Tổng quan
Lịch sử Văn học Nhật Bản

Quyển Hạ: Từ Cận Kim đến Hiện Kim

Ảnh Japan (Lonely Planet, 1994)

 Chương 29 :

Đoạn đường vượt thoát hậu chiến.

Kinh nghiệm các nhà văn Nhật Bản thế hệ 1945-1965

Nguyễn Nam Trân (*)

Sau khi bại trận, mặc dầu vết thương chiến tranh vẫn còn hằn sâu trong lòng người nhưng văn học Nhật Bản đã hồi phục ngay như đón nhận được một luồng sinh khí mới. Trước tiên, những nhà văn lão thành nổi tiếng từ trước chiến tranh như Shiga Naoya (Chí Hạ, Trực Tai, 62 tuổi năm 1945) và Tanizaki Jun-ichirô (Cốc Kỳ, Nhuận Nhất Lang, 59 tuổi) đã hoạt động trở lại. Cùng lúc ấy, những nhà văn phái tả của phong trào văn học vô sản ngày trước như Miyamoto Yuriko (Cung Bản, Bách Hợp Tử) cũng tìm về con đường “đấu tranh đòi dân chủ”[1]. Tạp chí Kindai Bungaku (Cận Đại Văn Học) qui tụ được những nhà bình luận lại nhúng tay vào công việc lý luận văn học, nhóm các ông Noma Hiroshi (Dã Gian, Hoằng) Ôka Shôhei (Đại Cương, Thăng Bình), những cây viết trẻ của trường phái hậu chiến lục tục đăng đàn. Ảnh hưởng của các ông Dazai Osamu (Thái Tể, Trị) với trường phái Shingesaku (Tân Hí Tác)[2] được lan rộng khắp nơi, rồi trường phái thơ hậu chiến với nhóm “Đất Hoang” tức Arechi (Hoang Địa) bắt đầu sáng tác…Tất cả những tư trào văn học ấy, được sự hỗ trợ của các ngành báo chí và ấn loát, đã phát triển rộng lớn ra, tuy đẻ thêm nhiều vấn đề mới nhưng đã không ngừng đào tạo biết bao cây viết trẻ cho đến ngày nay. 

Buổi đầu nghĩa là giai đoạn 1945 trở đi, người ta thấy có hai khuynh hướng chính, hầu như đối lập: kế tiếp và đoạn tuyệt với quá khứ. Kế tiếp để gìn giữ một truyền thống đã có từ nhiều thế kỷ, đoạn tuyệt để xóa sạch tàn tích của thời quân phiệt và xây dựng một nền văn học thích nghi cho xã hội mới. Hiện tượng đáng lưu ý là khuynh hướng đòi hỏi những quyền cơ sở của người công dân tiếp nối với khuynh hướng đoạn tuyệt, đã ra đời trước khi xã hội thương nghiệp hóa, kinh tế quản lý giam người ta lại. Có thể xem như năm 1970 là cái mốc để chấm dứt thời hậu chiến trong văn học Nhật Bản và bước vào văn học hiện kim.

TIẾT I: VAI TRÒ CỦA LÝ LUẬN VÀ PHÊ BÌNH

Văn học hậu chiến Nhật Bản được xây đắp bởi các nhà văn chịu ảnh hưởng Âu Châu, nhất là trong thời gian 10 năm đầu. Tuy nhiên cũng không nên quên sự đóng góp của các nhà nghiên cứu và các nhà văn sở trường về văn học Trung Hoa. Dù họ không đông đảo nhưng có giá trị cao.

Nhà bình luận Takeuchi Yoshimi (Trúc Nội, Hảo, 1910-77), sinh ở Nagano gần Tôkyô, hoạt động nghiên cứu và dịch thuật. Ông đã cùng Takeda Taijun và văn hữu lập nên Chuugoku Kenkyuukai (Trung Quốc Nghiên Cứu Hội) từ năm 1934, với mục đích tìm hiểu nước Trung Hoa hiện đại, khác với khuynh hướng “thuộc địa” (xem Trung Quốc như thuộc địa) của các nhà nghiên cứu đi trước. Họ lập ra tờ Chuugoku Bungaku (Văn Học Trung Quốc) và từ chối tham dự Hội Nghị Đại Đông Á. Năm 1943, họ phải đình bản tạp chí và ngưng hoạt động.

Takeuchi được gửi qua chiến trường Trung Quốc với tư cách một người lính thường. Trước khi đi, ông có viết một quyển sách nghiên cứu về Lỗ Tấn, in năm 1944. Ông đã nhận ra rằng Trung Quốc của Lỗ Tấn đã đổi mới theo một con đường khác với Nhật Bản vì Trung Quốc, khác với Nhật, có khuynh hướng đề kháng văn hóa Tây Phương. Sau chiến tranh, ông còn viết Kokumin Bungakuron (Quốc dân văn học luận)…đề nghị một nền “văn học quốc dân” (1951). Ngày nay, nhiều nhà bình luận cho rằng, ở thời điểm đó, lập luận của Takeuchi rất đáng được mổ xẻ và khai thác.

Trong lãnh vực phê bình văn học thời hậu chiến, hai tờ Shin Nihon Bungaku [3] (Tân Nhật Bản Văn Học) và Kindai Bungaku [4](Cận Đại Văn Học) đã đóng vai trò chủ chốt. Hai tạp chí đã đề ra và thảo luận chung quanh những vấn đề của văn học như việc trình bày qua văn chương sự quốc tế hóa và đa dạng hóa của xã hội hiện đại.

Những tác phẩm về bình luận quan trọng của giai đoạn nầy cần được nhắc tới là Daini no Seishun “Tuổi trẻ thứ hai” (1946) của Ara Masahito, Daini  Geijutsu “Nghệ thuật thứ hai” (1946) của Kuwabara Takeo (Tang Nguyên, Vũ Phu, 1904-88), 1964 bungakuteki kôsatsu “ Tìm hiểu về văn học năm 1946” (1947) của Katô Shuuichi[5] (Gia Đằng, Chu Nhất, sinh năm1919), Tôbô Dorei to Gamen Shinshi “Nô lệ bỏ trốn và kẻ sĩ mang mặt nạ” (1948) của Itô Sei, Gendaishi e no Kokoromi “Thử viết sử hiện đại” (1949) của Karaki Junzô, Geijutsu to Jisseikatsu “Nghệ thuật và thực tế cuộc sống ” (1949) của Hirano Ken, Fuuzoku Shôsetsu Riron “Bàn về tiểu thuyết phong tục” ( 1950) của Nakamura Mitsuo, Geijutsu to wa nani ka “Nghệ thuật là gì?” (1950) của Fukuda Tsuneari (Phước Điền Hằng Tồn, 1912-94), Mohaya sengo dewanai “Thời hậu chiến đã qua rồi!” (1956) của Nakano Yoshio (Trung Dã, Hảo Phu, 1903-85), Nihon no Autosaidaa “Những người Nhật đứng bên lề” (1958) của Kawakami Tetsutarô (Thượng Xuyên Triệt Thái Lang, 1902-80), Bungaku kenkyuu no shomondai “Những vấn đề của việc nghiên cứu văn học” (1958) của Takahashi Yoshitaka (Cao Kiều Nghĩa Hiếu, 1913-1995)…

Năm 1960, ở Nhật có phong trào chống đối việc phê chuẩn hiệp ước phòng vệ hỗ tương của hai chính phủ Nhật Mỹ. Cao trào trong giới trẻ và sinh viên học sinh lên cao đến nỗi vào năm 1960 nó đã đưa đến việc quốc hội phải sửa đổi nội dung điều ước và nội các Kishi Nobusuke sau đó phải từ chức. Vì tiếng Nhật gọi là Nichibei Anzen Hoshô Jôyaku (Nhật Mỹ An Toàn Bảo Chương Điều Ước) nên hiệp ước nầy còn được gọi tắt là Anpo (An Bảo). Từ sự kiện lịch sử nầy, câu hỏi được đặt ra là cần phải hiểu ý nghĩa của thời hậu chiến như thế nào (từ chỗ đối đầu trong chiến tranh, bị chiếm đóng rồi trở thành đồng minh của Mỹ). Câu hỏi đó cũng là chủ đề thường thấy trong phê bình văn học. Hashikawa Bunzô (Kiều Xuyên, Văn Tam, 1922-83) viết Nihon Romanha Hihan Josetsu “Bước đầu phê phán chủ nghĩa lãng mạn Nhật Bản” (1960), Okuno Takeo (Áo Dã, Kiện Nam, 1926-97) viết Junbungaku wa kanô ka “Văn chương thuần túy có thể có hay không?” (1963), Akiyama Shun (Thu Sơn, Tuấn, sinh năm 1930), nhà bình luận tiêu biểu của thế hệ “nội hướng”, viết Naibu no ningen “Con người bên trong” (1967), Yoshimoto Takaaki (Cát Bản, Long Minh, sinh năm 1924) viết Kyôdô gensôron (Cộng Đồng Huyển Tưởng Luận) “Bàn về ảo giác tập thể”, Etô Jun (Giang Đằng, Thuần, 1933-1999) viết Sôseki to sonojidai “Natsume Sôseki và thời đại của ông”(1970) trình bày nỗi cô đơn buổi giao thời của nhà văn Sôseki, Yamazaki Masakazu (Sơn Kỳ Chính Hòa, 1934) viết Fukigen no jidai “Thời Khó Sống”(1974), Ôgai tatakau kachô “Chế độ gia trưởng mà Mori Ôgai chống đối” (1972)…

Bước qua hai thập niên cuối cùng của thời Shôwa, lúc Nhật Bản dần dần thoát ra khỏi thời hậu chiến thì phê bình văn học tự nó cũng ghi lại chuyển biến của thời đại. Những nhà phê bình đáng chú ý hơn cả từ 1975 trở đi có Honda Shuugo[6] (Bản Đa, Thu Ngũ, 1908) với Mujôken kôfuku no imi “Đầu hàng vô điều kiện có nghĩa là gì?” (1978), Isoda Kôichi (Cơ Điền, Quang Nhất, 1931-87), tác giả Rokumeikan no keifu “Nhân vật trước sau ở Rokumeikan[7]” (1981-83), Katô Norihiro (Gia Đằng, Điển Dương, sinh năm 1948) với Amerika no Kage “Cái bóng của nước Mỹ” (1985) và Kawamura Minato (Xuyên Thôn, Tấu, sinh năm 1951), người có tham vọng “mở rộng biên giới” của văn học Nhật Bản đến tận những cõi xa xôi trong Nannyô, Karafuto no Nihon Bungaku  “Văn học Nhật Bản ở hai vùng cực Nam (các đảo Nam Dương) và cực Bắc (đảo Sakhalin)” (1994) là các địa vực mà vào thời ấy Nhật Bản xem như là lãnh thổ của họ.

TIẾT II: CÁI NHÌN TỔNG QUÁT VỀ BỘ MÔN TIỂU THUYẾT:

Năm Shôwa 20 (1945), sau khi Nhật Bản đầu hàng lực lượng Đồng Minh vô điều kiện, những người tìm trở lại văn đàn sớm nhất là những tác gia lão thành. Họ đã kiên trì viết trong thời chiến tranh dù không được phép đem in. Thứ đến là các nhà văn hệ phái văn học vô sản, họ bắt đầu tìm được không khí thích hợp để tiếp tục hoạt động. Các tạp chí nối tiếp nhau ra đời hoặc được tục bản, giúp cho các nhà văn thế hệ hậu chiến có chỗ đăng tải bài vở. Tục bản có Bungei Shunjuu (Văn Nghệ Xuân Thu), Chuuô Kôron (Trung Ương Công Luận), Kaizô (Cải Tạo), Nihon Hyôron (Nhật Bản Bình Luận), Shinchô (Tân Trào), Bungei (Văn Nghệ) ... Mới xuất hiện lần đầu tiên là Sekai (Thế Giới), Ningen (Nhân Gian) “Con Người”, Tenpô (Triển Vọng), Kindai Bungaku (Cận Đại Văn Học), Gunzô (Quần Tượng) “Những Khuôn Mặt ”.

Nguồn sinh lực bị đè nén trong thời chiến tranh nay được bùng lên như hỏa sơn. Lớp nhà văn mới thời hậu chiến (Sengoha) chỉ tính từ năm Shôwa thứ 20 (1945) cho đến 40 (1965) thôi cũng đã có tất cả ba thế hệ.

Phát triển của tiểu thuyết (4).

TIẾT III: CÁC NHÀ VĂN THÀNH DANH HỒI SINH:

Từ trái qua phải : Shiga Naoya, Tanizaki Jun.ichirô, Kawabata Yasunari và Nagai Kafuu
(Ảnh John Lewell, Modern Japanese Novelists (Kodansha, 1993)

Chẳng bao lâu sau khi Nhật Bản bước vào thời hậu chiến, Shiga Naoya đã cho ra mắt Haiiro no Tsuki “Trăng Xám”(1946), Nagai Kafuu quay lưng với chiến tranh, lại viết Odoriko “Người vũ công”, Gunshô (Huân Chương”, Ukishizumi (Phù trầm) “Chìm nổi” (1946) …Về phần Tanizaki Jun.ichirô, ông hoàn thành Sasameyuki (Tế Tuyết, 1948) “Mong manh hoa tuyết” đã đăng dở dang trong thời chiến trước khi Phòng Thông Tin Bộ Lục Quân bắt ngưng. Sau đó, ông còn cho ra đời Shôshô Shigemoto no Haha “ Người mẹ của tướng Shigemoto” (1949). Masamune Hakuchô (Chính Tôn, Bạch Điểu) viết Sensaisha no Kanashimi “Nỗi buồn của kẻ bị họa chiến tranh” (1946), Satomi Ton cũng đóng góp với Juunen (Thập niên, 1946). Mushanokôji Saneatsu viết Shinri sensei (Chân Lý tiên sinh) “Thầy Shinri”, (1949).

Kawabata Yasunari viết Yama no Oto “Tiếng núi rền” (1949-1954), ngoài ra ông còn có Senbazuru (Thiên vũ hạc) “Nghìn cánh hạc”, tiếp tục cuộc hành trình trên đường đi tìm nét đẹp Nhật Bản.Ibuse Masuji có Yôhai Buchô (Dao bái đội trưởng) “Thầy đội thích vái xa” [8] (1950) bày tỏ nỗi khổ tâm khi nhìn thấy cảnh tượng xã hội hậu chiến. Itô Sei viết Narumi Senkichi “Senkichi ở Narumi” miêu tả hình ảnh người trí thức sau chiến tranh.

1) Tanizaki Juniichirô hậu chiến :

Sasameyuki “ Mong manh hoa tuyết ” của Tanizaki Jun-ichirô bắt đầu đăng trên Chuôkôron (Trung Ương Công Luận) vào năm 1943 nhưng chính quyền (Phòng Thông Tin của Bộ Lục Quân) cho rằng nội dung không phù hợp với thời cuộc nên ra lệnh đình lại nữa chừng.Tanizaki tiếp tục viết và cho in quyển đầu vào năm 1944 nhưng quyển trung chỉ được phát hành sau chiến tranh (1947) và quyển hạ phải đợi đến 1948 mới được đăng xong trên tạp chí phụ nữ Fujin Kôron (Phụ Nhân Công Luận).

Truyện kể về đời 4 chị em gia đình Makioka (Thì Cương), con nhà buôn bán có truyền thống lâu đời ở Ashiya, thành phố nhỏ cổ kính gần Ôsaka-Kobe với chị cả Tsuruko (Hạc) giữ nghiệp nhà, chị hai Sachiko (Hạnh) ôn hòa, cô ba Yukiko (Tuyết) kín đáo nhưng quá lứa lỡ thời, cô út Taeko (Diệu) phóng túng. Qua những diễn biến trong cuộc đời của bốn cô gái, Tanizaki làm sống lại không khí ngày thường và sinh hoạt hội hè thanh nhã của vùng Kansai như cho người đọc xem một cuốn tranh họa về phong tục địa phương. Tuy nhiên, qua tác phẩm, ta còn thấy vẻ đẹp “xế chiều” của một giai cấp thương nhân trưởng giả đang suy tàn (cô em gái đang tuổi kiếm chồng phải dần dần hạ giá vì không ai lấy). Truớc những chuyển biến của một xã hội thời chiến càng ngày càng căng thẳng, họ chỉ biết sống vô tư, hưởng lạc như những kẻ bên lề .

2) Kawabata Yasunari hậu chiến :

Bước vào thời hậu chiến, ông còn cho ra đời Senbazuru (Thiên vũ hạc) “Nghìn cánh hạc” (1949), tác phẩm đẹp nhưng buồn và trữ tình. Chim hạc tượng trưng cho “thiên niên quốc” Nhật Bản (như người ta nói “hạc sống nghìn năm rùa sống vạn năm”). Người Nhật thường xếp một nghìn con hạc giấy để chúc cho một lời nguyền được thực hiện. Anh chàng Kikuji, nhân vật chính trong truyện, trong dịp được giới thiệu một cô gái để dạm hỏi đi đến hôn nhân, đã nhìn thấy mẫu hình nghìn chim hạc in trên chiếc khăn gói đồ của cô và bị thu thút bởi nàng ta. Sự “thanh khiết” của cô gái xinh đẹp đã cứu vớt tâm hồn tội lỗi của Kikuji, người đã từng yêu cả hai mẹ con người tình nhân cũ của cha anh ta. Người đàn bà kia muốn đi tìm hình ảnh của cha anh nơi anh và anh đi tìm bà mẹ trong thể xác người con gái bà ta[9]. Không thể nào không nhận ra cái ích kỷ của nam giới qua hành động của nhân vật Kikuji trong truyện cũng như trong hầu hết các tác phẩm khác của Kawabata..

Yama no Oto “Tiếng núi rền” (1949) là tiểu thuyết trường thiên, tác phẩm hậu chiến tiêu biểu của Kawabata Yasunari. Nhân vật chính, Shingo (Tín Ngô), 62 tuổi, tư chức hãng buôn bình thường. Cô con dâu ông ta, Kikuko (Cúc), là một phụ nữ hiền đức nhưng có khí phách của người đàn bà Nhật Bản cổ truyền.Shingo tìm được nguồn an ủi với sự có mặt của Kikuko.Tác giả miêu tả những khúc mắc của mối tình thầm lặng và thoáng nhẹ giữa ông bố chồng và cô con dâu.

Nhân vật nữ của tiểu thuyết Kawabata thường được miêu tả như một thứ “búp bê” hay “đồ sứ”.Đó cũng là trường hợp Nemureru Bijô “Người đẹp say ngủ” (1961) nói về một ông già lui tới một nhà chứa và chỉ nằm ghé bên cạnh để ngắm nghía một cô gái đẹp mà ông đã cho uống thuốc ngủ. Đó là một thứ tình yêu (hay ham muốn) thụ động, khép kín và đồi phế của tuổi già.

Năm 1968, Kawabata được trao tặng Giải Nobel Văn Học trước sự ngạc nhiên của mọi người. Ông là một nhà văn tài danh, không ai chối cãi nhưng tinh hoa của văn chương ông chỉ giới hạn trong mỹ cảm thuần cá nhân. Có lẽ các giám khảo giải thưởng muốn vinh danh cho một tác giả đã có công bảo tồn cái mà họ nghĩ là “nét đẹp phương Đông”.

Tác phẩm đoạt giải (có lẽ là nhờ văn nghiệp hơn là một tác phẩm đơn lẻ) có tựa đề Koto (Cổ đô) “Kyôto” (10/1961-1/1962), theo Nishikawa Nagao[10] có tính cách một của một cuốn sách hướng dẫn du khách nhiều hơn là tiểu thuyết, kể lại cuộc gặp gỡ và chia tay của hai chị em sinh đôi. Vì hoàn cảnh, một người được nuôi ở một hiệu buôn áo kimono trong khu Muromachi giữa thành phố Kyôto, người kia lớn lên trong ngôi làng Kitayama kề bên.. Quyển truyện gợi nhớ về những cảnh đời cũ , sinh hoạt thành thị và nông thôn, hội hè đình đám ở chốn cố đô mà ngày nay không còn tìm ra .Thêm một lần nữa Kawabata đã vẻ ra một cảnh mộng ảo mà ngay cả người dân Kyôto ngày nay cũng cảm thấy xa lạ và thần bí.

Sau 1945, ông có lần tuyên bố “Từ đây về sau, tôi sẽ không viết một dòng chữ nào mà không nói về vẻ đẹp và nỗi buồn của Nhật Bản”. Ông đã giữ lời nhưng cái đẹp mà ông miêu tả vẫn chưa được ngay cả người Nhật đồng cảm được.

TIẾT IV : BURAI-HA VÀ TIỂU THUYẾT THÔNG TỤC MỚI :

Nối tiếp truyền thống tiểu thuyết thông tục ( tức tiểu thuyết đại chúng) thời Edo, xem việc viết tiểu thuyết để giúp vui cho đại chúng. Những nhà văn trường phái này có khuynh hướng chống lại quan niệm văn học có màu sắc luân lý được hình thành sau thời chiến. Họ viết văn với tình cảm tự dằn vặt, thái độ sa đọa. Được mệnh danh là shingesaku-ha (Tân hí tác phái) hay buraiha[11] (Vô lại phái). Ishikawa Jun đã dùng từ tiếng Pháp libertins (những kẻ phóng đãng) để nói về nhóm người viết văn cùng chung khuynh hướng với mình, trong đó những nhân vật tiếu biển nhất là chính ông , Ishikawa Jun (1899-?), Sakaguchi Ango (1906-1955) Dazai Osamu (1909-1948), Oda Sakunosuke (1913-1947), Tanaka Hidemitsu (1913-1949). Trừ Ishikawa, họ đều chết trẻ, hoặc vì mệt mỏi, hoặc vì dùng thuốc kích thích (Sakaguchi, Oda) hay tự sát (Dazai, Tanaka) . Nhà nghiên cứu Nishikawa, Nagao[12],  còn xếp Hayashi Fumiko và Tamura Taijirô vào nhóm nầy bởi vì hai người có độ nhạy cảm tương đồng với các nhà văn trong nhóm và trên thực tế, có mối giao hảo tốt với họ. Những và văn vừa kể còn có một điểm chung là đứng dậy từ đống tro tàn của thời hậu chiến.Trong trường phái “bất chấp thiên hạ” nầy có những nhà văn như Oda Sakunosuke (Chức Điền, Tác Chi Trợ, 1913-1947), tác giả truyện Doyô Fujin “ Người đàn bà ngày thứ bảy” (1946) và tập bình luận Kanôsei no Bungaku (Loại văn chương có hiệu năng ” (1946) với chủ trương chống đối đường lối viết văn hiện có. Dazai Osamu (Thái Tể, Trị, 1909-1948) viết Bijion no Tsuma “Người Vợ Của Villon” (1947) để phản đối qui phạm đạo đức mà xã hội chấp nhận. Dazai còn viết Shayô (Tà Dương) “ Chiều Tàn”, tác phẩm nổi tiếng một thời nói về sự suy vi của quí tộc Nhật Bản, và Ningen Shikkaku (Nhân gian thất cách) “Hết đáng làm người” (1948) bày tỏ thái độ chống đối lối sinh hoạt của xã hội hậu chiến. Sakaguchi Ango (Phản Khẩu, An Ngô) viết Hakuchi (Bạch tri) “Nàng Ngố” (1946), Koi wo shini iku “Đi tìm tình yêu”(1947), tập bình luận Suirakuron (Trụy lạc luận) “Bàn về sa đọa” (1946) nói lên tinh thần phản kháng đối với những lề lối thường tình đang chi phối xã hội.

  
Từ trái sang phải : Masamune Hakuchô, Dazai Osamu, Hayahi Fumiko và Miyamoto Yuriko.
Ảnh John Lewell, Modern Japanese Novelists (Kodansha, 1993).

1)      Dazai Osamu (Thái Tể, Trị, 1909-1948) :

Dazai Osamu tên thật là Tsushima Shuuji (Tân Đảo, Tu Trị) sinh trong gia đình đại điền chủ ở Tsugaru, vùng Aomori, miền bắc nước Nhật, Có lẽ vì được dạy dỗ quá kỹ lưỡng, ông sinh ra có ác cảm với giáo dục cổ truyền. Từ hồi học trung học đã nổi tiếng về tài văn chương. Vào Đại Học Đông Kinh theo ban Pháp văn nhưng có những hoạt động bất hợp pháp và đi lại với một cô geisha, sống một chuỗi ngày đồi trụy đúng y tác phong bất chấp đạo đức và cười cợt người đời của ông. Ông bị nghiện ngập và phải điều trị, rốt cục kết hôn được và chỉ từ đó giọng văn sáng sủa lên một chút. Bắt đầu ra mắt văn đàn từ năm 1933 sau khi ly khai voơi chủ nghĩa Marx (1932) và tìm về Công Giáo. Trước chiến tranh, đã cho đăng những truyện ngắn có giá trị như “Cuối đời”[13] (Bannen, 1936), “Mãn nguyện” (Mangan, 1938) Fugaku hyakkei (Phú nhạc bách cảnh, 1939), “Núi Phú Sĩ trăm vẻ” và Hashire Merosu “Chạy nhanh đi, Merose ơi!” (1940). Tuy nhiên hai lần không được giải Akutagawa và một lần vào nhà thương chữa bệnh tâm thần đã để lại vết thương trong lòng ông.

Sau chiến tranh, tinh thần phản xã hội của ông còn mạnh hơn trước. Ông viết vở kịch Fuyu no Hanabi “Pháo bông mùa đông”(1946) Bijion no tsuma “ Người vợ của Villon” (1947), Ôtô (Anh Đào) “Hoa anh đào” (1948) đứng trên lập trường phê phán quan niệm đạo đức đã an bài. Trong Shayô (Tà dương) “Chiều tàn”, ông miêu tả cảnh sa sút của lớp quí tộc Nhật Bản, với Ningen Shikkaku (Nhân gian thất cách) “Hết đáng làm người” (1948), ông nói về nỗi sợ sệt đứng trước con người và lòng tin đã đánh mất đối với họ. Sau đó, ông tự sát ở hồ chưa nước ngọt của sông Tamagawa, gần Tôkyô.

Ngoài những tác phẩm vừa kể, ông còn viết Tsugaru (Khinh Tân) (1944) nói về “Tsugaru”, vùng eo biển quê hương Aomori của ông, Otogizôshi (Già thảo tử) “Truyện giải buồn” (1945).

Dazai là một nhà văn nhiều người thích, nhất là lớp trẻ cho đến cả bây giờ. Ông bị coi như là một tâm hồn yếu đuối đứng trước sức ép của xã hội và thời thế. Ông nhiều lần tự tử hụt trước khi toại nguyện. Lúc trẻ đã vào đảng Cộng Sản trong bí mật rồi lại ra đầu thú với cảnh sát để xin “ chuyển hướng ” (tenko), bị bùa mê của chủ thuyết Đại Đông Á (1943), viết văn phục vụ cho nó như trong Sekibetsu (Tích biệt, 9/1945) “Cuộc chia tay đáng tiếc”, tác phẩm mang màu sắc quân phiệt, đả động đến thời sinh viên của Lỗ Tấn. Văn hào Trung Quốc là người mà ông cảm mến nhưng ông trong truyện, ông lại giải thích một lối khác sự chia tay giữa Lỗ Tấn và người thầy học cũ dạy mình ở trường Y Khoa tỉnh Sendai, thầy Fujino[14], một “người Nhật tốt” mà nhà văn Trung Quốc nầy rất biết ơn. Dazai cũng tránh né không nhắc đến những việc làm tai hại gây ra bởi chính sách thuộc địa của Nhật trên quê hương Lỗ Tấn.

Tuy ông cộng tác với chính quyền nhưng quân phiệt Nhật trước đó và quân đội chiếm đóng Mỹ sau nầy đều từng cấm phát hành văn ông. Chuyện đó đã xảy đến cho Hanabi “Pháo bông” (1942) và Fuyu no Hanabi “Pháo bông mùa đông” (1946), chứng tỏ ông chẳng được lòng ai cả. Hai phe đều coi ông là phần tử đồi trụy và nguy hiểm vì quan điểm của ông có màu sắc của chủ nghĩa vô chính phủ. Tư tưởng có tính cách viễn mơ ấy là đi tìm một xã hội lý tưởng ở thế gian mà ông gọi là nguồn đào (Tôgenkyô = Đào nguyên hương), một cõi chỉ có trong truyền thuyết Trung Hoa.

Dazai không phải một nhà văn hậu chiến đích thực. Ông đã trưởng thành và hoạt động trong chiến tranh. Thế nhưng ông rất được hâm mộ từ sau 1945 vì ông nói lên được nỗi tuyệt vọng và hổ thẹn của người Nhật chiến bại. Hổ thẹn có hai mặt trái ngược, một là vì không đáp lại được lòng mong mỏi của giới lãnh đạo chiến tranh, hai vì đã đi lầm đường.

Dazai để lại di cảo đang viết nửa chừng có nhan đề là …Good-bye. Và trong Ningen Shikkaku, tác phẩm cuối cùng được ra mắt, ông đã đặt vào miệng nhân vật chính câu nói như sau Đời tôi là một chuỗi hổ thẹn! Đó là kết luận về đời văn và đời người của chính Dazai.

Shayô (Tà Dương)

Tiểu thuyết dài c ủa Dazai, miêu tả cảnh sa sút của một gia đình quí tộc ba người (bà mẹ, chị, em trai) và nhà văn. Truyện diễn biến theo dòng nhật ký và thư tín của người chị tên Kazuko. Cậu em trai tự sát vì đâm ra tuyệt vọng trước một xã hội mà con người phải cạnh tranh nhau để mà sinh tồn trong khi cô chị cam phận rời bỏ quan niệm đạo đức truyền thống để thích ứng với hoàn cảnh mới. Tác giả Dazai Osamu đã gửi gắm tâm sự của mình qua lời phát biểu của các nhân vật, trình bày tình cảm tuyệt vọng trước xã hội mới cũng như đưa ra tín điều luân lý của ông.

Trên đống gạch vụn, rác rưỡi và sự điêu tàn của lòng người, văn học hậu chiến Nhật Bản đã đứng dậy với nhóm Buraiha. Chủ đề của họ là Nhật Bản lầm than của trộm cắp, đĩ điếm, chơ đen và nạn nhân chiến cuộc.

2) Ishikawa Jun (Thạch Xuyên, Thuần, 1899-1987) :

Ishikawa Jun, nhà văn năng nổ, dịch thuật và sáng tác dồi dào, viết văn theo lối viết hết sức tiền vệ (avant-garde). Ông sinh ở xóm bình dân Asakusa thuộc Tôkyô, tốt nghiệp khoa tiếng Pháp ở Trường ngoại Ngữ Đông Kinh, chịu ảnh hưởng văn học Pháp (Anatole France, André Gide) và nhất là trường phái tượng trưng (symbolism). Ông cũng rành tác phẩm cổ điển Nhật Bản. Về mặt chính trị, ông chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa vô chính phủ và chủ nghĩa Marx nhưng đứng ngoài vòng đảng phái. Fugen (Phổ Hiền) “ Đức Phật Phổ Hiền ”, quyển tiểu thuyết tự thuật của ông nói về sự đối lập giữa cái thánh thiện và cái trần tục trong cuộc đời. Năm 1938, cuốn Khúc hát tháng ba của ông bị kiểm duyệt cấm in vì có nội dung chỉ trích độc tài quân phiệt đang kéo cả nước Nhật vào hiểm họa chiến tranh. Khi hoà bình lập lại, ông viết Truyền thuyết hoàng kim (1946) nói về một thằng tôi lang thang giữa cảnh tượng hoang tàn của thời hậu chiến với ba điều ước , tìm một người thợ nhờ chữa hộ cái đồng hồ chạy sai từ ngày chiến tranh, tìm người bán cho chiếc nón quả dưa để thế cái mũ lính và tìm người còn gái mình thầm yêu nay đã trở thành goá bụa. Người con gái tình cờ gặp lại đã dịu dàng cắp tay dạo phố với anh ta nhưng khi nhác thấy một chàng lính Mỹ đen trong đám đông, cô ta đã xô đẩy anh ra để chạy theo hắn.

Giê-su trong đống gạch vụn ra đời 6 tháng sau Truyền thuyết hoàng kim , người kể truyện (nhân vật xưng tôi) gặp trong một Tôkyô kinh tế chợ đen, một thằng bé nhớp nháp và ghẻ lở, có lẽ là cô nhi thời chiến, quen ăn cắp, móc túi, thèm thuồng xác thịt và hung bạo, nhưng đối với tác giả , nó không ai khác hơn là chúa Giê-su ở Nazareth, đứa con của loài người, đang đi trên con đường thập tự thống khổ. Cái ngôi chợ bẩn thỉu vùng Ueno ở Tôkyô, theo tác giả là một cái hoa ác [15] (fleur du mal) đẻ ra từ những trận bom lửa tàn phá thành phố nhưng ngôi chợ đó cũng là mảnh đất đầy chất thơ mà trên đó những ước vọng tương lai của Nhật Bản sẽ sinh sôi. Trong cái ngôi chợ nầy, tất cả mọi giá trị đều bị đảo ngược.Và người kể chuyện xưng tôi cũng bị thằng bé ma cà bông kia làm cho té ngửa. Cái tôi ấy không là cái tôi thật mà chỉ là cái tôi giả tưởng, dụng cụ để khám phá đứa trẻ thánh-Chúa trong một thế giới lãng mạn.

3) Hayashi Fumiko (Lâm, Phù Mỹ Tử,1904-1951)

Hayashi Fumiko sống trôi dạt từ nhỏ. Con thứ tư trong gia đình, các chị em mỗi người một bố. Bố của bà nhỏ hơn mẹ 14 tuổi và đã bỏ nhà theo tình nhân là một cô geisha cũ. Gia đình bà sống rày đây mai đó với người cha dượng làm nghề bán hàng rong. Thời thơ ấu cực khổ như thế đã ảnh hưởng tới văn nghiệp của bà. Bà viết Hôrôki (Phóng lãng ký, in năm 1930) “ Đời trôi nổi”, dưới dạng nhật ký hơn là tiểu thuyết. Cuộc đời nghèo khổ, phải đánh bạn với thợ mỏ, đĩ điếm, dân nghiện ngập và hát rong, đêm đến ngủ trong cầu tiêu hay nhà bỏ hoang nên bà có tư tưởng xã hội nhưng không thích chính trị. Thế cũng đủ cho cảnh sát bắt giam năm 1933 trong một khoảng thời gian ngắn. Sau khi “ Đời trôi nổi ” đem đến thành công vật chất (bán được 600.000 cuốn năm 1930) và đi thăm Paris (1931-32) về, biết mình được yêu chuộng, bà quyết định dồn sức viết để làm giàu. Đến lúc mất ở tuổi 48 (1951) bà đã để lại 270 đầu sách, phần lớn là tự truyện.

Trong thời chiến, bà lại dấn thân vào các hoạt động hỗ trợ chiến tranh, trước là đi Nam Kinh, Hán Khẩu, sau đến Việt Nam, Java rồi Borneo. Trở lại Nhật năm 1943 , bà im hơi lặng tiếng trong một ít lâu.

Chiến tranh chấm dứt, bà cho ra mắt Kawahaze “ Con cá bống ” (1947) thuật lại tình cảnh một phụ nữ xa chồng 4 năm trời, dan díu với bố chồng trong khi chồng ra tiền tuyến đến có mang, muốn tự tử chết mà không toại nguyện. Fumiko muốn nói lên tâm trạng trước những ràng buộc của xã hội đối với người phụ nữ trong thời chiến. Trong Hone “ Tro cốt ” (2/1949), bà tả một góa phụ chiến tranh phải bán trôn nuôi miệng, miệng mình và miệng gia đình gồm ông bố già, cậu em ho lao và hai đứa con mồ côi. Suốt nửa truyện, bà kể đêm đầu tiên Michiko, vai chính, nằm trong vòng tay khách. Tro cốt nói đến trong truyện là tro của người chồng chết ở chiến trường và của đứa em, nhưng cũng dự báo đến tro của cha già sắp chết, như thể số phận đàn bà là vẫn phải sống còn dù có hay không có đàn ông. Shitamachi (7/1949) “ Xóm bình dân ” là câu chuyện của Riyo, một người đàn bà nạn nhân chiến cuộc, tạm thời làm nghề giao trà trong khi hai mẹ con đợi người chồng bị cầm tù ở Tây Bá Lợi Á từ 4 năm nay chưa được thả về. Cho đến ngày chị ta gặp và yêu Tsuruishi, cũng là lính vừa mới từ bên đó trở lại Nhật để chứng kiến vợ mình đang sống với người khác. Ukigumo “Mây trôi dạt” (11/1949), tác phẩm cuối của Fumiko cũng chứa đựng một sự cam chịu của người đàn bà đứng trước thân phận như trong những tác phẩm Shitamachi nói trên hay Bangiku (Vãn cúc ) “ Đóa cúc muộn ”, trong đó, Kin, một geisha luống tuổi, sau những nằm xa cách, chăm chút sửa soạn để gặp lại người tình cũ từ chiến trường trở về để rồi thất vọng tràn trề khi biết anh ta không đến thăm cô vì cô mà chỉ đến để vay tiền :

“ Bức “thành đồng” ngăn cách hai người – thể hiện qua cái lò sưởi ở giữa – có vẻ vẫn không suy suyển bớt chút nào.  Bây giờ thì Tabê đã say khướt, còn Kin thì từ đầu chí cuối chỉ mới uống chưa được lấy nửa ly. Tabê cầm tách trà lạnh lên ực một hơi, rồi buông thỏng tấm hình xuống bàn một cách hờ hửng.

-         Coi chừng khuya quá hết tàu điện, không về được.

-         Bộ định đuổi về lúc tôi đang say thế này sao?

-         Phải, đuổi thẳng tay. Nhà này toàn đàn bà con gái, hàng xóm người ta bàn tán !

-         Hàng xóm? Người như cô mà thèm giữ ý với họ à?

-         Vâng, giữ ý chứ!

-         Tối nay ông ấy tới hả ?

-         Ôi, ngài Tabê này, quá sức rồi đó nghe!  Anh nói cái kiểu đó tôi ghét lắm đó !

-         Chả sao, kiếm không ra tiền thì hai ba ngày cũng chưa về được. Hay là ở lại đây ?

Kin đưa hai tay lên ôm đầu, tròn xoe hai mắt sửng sờ nhìn cái miệng vừa nói xong của Tabê. Cả một mối tình ấp ủ trăm năm bỗng vụt biến mất! Lặng nhìn người đàn ông trước mắt, Kin chả còn thấy đâu là cái đã gây cho mình bao xao xuyến trong những ngày xưa, nơi con người này cũng chả còn chút gì là sự biết mắc cỡ của thời thanh niên lúc trước. Kin cũng muốn chìa ra một ít tiền để tống đi cho xong, nhưng nghĩ lại, thấy có cho con người đang say sưa này một xu thôi cũng không đáng. Thà để tiền cho những người ngây thơ khờ khạo còn hơn. Đàn ông mà không biết tự trọng thì chả ra gì.  Trong đời Kin đã có biết bao người ngây thơ tìm đến, và Kin yêu cái ngây thơ đó, xem như một cái gì quý giá cao thượng. Xưa nay Kin chỉ thích người đàn ông nào mà Kin cho là lý tưởng, cho nên với thực tế hôm nay, Tabê đã trụt xuống cái vị trí của những kẻ mà Kin xem là quá tầm thường. Khi Tabê không chết ngoài trận tuyến mà lại trở về được bình yên, Kin cho đó âu cũng là số mệnh. Giờ này nghĩ lại, lẽ ra với những vất vả khi xuống Hiroshima thuở đó, Kin đã có thể dứt tình với Tabê được rồi ”.

(Trích Đóa cúc muộn, bản dịch của Văn Lang Tôn Thất Phương)

Ukigumo “Mây trôi dạt” (11/1949), tác phẩm cuối của Fumiko lấy tư liệu từ những ngày sống ở Việt Nam cũng chứa đựng một sự cam chịu của người đàn bà đứng trước thân phận. Yukiko đến Đà Lạt làm cho Sở Lâm Nghiệp và yêu Tomioka, một người đã có vợ Nhật còn đèo bồng thêm nhân tình Việt Nam đến có con. Hai người tìm nhau vì xác thịt nhiều hơn là tinh thần. Khi Yukiko trở về Nhật, cô nhìn thấy sự suy sụp của người xưa. Tuyệt vọng, Tomioka muốn đưa Yukiko lên suối nước nóng để giết nàng nhưng lại bị một người đàn bà khác quyến rũ và gây ra án mạng. Yukiko nằm trên giường bệnh mơ về Đà Lạt và về anh lính Mỹ mà đôi khi nàng có ăn nằm. Sau đó, nàng chết để Tomioka sống không mục đích như mây trôi dạt.

Nhà văn nữ Hirabayashi Taiko, một người bạn cũ của tác giả, cho rằng Hayashi qua tác phẩm này đã muốn đi tìm cho xã hội Nhật Bản hậu chiến một điểm tựa tinh thần nhưng đã thất bại với ước nguyện đó.

4) Sakaguchi Ango (Phản Khẩu An Ngô, 1906-1955) :

Sakaguchi Ango có thái độ chống đối truyền thống (antitraditionalist). Ngay giữa thời chiến (1942) đã dám phát ngôn là nếu Hôryuuji (Pháp Long Tự) và Byôdôin (Bình Đẳng Viện), hai quốc bảo về nghệ thuật kiến trúc của Nhật có cháy tiêu thì ông cũng chả tiếc. Ông chỉ chú trọng đến cuộc sống thường nhật của hôm nay, bây giờ mà thôi.Trong Suirakuron (Trụy lạc luận) “Bàn về sa đọa” (4/1946) và Hakuchi (Bạch tri) “ Nàng Ngố ”, ông đã có thái độ vừa Phật giáo vừa Tây Phương, phản ứng lại ý thức hệ truyền thống được chính quyền quân phiệt Nhật Bản giương cao suốt thời chiến.

Hakuchi “ Nàng Ngố ” mượn bối cảnh một xóm nghèo trong thời chiến mà nàng ngố sống dưới mái nhà với một người mẹ, đợi ngày sinh nở một đứa con nó không biết của ai. Nàng ta tuyệt vọng, ngây thơ cùng cực, chỉ có hai bản năng là thích xác thịt và biết sợ hãi, không còn biết diễn tả được bằng ngôn ngữ của loài người nữa. Tất cả tượng trưng cho hình ảnh của Nhật Bản dưới những trận mưa bom lửa của Đồng Minh thời chiến tranh sắp kết thúc.

Sakaguchi sinh trong một gia đình giàu có ở Niigata, sớm chán ghét chế độ giáo dục cứng nhắc, 17 tuổi đã bị đuổi cổ khỏi trường tỉnh nhưng thề một ngày nào đó sẽ đi vào lịch sử như một thằng hư hỏng lừng danh. Dù sao, năm 1926, ông đã vào được Đại Học Đông Kinh nổi tiếng để học triết Ấn Độ và Phật học. Ông học rất chăm, biết cả tiếng Phạn, Tây Tạng, La-Tinh và tiếng Pháp và sớm chọn đường văn học qua dịch thuật và sáng tác. Tác phẩm đầu tiên Kaze hakase “ Đốc tờ Gió ” (1931) được Shimazaki Tôson, Makino Shin-ichi là những nhà văn đàn anh khen ngợi. Tuy nhiên, nội tâm ông luôn luôn có sự dằn vặt vì không lựa chọn được giữa cái thánh thiện và cái sa đọa, cấm dục và phóng đãng, tự tin và tuyệt vọng. Ông yêu nhà văn nữ Yata Tsuseko nhưng không thành. Ông mất nhiều thời gian để gượng dậy sau thất bại nầy.

Sau chiến tranh, ông viết thành công hơn trước nhưng xã hội hậu chiến đã thiêu cháy ông , một người đã có những triệu chứng tự diệt. Năm 1949, ông đã phải nhập viện nằm 2 tháng vì ngộ độc. Ông chống đối hết, chẳng chừa ai, chế độ quân phiệt, chế độ thiên hoàng, đảng cộng sản Nhật, thuế má và gian lận trong trò chơi cá ngựa. Ông mất năm 1955 trong nghèo khó và cô độc.

5) Oda Sakunosuke (Chức Điền, Tác Chi Trợ, 1913-1947) :

Oda Sakunosuke có đặc điểm là nhà văn phái burai-ha miệt Ôsaka. Sinh trong một gia đình nghèo làm nghề bán cá, ba lần thi hỏng không lên nổi Đại Học. Ông yêu thích “ Đỏ và đen ” (Le rouge et le noir) của nhà văn Pháp Stendhal và tiểu thuyết của Ihara Saikaku, tiểu thuyết gia lừng danh thời Edo, người mà ông có dành cho một tập luận đề năm 1942. Tác phẩm Doyô Fujin “ Người đàn bà ngày thứ bảy ” (1946) của ông chịu nhiều ảnh hưởng của Stendhal Nhân vật Kimonji Shôzô trong đó giống như Julien Sorel của Stendhal, sau chiến tranh đã đứng lên chống lại một xã hội công thức. Một tác phẩm khác, Osorubeki onna “ Người đàn bà đáng sợ ” mượn ý cái tựa Ichidai Onna “ Đời một người đàn bà ” của Saikaku. Oda còn là người đầu tiên giới thiệu Sartre với độc giả Nhật Bản qua L’intimité “ Sự thân mật ”, tác phẩm bàn về vai trò của thân xác mà ông đã dịch cùng với một số thầy học cũ. Ông mất đầu năm 1947, sống chỉ có 17 tháng sau ngày đình chiến nhưng đã để lại một số lượng tác phẩm đồ sộ.

TIẾT V : CÁC NHÀ VĂN TIỂU THUYẾT ĐẠI CHÚNG KHÁC:

Tiểu thuyết mang tên đại chúng ghi chép lại chuyển biến trong thế thái nhân tình từ khi xã hội Nhật Bản bước vào thời hậu chiến. Sự góp mặt của nó là một đặc điểm của văn học sau chiến tranh (xin xem phân tích chi tiết hơn trong một bài chuyên đề khác). Về dòng văn học nầy, ngoài các tác giả burai-ha còn có thể đơn cử các tác giả và tác phẩm như sau:

1) Tamura Taijirô (Điền Thôn, Thái Thứ Lang, sinh năm 1911):

Cuộc đời các cô gái điếm[16] làm việc cho RAA (Recreation and Amusement Association) để mua vui cho lính Mỹ đồn trú là một đề tài khai thác bởi Tamura Taijirô. Nhiều nhà văn Nhật hậu chiến đã sử dụng đề tài gái điếm như Ishikawa Jun với Kayoi Komachi “ Người đẹp lượn qua lượn lại ” (1947), Yuki no Eve “ Eva trong tuyết ” (1947), Hayashi Fumiko với Hone  “ Tro Cốt ” (1949) nói về một quả phụ chiến tranh phải bán thân nuôi gia đình, hay Nosaka Akiyuki qua tác phẩm Cô bé bán diêm (Mattchiuri no shôjo, 196) trong đó một cô gái điếm được trình bày như nữ thánh. Loại tiểu thuyết này không giống tiểu thuyết phản ánh tình trạng của xã hội nhà đương thời nói về thế giới ăn chơi hoa nguyệt có cái tên là fuuzôku shôsetsu hay tiểu thuyết “ phong tục ”[17]. Thật ra sự liên hệ giữa nhà văn và gái đĩ đã có từ thời Edo và (cũng như từng xảy ra ở Pháp vào thế kỷ 18) có một ý nghĩa sâu sắc hơn vì các nhà văn có cảm tưởng họ cũng là người “ cùng một lứa bên trời lận đận ”. Ở đây, các cô là nạn nhân chiến cuộc, tượng trưng cho sự giải phóng khỏi ách chiến tranh đồng thời cũng là sự nhục nhã của Nhật Bản hậu chiến.

Tamura sau khi học xong đại học Waseda đã bắt đầu viết văn. Ông chịu ảnh hưởng chủ nghĩa Marx và chủ nghĩa hành động của André Malraux như các nhà văn trẻ thời ấy. Ông đã cho in Nikutai no Akuma “ Con quỉ nhục thể ” (1946) mượn tên tác phẩm Le Diable au Corps của Raymond Radiguet nói về một cuộc tình oan trái giữa một chàng sĩ quan Nhật và một thiếu nữ cộng sản Trung Quốc. Qua năm 1947, ông viết Nikutai no Mon “ Lối vào nhục thể ”, dù được ăn khách nhưng bị hiểu lầm là tác phẩm nói về tình dục. Truyện nói về cô điếm tên Maya bị đồng bọn hành hạ đến chết vì cô tìm được tình yêu và lạc thú thể xác với một người con trai, tức là đi ngược với qui luật xã hội của chúng. Theo Cécile Sakai[18], Tamura có chủ tâm phê phán giá trị cổ truyền Nhật Bản và lên án quân phiệt đã đưa nước Nhật vào vòng chiến để gây ra thảm cảnh. Đồng thời, ông cũng nêu ra cho thấy trong chủ nghĩa cá nhân và sự tranh đấu cho sống còn của các cô gái điếm có một giá trị cơ bản.

2)      Những nhà văn viết “ tiểu thuyết trung gian ” sau 1945 :

Biên giới giữa văn học thuần túy và văn học đại chúng dần dần bị xóa bỏ. Hiện tượng đáng nêu ra về khuynh hướng văn học đại chúng sau chiến tranh có thể là sự ra đời của “tiểu thuyết trung gian”　(chuukan shôsetsu). Chính ra cái tên “trung gian” đã có từ năm 1941 để chỉ một loại tiểu thuyết thực dụng (ôyô = ứng dụng), nói trắng ra là để phục vụ chính trị. Sau chiến tranh, nói đến “ tiểu thuyết trung gian” lại có nghĩa là nói đến thể loại đứng giữa tiểu thuyết thuần túy và tiểu thuyết đại chúng hay bình dân.

Dòng chính của thể loại này có tên là “tiểu thuyết phong tục” (fuuzoku shôsetsu). Sau khi văn chương cánh tả (vì bị đàn áp) và trào lưu tiểu thuyết tự thuật (vì quá riêng tư nên hạn hẹp) đã thoái trào, các nhà văn xoay ra viết tiểu thuyết tình cảm. “Tiểu thuyết phong tục” được xem như là một phân nhánh của tiểu thuyết tình cảm, nó nhấn mạnh đến thực tế ngoài đời, mô tả phong tục, thế thái của thời đại, nhất là trong khu vực đô thị, môi trường sinh hoạt của đa số người Nhật. Những tên tuổi trong trào lưu nầy là là Yokomitsu Riichi, Niwa Fumio và Funahashi Seiichi. Tên tuổi Yokomitsu đã được nhắc tới cùng với Kawabata trong phong trào Tân Duy Cảm (Shin-kankakuha).

a) Niwa Fumio (Đan Vũ, Văn Hùng, 1904-?) :

Ông sinh ở thành phố Yokkaichi, gần Nagoya và được nuôi dạy trong một ngôi chùa. Điều đó giải thích ông hay viết về đề tài Phật giáo ví dụ như cuộc đời của các vị cao tăng. Tuy nhiên đề tại ông rất rộng và ông sản xuất rất nhiều. Đặc biệt là “ tiểu thuyết tình cảm ” đại chúng và ký sự chiến tranh. Những tác phẩm đáng nhớ của Niwa là Bodaiju “ Cội bồ đề ” (1955-56), Ayu “ Cá hương ” (1932), Zeiniku “ Khối thịt thừa ” (1934) và nhất là Iyagarase no Nenrei “ Lứa tuổi phiền hà ” (1947). Trong tác phẩm đầu tiên, ông ghi lại nỗi lòng của một đứa trẻ khi mẹ bỏ nhà ra đi theo nhân tình và trong tác phẩm cuối kể trên, ông phê bình sự ngụy thiện và bất chính của xã hội cổ truyền Nhật Bản, kết tinh nơi Ume, một bà lão 86 tuổi, nhân vật trưởng thượng trong một gia đình. Sự bất kính đối với tuổi già được xem như nhu cầu muốn tìm tự do ở nơi ông.

Trong cuộc đời văn sĩ khá dài, ông đã có hàng trăm truyện ngắn, truyện dài , tiểu luận, đoạt nhiều giải thưởng nhưng không có một tác phẩm lớn nào. Có lẽ bản chất ông chỉ là một nhà báo đã biết khéo léo kịch hóa những tài liệu mà mình thu thập được.

b) Funahashi Seiichi (Chu Kiều, Thánh Nhất, 1904-1976) :

Ông người Tôkyô, tốt nghiệp Đại Học Đông Kinh, viết văn ca ngợi tinh thần năng động và chủ nghĩa hành động. Bắt đầu được biết với tác phẩm Daibingu (Diving) “ Phóng xuống nước ”. Tuy trong chiến tranh đã xuất bản tiểu thuyết trường thiên nhưng vào thời hậu chiến, ông đã phát huy tài năng trong lãnh vực tiểu thuyết nhục cảm. Sáng tác có Yuki fujin ezu “ Cuộc đời của phu nhân Yuki ” (1848-50) và Aru onna no enkei “ Tương lai một người đàn bà ”.

Dưới thể chế chiếm đóng vàng thau lẫn lộn và trong một thời buổi vật tư thiếu thốn, giá trị tinh thần hoàn toàn băng hoại, đô thị là sân khấu của trăm nghìn tấn kịch đời. Nhà văn đã cố gắng cung cấp cho độc giả những thông tin kịp thời nhất. Nó trãi rộng như một nan quạt từ “tiểu thuyết nhục thể” (nikutai shôsetsu) với Tamura Taijirô (1911-?) đến “tiểu thuyết tuổi trẻ” (seishun shôsetsu), “tiểu thuyết hài hước”, “ tiểu thuyết giáo dục”, “tiểu thuyết kinh tế” vv…

c) Ishizaka Yôjirô (Thạch Phản, Dương Thứ Lang, 1900-86) :

Nhân vật cần khai triển thêm ở đây phải là Ishizaka Yôjirô, cây viết cho tuổi trẻ, đã có tiếng từ trước chiến tranh với tiểu thuyết trường thiên Wakai hito “Lớp người trẻ” (1935-37). Sau 1945, ông viết Aoi sanmyaku “Rặng núi xanh” (1947), Ishinaka sensei gyôjôki “Ghi chép về hành tung của ông giáo Ishinaka” (1948-49) và Hi no ataru sakamichi “Quãng dốc nắng tràn” (1956-57). Trước sau, nhân vật của Ishizaka bao giờ cũng là lớp người trẻ tuổi, những người công dân dễ thương, tốt bụng và dễ thông cảm mà ông đặt hết lòng tin yêu vào sức sống của họ. Truyện của ông thường xuyên được dựng thành phim.

d) Ishikawa Tatsuzô (Thạch Xuyên, Đạt Tam, 1905-1985).

Một nhà văn tiêu biểu cho văn học bình dân của giai đoạn sau chiến tranh là Ishikawa Tatsuzô Ông theo học Đại Học Waseda nhưng ngưng nửa chừng. Khi viết văn, ông hay chọn chủ đề thời sự và sinh hoạt hằng ngày. Sôbô “Dân lành” được giải thưởng Akutagawa năm 1935. Trong thời gian tham dự chiến trường Trung Hoa, ông viết Ikiteiru heitai “Những người lính đang sống” kể về cảnh cơ cực đời lính. Kết quả là chính quyền quân sự không chấp nhận sự thực nên xử phạt tờ Chuô Kôron đã đăng tác phẩm và bỏ tù tác giả của nó. Ishikawa nhân đó sau chuyển sang hướng khác, viết các tác phẩm phong tục ăn khách hơn như Kekkon no seitai “Chuyện đời sống vợ chồng” (1939). Trong Nozomi naki ni arazu “Không thể không có hy vọng” (1947), Ishikawa mô tả xã hội tan hoang thời hậu chiến đang đi tìm lẽ sống, Shijuuhassai no teikô “Bốn mươi tám tuổi còn son” (1955) nói lên sự cố gắng tìm khoái lạc thể xác nơi một người đàn ông đứng tuổi. Trong Ningen no Kabe “Bức tường người” (1958-59), ông đề cập đến hiện trạng giáo dục đang cần cải tổ

TIẾT VI : NHỮNG NHÀ VĂN KHUYNH HƯỚNG VÔ SẢN :

Những nhà văn xông xáo nhất thời hậu chiến là những người thuộc hệ phái văn học vô sản có lẽ vì đã chịu im hơi lặng tiếng trong thời chiến. Năm 1945, họ cùng nhau thành lập tổ chức Shin Nihon Bungakukai “ Hội Văn Học Nhật Bản Mới ” với ba nhân vật giữ vai trò chủ yếu là bà Miyamoto Yuriko (Cung Bản, Bách Hợp Tử,1899-1951), các ông Nakano Shigeharu (Trung Dã, Trọng Trị, 1902-79) và Kurahara Korehito (Tàng Nguyên, Duy Nhân, 1902-1988). Mục tiêu của họ là phát triển “ văn học dân chủ chủ nghĩa ”. Còn Kurahara là một nhà lãnh đạo và nhà lý luận. Ông đã ảnh hưởng nhiều đến Kobayashi Takiji, nhà văn vô sản tiêu biểu, đã chết dưới tay cảnh sát trong thời đàn áp. Ông còn để lại tập lý luận văn học Puroretaria Rearizumu (Proletariat Realism) “ Chủ nghĩa hiện thực vô sản ”. Nakano hoạt động trong nhiều lãnh vực, từ tiểu thuyết, thơ đến bình luận. Sau chiến tranh, ông có Goshaku no sake “ Năm be rượu nhỏ[19] ”, (1947) và Muragimo  (1954). Ngoài ra còn phải nhắc đến Tokunaga Sunao (Đức Vĩnh, Trực, 1899-1958), một khuôn mặt đáng kể khác của phong trào văn học vô sản, xuất thân thợ nhà in, đã viết Tsuma yo, nemure “ Mình ơi, hãy ngủ ! ” (1947-50). Đó là những thành quả của các nhà văn vô sản từ ngày trở lại văn đàn.

1) Miyamoto Yuriko (Cung Bản, Bách Hợp Tử, 1899-1951)

Bà sinh ở Tôkyô, tên con gái là Nakajô. Trong lúc còn đang đi học ở Đại Học Phụ Nữ Nhật Bản đã viết Mazushikibito no mure “ Một lũ nghèo đói ” (1916) và được xem như một tài năng đầy hứa hẹn. Nửa chừng bỏ học bà sang Mỹ, kết hôn nhưng thất bại. Từ kinh nghiệm đó bà viết Nobuko “ Cô Nobuko ”(1924-26), nội dung như sau :

Con gái một kiến trúc sư, Sasa Nobuko theo cha qua New York, quen Tsukada Ichirô, 25 tuổi, sinh viên ban cổ ngữ ở đại học C, năm mới 20 tuổi và lập gia đình với anh ta. Về nước, hai vợ chồng lục đục vì lý tưởng khác nhau: Nobuko là mẫu người chiến đấu, hướng thượng trong khi Tsukada chỉ muốn sống an phận.Tsukada chỉ còn có cách sử dụng khả năng làm tình để giữ Nobuko nên Nobuko phải tìm cách thoát thân. Câu truyện về Sasa Nobuko giống cảnh gia đình của chính tác giả Miyamoto Yuriko (cha cũng là kiến trúc sư nổi tiếng) với người chồng trước của bà là Araki Shigeru. Họ đã thôi nhau sau 6 năm chung sống, một việc không dễ thực hiện trong khung cảnh xã hội Nhật Bản đời Taishô (1912-1926). Sau khi viết xong cuốn tiểu thuyết này thì đời bà cũng rẽ qua một hướng khác.

Rời Nhật sang Liên-Xô du học xong, khi trở về Miyamoto Yuriko tham gia phong trào các nhà văn vô sản và vào đảng Cộng Sản. Bà tái hôn với Miyamoto Kenji (Cung Bản, Hiển Trị), một nhân vật lãnh đạo đảng Cộng Sản Nhật. Sau khi bị bắt điều tra, bà vẫn không ngừng hoạt động và viết lách. Sau khi chiến tranh kết thúc, bà trở thành nhân vật chủ chốt của Hội Tân Văn Học Nhật Bản với cơ quan ngôn luận cùng tên. Bà có các tác phẩm Fuuchisô “ Cỏ bên đường ” (1947), Banshuu heiya “Đồng bằng Harima ” (1947), tục biên của Nobuko là Futatsu no niwa “Hai mảnh sân ”, và Dôhyô “ Mốc cây số ” (1948-1951).

Trong “ Đồng bằng Harima ”, Miyamoto Yuriko kể lại cuộc hành trình đi thăm quê chồng ở Hiroshima ngay ngày chiến tranh vừa chấm dứt (15/08/1945), chứng kiến được khung cảnh điêu tàn gây ra bởi chiến tranh và tâm trạng của người dân thời đó, dĩ nhiên với nhãn quan của một người cộng sản. “ Cỏ bên đường ” tả lại giai đoạn đoàn tụ với chồng sau khi ông Kenji được Đồng Minh giải thoát từ nhà tù Abashiri ở đảo Hokkaidô (10/1945). Cuộc tái hợp sau 12 năm xa cách không được đằm thắm như đáng lẽ nó phải là, bởi vì ông trách bà đã chịu ghi tên vào Nihon Bungaku Hôkokukai (Nhật Bản Văn Học Báo Quốc Hội), một tổ chức văn học tuyên truyền thành lập năm 1942 do ký giả và nhà văn Tokutomi Sohô (Đức Phú, Tô Phong, 1863-1957) làm hội trưởng. Tuy việc bất đắc dĩ phải đưa tên vào một tổ chức của chính quyền là một điểm hoen ố trong cuộc đời đảng viên trung kiên nhưng trong “ Mốc cây số ”, bà đã trình bày một cách rõ ràng và thành thực đoạn đường mà cô Nobuko của những năm 1920 đã chọn lý tưởng cộng sản, tự hào đã đề kháng và cho biết vì mình không chấp nhận “ chuyển hướng ” nên đã bị bắt trên 10 lần trước khi lảnh án tù 3 năm.

2) Nakano Shigeharu (Trung Dã, Trọng Trị, 1902-79)

Ông người tỉnh Fukui, tốt nghiệp khoa tiếng Đức Đại Học Đế Quốc Đông Kinh. Đã từng cùng nhóm bạn bè trong đó có Hori Tatsuo ra mắt tạp chí Roba “Con lừa” và kết hợp với Hayama Yoshiki (Diệp Sơn, Gia Thụ) thành lập Hội nghiên cứu chủ nghĩa nghệ thuật Mác-xít (Maru-gei) . Sau đó, ông có chân trong các đoàn thể văn học tiền vệ vô sản, trở thành nhân vật chính của văn học vô sản (Puro-gei). Tập thơ của ông do nhóm Liên minh các nhà văn cánh tả (NAPU) in ra bị cấm lưu hành (1931) nhưng bốn năm sau , một phần của tuyển tập đã được ra mắt độc giả. Ông còn viết cả tiểu thuyết. Trong thời chiến, ông đã trải qua một thời kỳ “ chuyển hướng” tức từ bỏ đường lối cách mạng mà mình đeo đuổi nên mang một tâm sự dằn vặt đau khổ.

Lúc đầu quan hệ giữa các nhà văn cánh tả và lực lượng chiếm đóng Mỹ rất tốt đẹp, nhất là trong việc thanh lọc làng văn.Tháng 6 năm 1946. Odagiri Hideo đề nghị với nhà cầm quyền danh sách trên 20 nhà văn nhà thơ có dính líu đến chế độ cũ trong đó phải kể các tiểu thuyết gia Yokomitsu Riichi, Satô Haruo, Ozaki Shirô, các nhà thơ Saitô Môkichi, Takamura Kôtarô, các nhà phê bình Kobayashi Hideo, Kamei Katsuichirô và Kawakami Tetsutarô. Tuy nhiên mối giao hảo này càng ngày càng xấu đi. Ngay cả trong nội bộ các nhà văn phía tả kể từ thập niên 1950 trở đi cũng có nhiều phức tâm.

TIẾT VI: TRƯỜNG PHÁI HẬU CHIẾN (APRÈS-GUERE):

Vào năm 1946, một số nhà văn cùng chí hướng đã qui tụ chung quanh tờ Kindai Bungaku (Cận Đại văn Học). Đó là Yamamuro Shizuka (Sơn Thất, Tĩnh, 1906- ?), Hirano Ken (Bình Dã, Khiêm, 1907-78), Honda Shuugo (Bản Điền, Thu Ngũ), Haniya Yutaka (Thực Cốc, Hùng Cao), Ara Masahito (Hoang, Chính Nhân, 1923-1979), Sasaki Kiichi (Tá Tá Mộc, Cơ Nhất, 1914- ?), Odagiri Hideo (Tiểu Điền Thiết, Tú Hùng, 1916- ?). Họ tập trung vào bình luận hơn sáng tác, chủ trương rằng chính là con người chứ không phải chính trị mới là cái đích nhắm của nhà văn. Những cây viết tụ họp chung quanh tờ Kindai Bungaku và trào lưu bắt nguồn từ khuynh hướng văn học nay đã được mệnh danh là “ trường phái hậu chiến ” (Sengô-ha) hay Apure.gêru, lấy từ chữ Pháp “ Après Guerre ”.

Các nhà văn khác có người viết lại kỷ niệm thời chiến của mình như trường hợp Umazaki Haruo (Mai Kỳ, Xuân Sinh, 1915-65) trong Sakurajima (Anh Đảo) “ Đảo Sakurajima ” (1946). Riêng về Noma Hiroshi (Dã Gian, Hoằng, 1915-91) ông đến với làng văn với giọng văn sâu sắc trầm lắng khi viết Kurai e “ Bức tranh tối ” (1946). Ông còn kể lại cuộc sống không chút tình người trong quân đội qua Shinkuu Chitai (Chân không địa đới) “ Khoảng chân không ” (1952) và hoàn thành thiên tự truyện Seinen no Wa “ Vòng tròn của tuổi trẻ ” (1947-1970).

Nakamura Shin.ichirô (Trung Thôn, Chân Nhất Lang, 1918-1979), nhỏ hơn Noma ba tuổi, sau khi cho ra mắt Shi no kage no moto ni “Dưới bóng thần chết ” (1946-47) đã có một sự nghiệp phong phú với Sion no Musume-tô “ Những nàng con gái Sion ” (1948), Aishin to shishin “ Thần tình yêu và thần chết ” (1948-49), Nagai tabi no owari ” Cuối cuộc du hành dài ” (1952) và tứ bộ tác (quatrology) Shiki “ Tứ quý) “ Bốn mùa ” (1975-84). Shiina Rinzô (Truy Danh, Lân Tam, 1911-73) viết Shin-ya no Shuuen “ Tiệc rượu giữa đêm khuya ” (1947), Eien naru Yoshô “ Chương sách đầu không kết thúc ” (1948) trong đó ông đã thể hiện được phong cách hiện sinh của mình. Takeda Taijun (Vũ Điền,Thái Thuần) có Mamushi no Sue ( Đuôi rắn hổ mang) (1947), Fuubaika (Phong môi hoa ) “ Hoa truyền theo gió ” (1952), trình bày một nhận thức mới về con người. Ôoka Shôhei (Đại Cương Thăng Bình) thu thập và ghi chép kinh nghiệm chiến trường Phi Luật Tân của ông

A) Những nhà văn nữ hậu chiến khác :

1) Sata Ineko (Tá Đa, Đạo Tử, 1904-1973) :

Bà người tỉnh Nagasaki, xuất thân gia đình samurai nhưng vì hoàn cảnh gia đình, mới 11 tuổi phải vào làm việc ở xưởng chế kẹo ca-ra-men. Tuy học hành không được bao nhiêu nhưng ham đọc sách nên hiểu nhiều về các nhà văn Nhật thời Meiji cũng như các văn hào thế giới như Shakespeare và Hugo. Hết làm việc ở hiệu ăn (nhờ đó quen các ông Akutagawa Ryuunosuke, Kikuchi Kan và Uno Kôji) rồi hiệu sách nổi tiếng Maruzen. Bà lấy chồng nhưng không hạnh phúc nên bỏ ra đi, làm việc ở quán cà phê và quen với các nhà văn vô sản. Sau tham gia phong trào của họ, vào đảng Cộng Sản và cũng có lần bị bắt. Bà thường viết các tác phẩm có tính cách tự thuật như Kyaramen Kôba yori “Viết từ xưởng kẹo ca-ra-men” (1928) nói về kinh nghiệm sống thời trẻ, Kurenai “Màu đỏ” (1936) tường thuật cuộc hôn nhân không hạnh phúc với nhà văn phái tả Kubokawa Tsurujirô (Oa Xuyên, Hạc Thứ Lang, 1903-1974). Tuy nhiên, giống như đa số nhà văn tả khuynh thời đó, bà lại bị chủ thuyết Đại Đông Á cho vào tròng và chấp nhận đi ủy lạo binh lính ở Mãn Châu, Trung Quốc, Mã Lai, Java và Sumatra cũng như trở thành đại biểu trong Đại Hội Các Nhà Văn Khối Thịnh Vượng Đại Đông Á tổ chức vào tháng 8 năm 1943.

Hoạt động thời chiến của bà sẽ có một ảnh hưởng tiêu cực đến những năm tháng sau chiến tranh và bị cả hai bên tả hữu tấn công, ngay cả Miyamoto Yuriko, người bạn cũ. Bà phải chống đở không ngừng và nói lên tình cảm hổ thẹn của mình trong Hômatsu no Kiroku “Ghi chép về bèo bọt” (1948), Kyogi “Lầm lẫn” (1948), Keiryuu “Giòng nước khe” (1964)…Dù vẫn muốn xem đảng cộng sản là mái nhà của mình, bà đã bị khai trừ năm 1951 vì có chân trong một tổ chức không chính thống.

Niềm an ủi của bà có lẽ là sự chung thủy của Tsuboi Sakae, người bạn gái trong làng văn, tuy có tư tưởng xã hội nhưng chỉ đứng bên lề đảng phái.

2) Tsuboi Sakae (Hồ Tỉnh, Vinh, 1899-1967):

Vốn tên Iwai Sakae, Tsuboi là họ chồng. Bà chào đời vào năm 1899, con gái thứ năm trong một gia đình mười người con ở tỉnh Kagawa, phía bắc đảo Shikoku, một dải đất nghèo. Cha làm nghề đóng thùng để nuôi một gia đình chen chúc hai mươi miệng ăn, kể cả hai đứa cháu và mẹ già. Lúc chỗ cha bỏ mối bị phá sản, cảnh nhà sa sút hẳn, ở trường về bà phải chạy đi giữ em cho người ta. Sau lại theo cha làm nghề chở củi thuê kiếm sống. Mười lăm tuổi, làm công ở Sở Bưu Điện, cực nhọc quá, mang hết bệnh này bệnh nọ. Có lẽ vì sớm biết đời khó khăn nên bà thông cảm với người cùng khổ và đã chọn con đường văn học dấn thân.

Thuở nhỏ vì yêu thích văn chương, bà thường lén đọc các tạp chí phụ nữ và sau đó, qua báo chương, biết đến tác phẩm của các nhà văn đương thời. Năm 25 tuổi, bà lên Tokyo, kết hôn với Tsuboi Shigeji, một nhà thơ đồng hương, sáng lập viên của Liên Minh Các Nhà Văn Cánh Tả. Chồng thường xuyên bị bắt bớ vì hoạt động chính trị của ông nên bà lại chịu thêm nhiều điêu đứng.

Bà bắt đầu viết văn từ năm 1934 và sáng tác rất đều tay. Tác phẩm dù tùy bút, truyện ngắn hay truyện nhi đồng đều mang màu sắc xã hội, trong đó có Gekkyuu no Hi “Ngày phát lương,” (1935), Daikon no Ha “Lá củ cải trắng” (1936), Tsuma no za “Địa vị Người Vợ” (1947), Amayo no hoshi “Ánh sao giữa đêm mưa” (1959)…., được đăng tải thường xuyên trên các tạp chí đương thời. Tuy nhiên, quan trọng nhất vẫn là Nijuushi no Hitomi “Mười hai đôi mắt” (1952), trong đó bà kể lại cuộc trùng phùng giữa một cô giáo trường làng trên hòn đảo quê với đám học trò cũ ngày xưa thơ ngây, nay từ chiến tranh trở về, kẻ mất người còn mà có sống thì cũng chịu hậu quả đau thương của giấc mộng bá quyền không nghĩa lý.

Sau một đời mượn ngòi bút để thực hiện hoài bão xã hội, bà mất vì một cơn suyển nặng năm 68 tuổi (1967).

Tên tuổi của bà được đặt bên cạnh những nhà văn phụ nữ cánh tả đầu đàn của phong trào văn học vô sản Nhật Bản. Tuy nhiên, riêng về lối viết, bà giữ được thế quân bình giữa lý tưởng cá nhân và thực tế cuộc sống, không cường điệu mà chỉ bằng lòng diễn tả sinh hoạt và suy tư thường nhật của một phụ nữ bình thường, người mẹ trong gia đình, cũng như bày tỏ tình cảm nhân đạo trước những cảnh ngộ thương tâm.

3) Hirabayashi Taiko (Bình Lâm, Taiko, 1905-1972):

Bà sinh trong một gia đình địa chủ tỉnh Nagano có truyền thống Nho học nhưng đã sớm chịu ảnh hưởng tư tưởng xã hội. Ra trường năm 1922, lên Tôkyô và sinh hoạt cùng với những đoàn thể vô chính phủ. Bà kết hôn với nhà văn vô sản và cũng là nhà phê bình Kobori Shinji (1901-59). Bà có tham gia Liên Đoàn Nghệ Thuật Vô Sản vào năm 1927 nhưng đã sớm tách ra và đi theo hướng riêng của mình. Tác phẩm buổi đầu đáng chú ý có Naguru “Đánh đập” (1928) nói về việc một anh chồng hay đánh vợ. Ở sở làm, anh bị cấp trên đánh đập, về đến nhà, khi vợ bất bình muốn phản đối thì anh ta lại đánh vợ để chứng tỏ anh cũng có người để đánh đập.

Tư tưởng chống quân phiệt có lần thấy trong truyện ngắn Sakura “Anh đào” (1935) đã làm cho vợ chồng bà bị bắt vào năm 1937 và suốt thời gian 1938-45, bà hầu như không viết lách, một phần vì đau ốm.

Danh tiếng của bà nổi lên chỉ từ khi chiến tranh chấm dứt.Tác phẩm của bà lúc đó phần nhiều nói về kinh nghiệm thời chiến như Shuusen Nikki “Nhật ký thời chiến tranh chấm dứt” (1945), Kô iu onna “Người đàn bà như thế này” (1947), Hitori Iku “Đi một mình” (1947), Watashi wa ikiru “Tôi đang sống đây” (1947). Ngoài ra bà còn khai thác chủ đề băng đảng yakuza như trong Chitei no uta “Tiếng hát tự lòng đất” (1948) vì cũng như các nhà văn cánh tả, bà thường chú ý đến đời sống của những người thuộc giai cấp thấp trong xã hội.

Bà bổng rẽ quặt năm 1949 khi biểu lộ thái độ phê phán đảng Cộng Sản Nhật trên mặt báo Shinchô và mang tiếng là người chống Cộng đối với những văn hữu cũ. Tác phẩm quan trọng cuối cùng của bà là Fumô “Khô cằn” (1961-62) kể lại những gì xảy ra trong thời kỳ thành lập nội các xã hội đầu tiên vào năm 1947 lồng trong một câu chuyện gia đình có ông chồng vô tích sự .Bà cũng dành thời giờ để nghiên cứu “đối thủ” lâu năm của mình, Miyamoto Yuriko, và xuất bản một tập luận thuyết về bà này năm 1972. Chẳng bao lâu, Hirabayashi Taiko sưng phổi và chết vì suy tim.

Nhìn lại hoạt động của các nhà văn nữ nói trên, ta thấy văn học thời hậu chiến Nhật Bản đã khai hoa với nhiều cây bút phụ nữ đảm nhận một vai trò rất đáng kể hay nói hơn đã làm sống lại một truyền thống văn học phụ nữ đã vốn có tự nghìn xưa.

B) Phái hậu chiến (đợt I):

1)      Hara Tamiki (Nguyên, Dân Hỉ, 1905-1951) và dòng văn học “ chống bom nguyên tử ”:

Hara sinh năm 1905 ở Hiroshima, thành phố của định mệnh. Thời trung học, ông ham mê đọc thơ Verlaine, Murou Saisei, Hagiwara Sakutarô và văn chương Nga cũng như văn xuôi Uno Kôji. Vào Đại Học Keiô năm 1924 để học văn chương Anh, ông bắt đầu làm thơ haiku và viết truyện ngắn. Ông chịu ảnh hưởng Mác-xít, trường phái Đa-đa và có lần tham gia hoạt động cánh tả trong một thời gian ngắn. Vợ ông mất năm 1944, ông về ở vùng Hiroshima để chứng kiến thảm cảnh sau ngày 6 tháng 8 năm 1945, khi bom nguyên tử rơi xuống quê hương ông. Ông viết Natsu no Hana “Những đóa hoa mùa hạ”, tác phẩm đầu tiên của dòng văn học mà người Nhật gọi là Genbaku bungaku (văn học liên quan đến cuộc dội bom nguyên tử).

Dòng văn học nầy miêu tả thảm trạng gây ra bởi quả bom nguyên tử trên thành phố và trên thân xác những nạn nhân bị bom (hibakusha) cũng như bày tỏ sự phẫn nộ đối với quân phiệt Nhật, chính phủ Mỹ…. và niềm khao khát hòa bình của họ. Những tác phẩm thuộc dòng văn học nầy đã bị nhà cầm quyền chiếm đóng Mỹ kiểm duyệt. Bốn mươi năm sau cuộc dội bom, nhà văn Ôe Kenzaburô đã cho thu thập lại các tác phẩm này trong 15 quyển với “ Những đóa hoa mùa hạ”, Shikabane no machi “Thành phố của những xác người” của Ôta Yôko, Kuroi ame “Mưa đen” (1965) của Ibuse Masuji là những tác phẩm vừa có giá trị văn chương vừa có giá trị tài liệu. Bộ ba tác phẩm “ Những đóa hoa mùa hạ”, “Nhạc mở màn cho một cuộc tiêu diệt,” “Từ giữa đổ nát”, của Hara Tamiki cùng đăng năm 1947 trên mặt báo, có cái dữ dội mà người ta có thể tìm thấy trong cảnh tả địa ngục của Dante bên trời Tây. 

Cái chết của người vợ và cảnh tượng thảm khốc ngày 6 tháng 8 năm 1945 đã để lại một dấu vết quá sâu đậm nơi nhà văn nhưng ngược lại, nó cũng là động cơ giúp ông cố sống thêm vài năm để kể lại bi kịch có một không hai ấy. Ông lao xuống đường rầy xe điện tự sát ngày 13 tháng 3 năm 1951, mười tháng sau khi trận chiến tranh Triều Tiên mở màn.

2) Ibuse Masuji hậu chiến :

Tác phẩm “ Thành phố những xác người ” nói về Hiroshima của Ôta Yôko ghi lại những điều mắt thấy tai nghe hoàn thành vào tháng 11/1945 và chỉ được chính quyền chiếm đóng cho in một phần năm 1948, và sau đó được đăng trọn năm 1950. Bà Ôta còn viết thêm nhiều tác phẩm về sau , tập trung vào việc kể lại những nỗi khổ đau của nạn nhân di chứng bom nguyên tử trong đó có Hanningen “ Con người phân nửa” viết vào giai đoạn chiến tranh Triều Tiên.

Trong khi đó, Ibuse Masuji viết Kuroi Ame “ Mưa đen ” dưới dạng cuốn nhật ký của một ông lão tên Shigematsu, vốn có cô cháu gái Yasuko tuy thoát được trận bom nhưng sau bị nhiễm nước mưa có chất phóng xạ nên mang bệnh. Trong nhật ký, ông già ghi lại những vết cháy phỏng và da thịt mục rã từ từ hiện ra trên một thân thể trước đây lành lặn của cô cháu. Điều đó tương phản với hy vọng muốn sống còn của con bệnh, đang tìm cách chắp vá mảnh đời vỡ nát của mình và nỗ lực của những người tận tụy giúp họ hàn gắn. Yasuko không cách nào có được một tấm chồng. Kẻ mai mối đều lãng xa khi biết đến bệnh tình của cô. Sau đó Yasuko yếu dần, răng long, tóc rụng và chết.

Tuy văn chương chống bom nguyên tử mở đường cho văn học chống chiến tranh nhưng sự chống đối chiến tranh nầy chỉ dựa trên kinh nghiệm đau thương mà họ là nạn nhân chứ không phải là chống chiến tranh bằng cách tố cáo những sự tàn nhẫn mà chính họ là chủ phạm trên các chiến trường Á Châu.Nếu có tố cáo chăng nữa họ cũng chỉ dừng lại ở thái độ tàn ngược của cấp chỉ huy Nhật Bản đối với quân nhân Nhật Bản, trừ vài ngoại lệ như cuốn Umi to Dokuyaku “ Biển và thuốc độc ” trong đó Endô Shusaku nói về việc quân Nhật đã sử dụng tù binh Mỹ làm vật thí nghiệm phản ứng y học trên con người. Có lẽ tư thế tín đồ Công Giáo của Endô Shuusaku làm ông có một thái độ khác hẳn đồng bào của ông vốn có ý thức phạm tội tập đoàn nên muốn quên những mẩu chuyện không vui ấy đi.

3) Noma Hiroshi (Dã Gian, Hoằng, 1915-1991) và tiểu thuyết “toàn thể”

Noma Hiroshi người tỉnh Hyogo, gần Kobe. Ông tốt nghiệp Đại Học Kyôto năm 1938 với một luận văn viết về Madame Bovary của Gustave Flaubert, và là trung tâm của lớp văn sĩ thuộc đợt thứ nhất thời hậu chiến. Ông vào làm việc ở tòa thị chính Osaka, phụ trách vấn đề burakumin là lớp người bị kỳ thị. Có lẽ vì thế ông phát ngôn nhiều về các vấn đề xã hội. Như đã nói ở trên, tác phẩm tiêu biểu có Kurai e “ Bức tranh tối ” và Shinkuu Chitai “ Khoảng chân không”.

Nishikawa Nagao cho rằng Kurai e đã có tầm cỡ của tiểu thuyết mới (nouveau roman) của các nhà văn Pháp Nathalie Saraute hay của Alain Robbe-Grillet. Phần đầu đã được đăng vào năm 1946 trên một trong những tạp chí đã đóng cửa mấy ngay mấy tháng sau. Giới phê bình tỏ ra lưỡng lự khi đánh giá hiện tượng văn học mới mẽ nầy nhưng nó đã  được tiếp đón với tất cả sự nồng nhiệt từ phía độc giả. Qua lối viết có phần nặng nề, nhừa nhựa, tác giả đã diễn tả được một số điều mà người ta không diễn tả được với lời văn thông thường.

Trong tác phẩm kể trên, tác giả trình bày những kỷ niệm chia sẻ trong một ngày đi chơi chung với chúng bạn ở Đại Học Kyôto, khoảng năm 1937 hay 38. Đó là thời quân phiệt đang sửa soạn tấn công Trung Quốc và truy lùng các tổ chức cánh tả đang để đập cho tan. Trong trường Kyôto lúc ấy có một tổ đảng Cộng Sản bí mật chống lại chủ nghĩa đế quốc và Noma là một cảm