùng cho rau. Riêng hai tỉnh Tiền Giang và Cà Mau, kết quả kiểm tra 122 hộ cho thấy có đến 31 hộ sử dụng thuốc nhiều lần, 33 hộ thu hoạch trong thời hạn chưa được phép sau khi sử dụng thuốc. Hơn nữa, có rất nhiều hộ buôn bán thuốc bảo vệ thực vật còn bán cả những loại thuốc cấm, thuốc ngoài danh mục sử dụng cho thực phẩm. Đối với sản phẩm động vật giết mổ, theo báo cáo của Cục Thú y, nhiều mẫu xét nghiệm tại các lò giết mổ, trong đó có cả các lò giết mổ tập trung, đã không đạt chỉ tiêu an toàn đối với các loại khuẩn gây hại như E.coli, S.aureus, Samonella. Có tới 57 trên 90 mẫu không đạt tiêu chuẩn về khuẩn, 21 trên 90 mẫu không đạt các chỉ tiêu tồn dư kháng sinh, kim loại nặng và hóa chất bảo vệ thực vật. Chi cục Bảo vệ thực vật cũng đã kiểm tra 2.069 mẫu thì có 71 mẫu vượt mức cho phép về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, và điều đáng nói là chiếm mẫu vi phạm chiếm 4,62% tổng số, tăng cao so với cùng kỳ năm 2006. Chi cục Quản lý thị trường và Chi cục Bảo vệ thực vật Hà Nội đã kiểm tra hàng loạt các điểm bán rau an toàn trong thành phố thì phát hiện thấyhầu hết các điểm bán rau an toàn, trong đó có cả một số siêu thị, cũng vi phạm vệ sinh an toàn thực phẩm.

Ảnh hưởng của vi phạm vệ sinh an toàn thực phẩm

Theo Bộ Y tế, hàng năm Việt Nam có 200.000 người bị ung thư, trong đó con số tử vong lên tới 150.000 người. Về nguyên nhân dẫn đến ung thư, có khoảng 35% số bệnh nhân ung thư (tức là khoảng 70.000 người) được chẩn đoán mắc bệnh do những nguyên nhân liên quan tới việc sử dụng thực phẩm độc hại. Theo Phó giám đốc Trung tâm Chẩn đoán trước khi sinh, bác sĩ Trần Danh Cường, tỉ lệ trung bình các trường hợp dị tật ở thai nhi là khoảng 3,5% (riêng khảo sát tại Viện C thì tỷ lệ này là 5,4%) và phần lớn đều do chế độ dinh dưỡng không đúng hoặc do bị nhiễm độc. Cũng theo bác sĩ Cường, nguyên nhân gây dị dạng thai nhi chủ yếu là do các yếu tố môi trường sống bị ô nhiễm có nhiều hóa chất, chất độc, yếu tố dinh dưỡng, bệnh tật của người mẹ nhưng trong đó, nguyên nhân gây dị dạng thai chủ yếu là do độc tố, thứ hai là dinh dưỡng, đột biến về gien di truyền thường do tiếp xúc với hóa chất, thuốc trừ sâu, tia X, phóng xạ cũng gây dị dạng thai nhưng ít hơn so với nguy cơ độc tố và dinh dưỡng.
Việc vi phạm vệ sinh an toàn thực phẩm còn được phát hiện thông qua thị trường xuất khẩu các sản phẩm nông nghiệp nhất là sản phẩm thuỷ hải sản. Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Nhật Bản đã thông báo trong gạo của Việt Nam xuất khẩu sang Nhật có ô nhiễm hóa chất bảo vệ thực vật Acetamipri với mức tồn dư là 0,03 ppm vượt ngưỡng cho phép (0,01ppm). Cũng do phát hiện thấy tôm xuất khẩu có tồn dư chất kháng sinh, Nhật Bản đã quyết định kiểm soát 100% hàng thủy sản nhập từ Việt Nam. Tháng 4 năm 2007, Mỹ cũng từ chối một số lô hàng thủy sản của Việt Nam với lý do bao bì kém và nhiễm trùng cũng như chứa nồng độ kháng sinh (Chloramphenicol) cao. Còn Nga thì đã quyết định ngừng nhập khẩu gạo của Việt Nam vì các lý do tương tự.

Nhìn vào biểu đồ trên có thể nhận thấy, liên tiếp trong 6 tháng đầu 2007, đều có các lô hàng thực phẩm chế biến từ Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ bị từ chối. Tháng 3/2007, số lô hàng bị trả về lên cao nhất: 56 lô. Tháng 6/2007, số lô hàng thực phẩm bị từ chối vẫn ở mức cao: 35 lô . Nhìn chung, hàng Việt Nam xuất khẩu sang các thị trường EU, Mỹ, Nhật và Nga đều đang gặp trục trặc vì vấn đề bao bì, vệ sinh an toàn thực phẩm (tồn dư và chứa lượng hóa chất quá mức cho phép). Theo thống kê của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, năm 2006 kim ngạch hàng xuất khẩu thủy hải sản đạt khảng 1,6 tỷ đô-la, là 1 trong 6 mặt hàng xuất khẩu vượt ngưỡng 1 tỷ đô-la. Nếu như không chấp hành đúng các tiêu chuẩn về vệ sinh an toàn thực phẩm, trong bối cảnh toàn cầu hóa với sự phổ cập thông tin nhanh chóng như hiện nay, không những chúng ta sẽ gặp phải vấn đề an ninh sức khỏe cho chính người Việt Nam mà chắc chắn sẽ còn bị loại ra khỏi thị trường thế giới vốn rất nghiêm ngặt và nhạy cảm đối với vấn đề an ninh con người nói chung và an toàn thực phẩm nói riêng.

Các biện pháp “cần làm ngay”

Theo kinh nghiệm nước ngoài, liên quan đến việc quản lý an toàn thực phẩm ở trung ương có các cơ quan như Bộ Y tế, Bộ Nông lâm thủy hải sản và Bộ Môi trường phối hợp đưa ra những định hướng mục tiêu, quy định luật lệ và cung cấp ngân sách cho các cơ quan quản lý cấp dưới. Phối hợp với các cơ quan quản lý còn có các cơ quan chức năng như Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược (FDA), Cơ quan Vệ sinh Môi trường (Environmental Hygiene) và Cơ quan Kiểm định tiêu chuẩn thực phẩm (hàng hóa) có trách nhiệm giám sát, thực thi, áp dụng các luật lệ đã định. Bên cạnh những cơ chế bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm như vậy, các nước còn đưa vào áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế phổ biến về vệ sinh an toàn thực phẩm như GMP (Tập quán sản xuất tốt), HACCP (Phân tích độc hại và điểm ngưỡng cho phép) trong thực tế quản lý an toàn thực phẩm và dược. Các cơ quan giám sát có nghĩa vụ thường xuyên kiểm tra và thông báo ngay với các nhà sản xuất và người tiêu dùng về những sản phẩm vi phạm tiêu chuẩn cho phép để thu hồi và tiêu hủy kịp thời. Về phía nhà sản xuất, những người vi phạm tiêu chuẩn an toàn thực phẩm sẽ phải chịu thiệt hại rất nặng nề như bị thu hồi và tiêu hủy sản phẩm, bị phạt nặng theo luật định và quan trọng nhất là bị người tiêu dùng quay lưng lại với sản phẩm.
Trước một vấn đề gây ảnh hưởng không nhỏ đến an ninh con người, vi phạm quyền được sống an toàn về thực phẩm, về sức khỏe và môi trường như hiện tượng vi phạm an toàn thực phẩm đang trên đà gia tăng như hiện nay, rõ ràng là, việc tổ chức lại sản xuất và công tác quản lý một cách đồng bộ, tuân thủ nghiêm ngặt tiêu chuẩn quốc tế bằng những phương pháp khoa học hiện đại chính là việc “cần làm ngay” của cả các cơ quan quản lý và cả người sản xuất. Cụ thể là:
- Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các doanh nghiệp kinh doanh và các nhà sản xuất trực tiếp để tiến đến hình thành những cơ sở sản xuất lớn, theo phương pháp hiện đại nhằm đảm bảo sản xuất lớn có chất lượng đồng bộ đạt tiêu chuẩn quốc tế.
- Cần thắt chặt khâu quản lý nguyên liệu sản xuất từ khâu giống sạch, thức ăn chăn nuôi không vi phạm an toàn thực phẩm đến quy trình nuôi trồng đúng quy định.
- Khâu chế biến, bao bì, bảo quản thực phẩm cũng cần được kiểm soát nghiêm ngặt theo đúng tiêu chuẩn quốc tế.
- Về phía các nhà quản lý và các bộ ngành liên quan như Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp, Bộ Môi trường cần phối hợp sớm đưa ra Tiêu chuẩn quốc gia về an toàn thực phẩm, trên cơ sở tham khảo và đảm bảo sự đồng bộ với tiêu chuẩn quốc tế, nhất là phải đạt ngang tầm với tiêu chuẩn của các tổ chức quốc tế mà Việt Nam là thành viên (APEC, ASEM, ASEAN, WTO) để có cơ sở công cụ quản lý tốt chất lượng thực phẩm trong nước và xuất khẩu.

Bảo đảm an toàn thực phẩm là thực hiện an ninh con người

Tóm lại, nhà nước cần quy hoạch lại việc sản xuất tập trung hơn, đưa vào áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại trong quản lý giám sát đảm bảo nghiêm ngặt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm. Đó chính là việc kiện toàn cơ chế đảm bảo thực hiện quyền con người nói chung và an ninh con người nói riêng vì sự phát triển bền vững của con người. Tuy nhiên, điều này không thể chỉ đòi hỏi một chiều từ Nhà nước (mặc dù đó là khâu đòn bẩy quan trọng nhất) mà còn đòi hỏi ở sự tự giác từ phía các nhà sản xuất chấp hành nghiêm những luật lệ và quy định về tiêu chuẩn an toàn thực phẩm. Một điều cũng vô cùng quan trọng không kém, đó chính là vấn đề ý thức của tất cả các cấp, mà trước hết là ở người sản xuất, họ cần nhận thức rằng vi phạm an toàn thực phẩm không chỉ là vấn đề vi phạm luật mà còn là sự vi phạm đạo đức con người, vi phạm quyền con người, vi phạm quyền được sống trong “an ninh” lương thực thực phẩm và môi trường của người tiêu dùng trong đó có cả bản thân họ. Điều này cần có luật lệ, chế tài đồng thời cũng cần đến dư luận xã hội, sự nhất trí và quyết tâm của toàn xã hội chung tay ngăn chặn một hiện tượng gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khoẻ của giống nòi và uy tí, danh dự cũng như sức mạnh cạnh tranh của Việt Nam trên thị trường thế giới.

Nguồn : Bài đã đăng trên tạp chí "Nghiên cứu Con người". Đăng lại trên ERCT với sự đồng ý của anh Nguyễn Trọng Bình