Lịch sử văn học Nhật Bản có những giai đoạn “hạ khắc thượng” (gekokujô) tức là “dưới lấn trên” khi văn chương bình dân ảnh hưởng ngược lên văn chương cung đình. Người viết e rằng thế giới nói chung cũng đang đi vào một thời buổi như thế khi văn học đại chúng, vốn bị coi là văn chương thấp kém, không có giá trị cho lắm lại nắm vai trò chủ đạo.Những quyển sách được đọc nhiều và nhớ nhiều hơn cả không phải là tác phẩm của các vị lãnh giải Nobel. Nó là Harry Potter hay Lords of the Ring… những tên sách còn dễ nhớ hơn tên tác giả. Mà văn chương viết ra làm gì nếu không phải là để được đọc nên ta không thể coi thường sức mạnh của văn học đại chúng. Hơn nữa, mục đích tiêu khiển của văn chương đại chúng cũng là một điểm son vì nó đem lại cho ta những giây phút thư giản trong một cuộc sống quá căng thẳng (mai kia sẽ có văn học manga, không chừng đã có rồi cũng nên). Chúng ta thấy rằng văn chương đại chúng còn có thể giải đáp được những vấn đề của thời đại mà không hề tự trao cho mình một sứ mệnh hay nhiệm vụ gì cả. Nhiều tác giả thuộc dòng văn chương thuần túy cũng đã có lần rời bỏ vị trí trên trước của mình để cúi xuống viết văn chương đại chúng.

TIẾT I: VĂN HỌC ĐẠI CHÚNG LÀ GÌ ?

Theo Cécile Sakai,[1] từ điển Kôjien của Nhật định nghĩa văn học đại chúng như một hình thức văn học đối lập với văn học thuần túy và nhắm quần chúng độc giả bình dân. Trong loại nầy, có thể kể đến các loại tiểu thuyết lịch sử[2], tiểu thuyết trinh thám (người Nhật gọi là tantei tức “ thám trinh ”, suiri hay suy lý, deduction), tiểu thuyết kiếm hiệp, tiểu thuyết tình cảm có tính cách gia đình hay yếu tố khôi hài. Kikuchi Kan (trích dẫn trong Taishuu bungakuron, “ Luận về văn học đại chúng ” của Ozaki Hotsuki, 1965) nhận định rằng trong khi văn học thuần túy là cái mà nhà văn viết theo ý mình, văn học đại chúng viết theo thị hiếu của người đọc[3]. Tada Michitarô (trong Taishuu bungaku no kanôsei, Khả năng của văn học đại chúng, 1971) cho rằng trong một thời đại mà khoa học, kỹ thuật hiện đại bước những bước dài khủng khiếp, nền văn học nầy là một hình thức biểu hiện cần thiết để truyền bá, luân lưu những “huyền thoại của đại chúng”.

Cũng theo tác giả Sakai, từ taishuu bungaku hay “văn học đại chúng” (mass literature) bắt đầu có từ 1920 và ra đời với sự phổ cập của các phương tiện truyền thông đại chúng (mass media). Trước kia, để chỉ từng lớp bình dân, người ta dùng những từ như minshuu (dân chúng), shomin (thứ dân), puroreteria (quần chúng vô sản) hay kokumin (quốc dân) tùy theo quan điểm xã hội của người viết.Văn học đại chúng trong bài này có nghĩa định lượng hơn định tính, nhằm chỉ một lớp người khá thuần nhất về mặt văn hóa, không có đặc tính giai cấp và hầu như cấu thành bởi lớp người trung lưu, chiếm đa số trong xã hội Nhật trong giai đoạn kỹ nghệ hóa. 

Dưới thời Edo, để phục vụ cho tầng lớp độc giả đông đảo của người kẻ chợ (chônin) và nông dân, đã thấy xuất hiện các hình như văn nghệ như kôdan, rakugo (thuộc văn nghệ trình diễn), senryuu, kyôka (hai hình thức thi ca), jôruri, kabuki (nghệ thuật sân khấu) cũng như gesaku bungaku (các loại tiểu thuyết mua vui dành cho người bình dân) gồm có kokkeibon (truyện cười), ninjôbon (truyện tình cảm), sharebon (truyện ăn chơi), shunbon (truyện dâm) …Trong các hình thức văn nghệ thời đại mới, về mặt tiểu thuyết, ba thể loại được độc giả lưu ý nhất là tiểu thuyết dã sử (jidai shôsetsu), tiểu thuyết thời mới (gendai shôsetsu) và tiểu thuyết suy luận (suiri shôsetsu, trước kia còn gọi là tantei shôsetsu tức tiểu thuyết trinh thám). Những thể loại phụ thuộc của văn học đại chúng  nhưng có ít nhiều tính văn học là văn chương cho thiếu nhi (jidô bungaku), truyện bằng tranh (các loại kamishibai và manga), thi ca bình dân, kịch bản cho sân khấu bình dân và điện ảnh, ca nhạc cải cách (kayôkyoku), kịch bản truyền hình v.v…

Thời giờ người Nhật dành ra để tiếp xúc với các phương tiện truyền thông đã tăng gấp rưỡi trong khoảng thời gian từ 1960 (3 giờ 01 phút) cho đến 1984 (4 giờ 28 phút). Nếu chỉ nói đến sách vở và truyền hình thì trong năm 1960, họ bỏ ra mỗi ngày trung bình 30 phút để đọc sách báo và 48 phút để xem vô tuyến. Năm 1984, hai con số đó tăng lên đến 45 phút và 2 giờ 19 phút. Điều đó chứng tỏ họ dành thời giờ nhiều cho truyền hình hơn các phương tiện truyền thông khác. Cho nên, văn học cần phải được ảnh tượng hóa để giữ độc giả.

Một cái mốc quan trọng đánh dấu lịch sử của văn học đại chúng là tháng giêng năm 1926 khi tạp chí Taishuu Bungei “Văn Nghệ Đại Chúng” ra đời. Tuy nhiên từ “ văn học đại chúng ” có thể áp dụng cho các tác phẩm đến sớm hơn như Daibosatsu Toge “Đèo Đại Bồ Tát” ra đời năm 1917, những truyện điều tra trinh thám với bối cảnh thời Edo (torimonochô) của Okamoto Kidô (Cương Bản, Kỷ Đường, 1872-1939) đã có từ năm 1917 cho đến tiểu thuyết Hotaru Gusa “Cỏ đom đóm” của Kume Masao và Shinju Fujin “Trân châu phu nhân” của Kikuchi Kan. Thế nhưng phải đợi đến gần 10 năm sau thể loại văn học nầy mới có được cấu trúc vững chãi của nó.

Nếu chấp nhận văn học đại chúng như là văn học là có tính dân tộc, bản xứ thì điều này có thể được chứng minh với tiểu thuyết dã sử vì nó có những đề tài triển khai từ những sự kiện lịch sử xảy ra trong nước như cuộc tranh chấp giữa hai nhà Taira và Minamoto chẳng hạn.Nhưng ta không nên quên rằng văn học đại chúng còn tiếp nhận ảnh hưởng Tây Phương từ các tác phẩm dã sử của Lev Tolstoy, Victor Hugo, Alexandre Dumas Père, Federov Dostoievsky. Riêng về tiểu thuyết thời mới, ngoài những tác phẩm mô phỏng các thể loại văn chương các đời Edo, Meiji (như các thể loại gesaku ninjôbon, katei shôsetsu) thì từ cuối Meiji đến Taishô, ảnh hưởng các nhà văn Pháp, ví dụ Emile Zola, Guy de Maupassant, Anatole France đã được phát hiện trong tiểu thuyết đại chúng của Ozaki Kôyô (trường hợp Konjiki Yasha “Con quỉ kim tiền”) và Tokutomi Roka (trong Hototogisu “Chim cuốc”), rồi sau đó đi vào các tác phẩm của Kume Masao và Kikuchi Kan. Riêng về tiểu thuyết “ suy luận ” (điều tra) thì có thể nói nó phụ thuộc rất nhiều vào văn chương du nhập từ Tây Phương. Trước đó, trong các tiểu thuyết mô phỏng Trung Quốc và tuồng Kabuki, Jôruri thời Edo đã lấy các cuộc điều tra án mạng làm đề tài nhưng về sau, loại tiểu thuyết nầy chóng trở thành nghèo nàn nếu không có nguồn hứng đến từ các bản dịch tác phẩm trinh thám của Edgar Allan Poe, Sir Arthur Conan Doyle hay Agatha Christie.

TIẾT II : TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ ĐẠI CHÚNG :

Nên xem năm 1920 như điểm khởi hành của văn học đại chúng tức là coi giai đoạn Edo–Mejii là nguồn cội xa xưa hay nói khác đi, thời tiền sử của nó.

A) Ảnh hưởng của Kôdan đối với tiểu thuyết dã sử thời Edo-Meiji :

Ta đã biết trước thời Meiji đã có truyền thống kể truyện kôdan (giảng đàm) và rakugo (lạc ngữ).

Trong lãnh vực kôdan tức là truyện kể trước công chúng về đề tài chiến trận, vũ hiệp, báo ân báo oán, nổi tiếng nhất có soạn giả Hakuen (chính ra phải gọi là Nidaime Shôrin Hakuen, Tùng Lâm Bá Viên II [4], 1832-1905). Ông đã viết 62 kôdan, trong đó, nhiều truyện còn lưu hành cho đến ngày nay. Ông giỏi trong địa hạt truyện kể về các tay trộm cướp nên được gọi là “ông Hakuen ăn trộm” (Dorobô Hakuen). Ông đã đáp ứng nguyện vọng của chính quyền Meiji (Minh Trị) là dùng kôdan để giáo hóa dân chúng (với mục đích kanzen chôaku tức khuyến thiện trừng ác) nên có lần được vinh hạnh vào kể truyện hầu thiên hoàng năm 1892.

Người có thể sánh với Hakuen trong lãnh vực rakugo (tức kể truyện ngắn với một kết thúc khôi hài mà không ai lường trước) là Sanyuutei Enchô, Tam Du Đình, Viên Triều, 1839-1900, một nhà sáng tác và diễn xuất sinh trong gia đình vũ sĩ. Ông cũng được vào giúp vui thiên hoàng Meiji. Rakugo của ông sau được chép lại in ra cho quần chúng đọc và phong cách viết theo văn nói trong đó đã ảnh hưởng tới các nhà văn chủ trương “văn ngôn nhất trí”, nói sao viết vậy, như Futabatei Shimei và Yamada Bi.myô về sau.

Nhà xuất bản Tachikawa Bunko đã đóng góp không nhỏ cho văn học đại chúng thời Meiji. Họ đã cho in các tác phẩm của các nhà văn xuất thân là thầy kôdan trong đó có Gyokuden Gyokushusai. Sự tích các nhân vật lịch sử như thiền sư Ikkyuu[5] (Nhất Hưu (1394-1481), kiếm khách Araki Mataemon (Hoang Mộc, Hựu Hữu Vệ Môn, 1598-1638) hay nhà quí tộc Mito Kômon (Thủy Hộ Hoàng Môn tức Tokugawa Mitsukuni, 1628-1700) ngày nay được mọi người Nhật biết là nhờ công lao của nhà xuất bản nầy vậy. Ngoài ra, còn phải kể đến các loại truyện vũ hiệp (buyuuden, vũ dũng truyện), truyện đấu kiếm (kengôtan, kiếm hào đàm), ngay cả cuộc phiêu lưu của Robinson cũng được Nhật hóa (Robinson hyôryuuki). Truyện thiền sư Ikkyuu bán được 4 vạn cuốn, truyện “Sasuke lanh như khỉ” (Sarutobi Sasuke ) 10 vạn cuốn.

Tạp chí Kôdan Kurabu (Câu lạc bộ Kôdan), đã ra mắt năm 1911 và từ đó phong trào phong trào kôdan-mới (shin-kôdan) được hưng thịnh. Giữa các thầy kôdan và ryôkyoku (lãng khúc, còn gọi là naniwabushi,) có một sự cạnh tranh rõ ràng. Ryôkyoku cũng là hình thức kể truyện nhưng giàu nhạc tính hơn. Những hình thức thoát thai từ kôdan nguyên thủy là kôdan chính trị (seiji kôdan) và kôdan xã hội (shakai kôdan), một thứ văn nghệ phục vụ cho tuyên truyền của cả hai cánh hữu và tả.

1) Nakazato Kaizan (Trung Lý , Giới Sơn, 1885-1944) :

Nói đến văn chương kiếm hiệp, không thể bỏ qua tên tuổi Nakazato Kaizan, biên tập viên của nhật báo Miyako. Ông nổi tiếng vì cuốn truyện Daibosatsu Tôge “Đèo Đại Bồ Tát” một tiểu thuyết trường thiên đăng đứt nối suốt trên 30 năm trên mặt báo cho đến ngày tác giả qua đời. Truyện kể về một nhân vật tên Tsukue Ryuunosuke, vũ sĩ vô chủ, đi lang thang khắp nước mà không có lý do. Anh ta là mẫu người theo chủ nghĩa hư vô, làm chuyện tàn ác, giết người như ngoé và không bao giờ tỏ ra hối hận. Hình ảnh tôge (ngọn đèo) trong tác phẩm như thể là ranh giới giữa cái vô minh và hữu minh. Hành động của nhân vật chính có thể hoặc ngã về bên nầy hoặc bên kia. Nhân vật Tsukue đứng giữa ngã ba đường lịch sử vì vào cuối thời Edo, nếu có nhóm vũ sĩ trong tổ chức Shinsen-gumi (Tân Tuyển) ủng hộ mạc phủ thì cũng có nhóm Tenchuu-gumi (Thiên Tru, Thiên Trung), muốn trung hưng thế lực hoàng gia[6].

Tiểu thuyết nói trên vừa nhận ảnh hưởng của Lev Tolstoy và Victor Hugo, cùng lúc lại đậm đà mầu sắc kôdan. Cá nhân Kaizan sinh trưởng trên mảnh đất khai sanh ra cuộc vận động tự do dân chủ của nhóm thanh niên công giáo theo chủ nghĩa xã hội và chống chiến tranh. Ông còn là bạn của Kôtoku Shuusui (Hạnh Đức, Thu Thủy) người bị chính quyền Meiji khép (oan) vào tội đại nghịch nghĩa là mưu toan ám sát thiên hoàng và bị xử tử sau đó. Dĩ nhiên Kaizan đã rất xúc động vì vụ án nầy và sau đó đã tìm về với Phật giáo. Việc xây dựng một nhân vật không chút tình người như Tsukue đã xảy ra trong điều kiện xã hội như thế.

2) Shirai Kyôji (Bạch Tỉnh, Kiểu Nhị, 1889-1980) và Osaragi Jirô (Đại Phật, Thứ Lang, 1897-1973) :

Theo con đường Kaizan đã vạch ra, Shirai Kyôji viết Fuji ni tatsu Kage “Bóng đen đứng trên ngọn Phú Sĩ” nhưng nhân vật của ông hoàn toàn tương phản với nhân vật của Kaizan. Đó là Kumaki Kôtarô, một người hùng không biết sợ và có tác phong chẳng ai chê trách vào đâu được. Truyện xoay chung quanh một cuộc tranh chấp kéo dài ba thế hệ giữa hai gia đình chuyên nghề xây dựng thành quách, tượng trưng cho cuộc tranh chấp giữa Thiện và Ác.

Bên cạnh Shirai Kyôji là Osaragi Jirô, một viên chức bộ ngoại giao am tường văn học Tây Phương, đã xây dựng nên nhân vật Kurama Tengu (Yên Mã Thiên Cẩu), vai chính của trên 40 cuốn truyện đăng rải rác trong 30 năm trời. Đó là một nhân vật thường thay tên đổi họ, dấu khuôn mặt dưới một tấm khăn choàng đen, chiến đấu không mõi mệt chống Shôgun để lập lại quyền hành của Thiên Hoàng. Kurama Tengu luôn luôn gặp nghịch cảnh nhưng lúc nào cũng chiến thắng vẻ vang. Vai trò của Kurama là trừng trị kẻ gian ác, cứu khổ phò nguy, lập lại trật tự xã hội. Osaragi còn viết Akô Rôshi (Xích Tuệ Lãng Sĩ, 1927-28), mượn sự tích 47 người samurai trung nghĩa của phiên trấn Akô báo thù cho chủ cũ, qua đó, ông tạo nên nhân vật Hotta Hayato, một tên gián điệp được gài trong hàng ngũ của họ và trình bày tất cả mọi giá trị tiêu cực của con người nếu đem so với tác phong tích cực của vũ sĩ đạo. Tác phẩm của Osaragi ra đời giữa khi thế lực quân phiệt đang chi phối quần đảo, đã được đánh giá như một hành động đề kháng trước chủ nghĩa bành trướng ”Đại Nhật Bản”. Osaragi còn mượn những sự cố ở Âu Châu như vụ án Dreyfus [7] hay vụ tướng Boulanger [8] ở Pháp để làm đề tài cho một số truyện khác .

Osaragi đã xuất hiện đúng lúc. Xã hội Nhật Bản của thập niên 1920 đang có một cuộc khủng hoảng về văn học vì những tác phẩm quá cao xa của văn đàn không đáp ứng được nhu cầu quần chúng. Shirai Kyôji lúc đó đã kêu gọi các nhà văn phải viết cho đại chúng và phải viết cho hay vì chính ra lúc đó cũng thấy xuất hiện một loại văn chương đại chúng tạp nhạp và rẽ tiền. Từ đó về sau, Osaragi không ngừng để lại những tác phẩm có tầm cỡ, từ Akô Rôshi tiền chiến cho đến Kikyô “ Về quê hương ” (1948) và Tabiji “ Hành trình ” (1956) hậu chiến. 

Sau trận động đất ngày 1 tháng 9 năm 1923 làm chết 90.000 người ở vùng Tôkyô, một biến cố để lại dấu ấn sâu sắc trong sinh hoạt toàn bộ xã hội Nhật Bản, có thể nói quốc gia nầy đã bước vào thời văn hóa đại chúng. Các tạp chí văn học có đối tượng là tầng lớp bình dân nhau thi nhau ra đời như các Kuraku (Khổ Lạc) “Sướng Khổ”, Kingu “Vua”, Shufu no Tomo “Bạn các bà nội trợ”. Có tạp chí đạt được con số tiêu thụ kỷ lục là 750.000 số báo một kỳ. Nội dung đăng tải gồm đủ các thể loại tác phẩm, từ tiểu thuyết tình cảm gia đình đến shin-kôdan (kôdan kiểu mới).

Ngoài ra, vào thời điểm nầy, đã thấy bóng các nhà văn trẻ tuổi như Yoshikawa Eiji (Cát Xuyên, Anh Trị, 1892-1962), cây bút viết truyện dã sử hàng đầu của Nhật Bản hiện đại. Khi ấy, Yoshikawa Eiji vừa tạo nên tên tuổi với Kennan Jonan, “Họa kiếm và họa đàn bà”, 1925-26).

Năm 1926 cũng là năm tạp chí Taishuu Bungei “Văn nghệ đại chúng” ra đời. Shirai Kyôji chiêu tập một nhóm nhà văn chuyên viết truyện lịch sử và tiểu thuyết trinh thám. Họ lấy tên là Nijuuichikai “Hội 21”vì họ gặp nhau mỗi tháng một lần vào ngày 21. Ngoài ra chữ nijuuichinichi (nhị thập nhất nhật) có thể ghép các nét thành chữ Hán đọc là mukashi (tích) có nghĩa là ngày xưa.. Trong đám 11 người tham dự buổi đầu ngoài Shirai Kyôji còn có những tên tuổi đáng nhớ như Naoki Sanjugo (Trực Mộc, Tam Thập Ngũ, 1891-1934) hay Edogawa Ranpo (Giang Hộ Xuyên, Loạn Bộ, 1894-1965).

3) Hasegawa Shin (Trường Cốc Xuyên, Thân, 1884-1963) và truyện giới giang hồ :

Trong loại tiểu thuyết dã sử còn có một chi lưu gọi là matatabi shôsetsu “dịch lữ tiểu thuyết” hay “truyện giới giang hồ” nói về các cô hát dạo và phường cờ bạc rày đây mai đó. Tuy chữ matatabi được dùng kể từ năm 1929 qua Matatabi Waraji “Đôi dép giang hồ”, kịch của Hasegawa Shin. Thế nhưng một nhà văn từ thời Meij, Murakami Namiroku (Thôn Thượng, Lãng Lục 1865-1944), đã viết về hành tung của “ bọn du đãng không nhà không cửa sống trong các thành phố ” (machi yakko). Loại truyện này còn được gọi là loại babichin shôsetsu vì babichin là kiểu tóc hớt giống đuôi ngựa (babi = mã vĩ) của bọn du côn anh chị. Vở kịch Mabuta no haha “Mẹ tôi trong đáy mắt tôi” (1931) cũng của Hasegawa Shin kể lại tấm lòng cao đẹp và hiếu thảo của tên du đảng Banba no Chuutarô, bị mẹ và chị ruồng bỏ . “Người mẹ trong đáy mắt” có nghĩa là hình ảnh lý tưởng của bà mẹ mà Chuutarô tưởng tượng ra và ấp ủ trong tim.

Nhà văn Hasegawa Shin sinh ở Yokohama. Cha làm thầu khoán sắp vỡ nợ, ba năm sau mẹ là Kô bỏ nhà ra đi để lại một ấn tượng khó quên trong trí óc non nớt của ông.Nó đã là nguồn cảm hứng cho tác phẩm văn chương về sau. Ông hành nghề ký giả từ năm 1911 và nhờ tiếp xúc với Akutagawa Ryuunosuke và Kikuchi Kan mà ngòi bút của ông ngày thêm linh hoạt, phần còn lại được vun đắp qua kinh nghiệm cuộc sống khi chung đụng với giới thợ thuyền, giang hồ, đĩ điếm. Tuy nhiên ông cũng có một quan điểm đạo đức rút ra từ kinh nghiệm đó và giữ cho mình suốt đời sáng tác. Trong khoảng 1925-35, ông đã xây dựng tuồng tích từ cuộc đời của bọn cờ bạc matatabi và đã thành công rực rỡ với các vở Kutsutake Tokijirô (tên người, 1928) và Araki Mataemon (tên người, 1936) trong đó chủ đề “ tầm thù phục hận ” (kataki-uchi) được khai thác khéo léo.

4) Yoshikawa Eiji (Cát Xuyên, Anh Trị, 1892-1962) và kiếm khách Miyamoto Musashi :

Kiếm khách Miyamoto Musashi (Cung Bản, Vũ Tàng, 1584?-1645) là một nhân vật hầu như là thần thoại dù ông có thực, sinh ra và sống trong thời Sengoku (Chiến Quốc, 1467-1568) và đầu thời Edo (1603-1867). Ông đã giao đấu trên 60 trận mà không biết mùi chiến bại, đi khắp nước để trau dồi kiếm thuật, lập ra trường phái “hai thanh kiếm “Nitôryuu Kenpô: Nhị đao lưu kiếm pháp”. Năm 1932, khi xảy ra cuộc thảo luận về Musashi giữa các nhà văn đương thời, Naoki Sanjuugo chê bai ông ta trong khi Kikuchi Kan bênh vực. Nhân dịp đó, Yoshikawa Eiji đã viết cuốn tiểu thuyết trường thiên mang tên Miyamoto Musashi đăng liên tiếp trên tờ Journal Asahi xuất bản buổi chiều, suốt khoảng thời gian từ 1935 đến 1939.

Dưới ngòi bút của Yoshikawa, Musashi không còn là một thứ “huyền thoại lưu động” nữa mà là con người bằng xương bằng thịt, biết yêu biết ghét, ngoài tài đánh kiếm còn có những đức tính như hy sinh, nhẫn nại, trung thành, nỗ lực, chịu đựng gian khổ …nghĩa là gồm thu mọi giá trị cao quí của Nho giáo.

Chung quanh Musashi, Yoshikawa đã vẽ ra một số nhân vật điển hình từ người yêu đến kẻ thù: Matahachi, anh bạn thời thơ ấu tượng trưng cho sa ngã và thất bại, Otsuu, người yêu trung thành lẽo đẽo đi tìm dấu vết của chàng, Akemi, cô gái lầu xanh, địch thủ xuân tình nhưng bất hạnh của Otsuu, bà mẹ của Matahachi đuổi theo chàng để trả thù vì nuôi lòng căm hận thay cho đứa con trai, xem Musashi như nguyên nhân những nỗi khổ của con bà (Otsuu đã bỏ rơi Matahachi để theo Musashi). Cuối cùng là Sasaki Kojirô với thanh trường kiếm và chiêu thức “trở mình chém cánh én” (tsubame-gaeshi) lừng danh. Trận quyết đấu giữa Musashi và tay cao thủ tuyệt luân nầy trên bãi biển hoang đảo Ganryuujima (Nham Lưu Đảo) năm 1612 trong hồi chung cục là đỉnh cao nhất của câu chuyện. Truyện có tính cách giáo huấn, được nhà cầm quyền đề cao là “quốc gia dân tộc” trong thời đại mà nước Nhật sắp bước vào cuộc chiến. Sau chiến tranh, tác giả đã phải sửa chữa nhiều chỗ để bớt tai tiếng dính líu với quân phiệt, một phần cũng vì thành công quá lớn của tác phẩm vượt khỏi dự tưởng của mình.

5) Naoki Sanjuugo (Trực Mộc, Tam Thập Ngũ , 1891-1934) :

Naoki Sanjuugo được biết nhiều vì giải thưởng mang tên ông, giải Naoki, cấp cho tác giả có tài về văn học đại chúng, phát mỗi năm hai lần một lượt với giải Akutagawa.. Dĩ nhiên, ông là cây bút cự phách của văn nghệ đại chúng nhưng trong quá khứ, con người chính trị của ông cấu kết quá gần gũi với quân phiệt Nhật nên ngày nay người ta chỉ có thể nhắc nhở bằng vài dòng ngắn gọn. Tháng giêng 1932, ông đã cho ra mắt tuyên ngôn “chấp nhận theo chủ nghĩa phát xít trong vòng một năm” và tạo một xì-căn-đan vào thời đó. Ông lượm tin cả từ bộ tư lệnh quân đội Nhật khi viết những truyện dự báo chiến tranh như Taiheiyô Sensô “Chiến tranh Thái Bình Dương” (1931). Về lãnh vực truyện dã sử, ông đã miêu tả cuộc tranh chấp quyền lực của các phe phái nội bộ một phiên trấn (han) thời Edo trong Nangoku Taiheiki “Ký sự về hòa bình ở phương Nam” (1930-31). May cho ông đã chết vì chứng đau màng óc năm 1934, trước khi chiến tranh bột phát để khỏi chứng kiến những tang tóc nó gây ra mà ông không thoát khỏi trách nhiệm tinh thần.

B) Tiểu thuyết lịch sử trước và trong thế chiến :

Từ sau chính biến ngày 26/02/1936 (Ni-ni-roku Jiken) tức lạ vụ nổi dậy bất thành của nhóm sĩ quan trẻ có đầu óc phát-xít, để vỗ an quân đội, giới quân sự ngày càng được chính phủ trao thêm quyền hành chính trị. Trong khoảng thời gian đó cho đến khi Nhật Bản nhảy vào tham chiến bên cạnh phe Trục cùng với cánh quốc xã Đức và Ý, giới văn nghệ trong nước bị Cục Tình Báo của Bộ Nội Vụ theo dõi kỹ lưỡng hơn trước. Theo yêu cầu của cơ quan nầy, trên hai mươi nhà văn được gửi đi chiến trường Nhật Trung năm 1937 để thu thập tin tức phục vụ tuyên truyền. Nhóm họ có nhiều nhà văn thuộc dòng văn học đại chúng. Tuy nhiên không phải ai cũng vâng phục vì có một số nhà văn thà gác bút chứ không chịu tiếp tay.

Văn học đại chúng trước và trong chiến tranh trở nên ảm đạm ngoại trừ những cố gắng của nhóm Shinshôsetsu-sha (Tân tiểu thuyết xã), tên một nhà xuất bản, với Hasegawa Shin (Trường Cốc Xuyên, Thân) và Haji Seiji (Thổ Sư, Thanh Nhị) . Từ nhóm người cộng tác với cơ sở nầy, một văn đoàn tên Shinyôkai (Tân Ưng Hội = Hội Chim Ưng Mới) được thành lập, chủ trương bám sát lịch sử để viết về những nhân vật sống thực chứ không sử dụng hư cấu. Bên cạnh họ còn có nhóm Bungaku Kensetsu (Văn Học Kiến Thiết) của nhà xuất bản cùng tên đã có công đưa tên tuổi của Kaionji Chôgorô đến với văn đàn. 

1) Kaionji Chôgorô (Hải Âm Tự, Triều Ngũ Lang, 1901-1977) :

Sinh ở Kagoshima, vùng cực nam Nhật Bản, Kaionji Chôgorô là một nhà giáo trẻ, bắt đầu viết từ 1929 và đoạt giải Naoki năm 1936 với tác phẩm Tenshô Onnna Gassen “Chuyện tranh chấp giữa phụ nữ năm Tenshô” đăng trên tạp chí Ôru Yomimono “ Tập đọc của đại chúng ”. Sau đó, ông chuyển qua loại tiểu thuyết có tính lịch sử hơn như Sadô Taikôki “Trà đạo thời tể tướng Toyotomi Hideyoshi”, trong đó ông đề cao vai trò của trà sư Sen no Rikyuu (Thiên, Lợi Hưu, 1522-1591) tượng trưng cho mẫu người trí thức. Rikyuu đã đưa nghệ thuật uống trà lên hàng triết học, là một nghệ sĩ yêu chuộng hòa bình lại bị cường quyền sát hại (Hideyoshi đã buộc Rikyuu mổ bụng tự sát). Chính quyền thời ấy phê phán quan điểm của tác giả vì họ đứng về phía Hideyoshi, ông thần chiến tranh đã từng xua quân tấn công Triều Tiên và là anh hùng đã góp công bình định nước Nhật hồi thế kỷ 16.

Như thế trong thời chiến cũng đã có những nhà văn tìm cách đối kháng lại chủ trương của một nhà nước chỉ muốn lôi kéo quốc dân vào cuộc chiến tranh bành trướng. Năm 1940, một số tạp chí đã ngừng đăng tiểu thuyết đăng nhiều kỳ của Kawaguchi Matsutarô (Xuyên Khẩu, Tùng Thái Lang, 1899-1985) và Osaragi Jirô (Đại Phật, Thứ Lang, 1897-1973)…là những tên tuổi của văn học đại chúng thời đó đã tỏ ra thiếu sốt sắng trong việc phục vụ chiến tranh. Một số khác như Nakazato Kaizan (Trung Lý, Giới Sơn)  hay Yamate Kiichirô (Sơn Thủ, Thụ Nhất Lang) cũng chứng tỏ tinh thần bất hợp tác một cách khá kín đáo bằng cách tuyên bố rằng nội dung truyện của mình không có gì đi ngược lại đường lối nhà nước. Họ tiếp tục viết những truyện với đường hướng khá độc lập. Trường hợp Tomita Tsuneo (Phú Điền, Thường Hùng, 1904-1967) cũng đáng nhắc đến. Nhân vật Sugata Sanshirô trong tiểu thuyết cùng tên viết năm 1942 nói về người thanh niên có lý tưởng đã nỗ lực tìm tòi học hỏi, đưa nhu đạo lên hàng một nghệ thuật chiến đấu và đạo lý làm người.Truyện nầy thuộc loại tiểu thuyết có tính cách giáo dục (Bildungsroman) tích cực và tươi mát nên gây được tiếng vang rất lớn trong quần chúng. Tomita Tsuneo chính là con trai của người khai sáng nên một trường phái chính của nhu đạo Nhật Bản nên có thể nói đây là một tác phẩm có tính chất tự thuật..

2) Yamamoto Shuugorô (Sơn Bản, Chu Ngũ Lang (1903-1967) :

Khi nói về các tác giả viết cho tuổi trẻ, không thể nào bỏ qua Yamamoto Shuugorô, tiểu thuyết gia văn học đại chúng người tỉnh Yamanashi gần Tôkyô, thường lấy niềm vui nỗi buồn trong cuộc sống làm đề tài. Ông tên thật là Shimizu Satomu, còn biệt hiệu Yamamoto Shuugorô là tên người ân nhân đã cấp tiền cho ông ăn học. Vì nghèo khổ, ông đi tìm nguồn vui trong văn chương.

Ông bắt đầu cầm bút từ 1926 với Sumadera fukin “Cạnh chùa Suma” nhưng chỉ được để ý nhờ Nihon Fuudôki (Nhật Bản phụ đạo kí) “Ghi chép về phụ nữ Nhật Bản” (1943-44) tác phẩm có giọng văn nhẹ nhàng trình bày về những người đàn bà can đảm, yêu chồng, thương con … đúng như truyền thống của gia đình Nhật Bản nhưng cũng gài vào đó tư tưởng yêu hoà bình và hòa hợp, nghĩa là khác với dòng tư tưởng chủ lưu của thời chiến. Khi chiến sự kết thúc, Shuugorô sẽ đại diện cho một dòng văn học lịch sử trung dung nghĩa là đứng giữa hư cấu và thực chứng với tác phẩm ăn khách Momi no ki wa nokotta “ Chỉ mỗi cây bách là còn lại ” (1954-56).

Ông được nhiều đề nghị trao giải thưởng văn học nhưng luôn luôn từ chối vì cho rằng độc giả là những kẻ duy nhất có thể đánh giá mình.

C) Tiểu thuyết dã sử từ sau 1945 :

Sau khi Nhật đầu hàng ngày 2/9/1945, một số tiểu thuyết gia viết truyện dã sử bị Bộ Tư Lệnh Lực Lượng Chiếm Đóng cấm hành nghề trong một khoảng thời gian, trong đó có Yoshikawa Eiji với lý do nhân vật Miyamoto Musashi là sản phẩm của chế độ phong kiến. Việc Yoshikawa tôn xưng hình ảnh của Musashi có nghĩa tiếp tay cho chế độ quân phiệt. Nhà đương cục Mỹ đã bắt tác giả chữa nội dung bằng cách bỏ những đoạn có lập trường quốc gia quá khích trước khi cho tái bản. Nói chung, tiểu thuyết có màu sắc dã sử (jidai shôsetsu), tiểu thuyết kiếm hiệp (kengô shôsetsu) nghĩa là loại đề cao vũ sĩ đạo, khuyến khích lối suy nghĩ quân nhân, đều bị chính quyền chiếm đóng cấm tuyệt. Tuy vậy, loại truyện điều tra cảnh sát với bối cảnh thời Edo (torimonochô) cũng như loại truyện tuy nói về thời xưa nhưng với nội dung vui nhộn hoặc lạc quan thì được dung thứ. Mặt khác, tuy Nakazato Kaizan đã mất (1944) nhưng Osaragi Jirô hãy còn. Ông tiếp tục viết tiểu thuyết lịch sử cho đại chúng nói riêng và thuần túy văn học nói chung Còn lệnh cấm của chính quyền quân sự Mỹ thì đã được rút lại từ khoảng năm 1948-49.

Trong thời gian nầy, các tác giả tiểu thuyết thuần túy văn học cũng mượn trang giấy của các tạp chí có tính đại chúng để đăng tác phẩm của mình. Đó là trường hợp của Kawabata Yasunari, Mushanokoji Saneatsu, Niwa Fumio. Tác phẩm họ được đặt bên cạnh tác phẩm các nhà văn đại chúng như Hasegawa Shin, Kawaguchi Matsutarô (Xuyên Khẩu, Tùng Thái Lang) [9], Murakami Genzô (Thôn Thượng, Nguyên Tam) hay Tomita Tsuneo (Phú Điền, Thường Hùng). Sự sống chung nầy đã làm nẩy sinh ra một loại tiểu thuyết mà nội dung có tính thỏa hiệp, đứng giữa hai thể loại, tên gọi chuukan shôsetsu “tiểu thuyết trung gian”. Điều đó còn có nghĩa là trong các tạp chí chuyên môn về loại “tiểu thuyết trung gian”, các thể loại dã sử, tình cảm, trinh thám (hay suy luận = suiri), dâm tình được sắp bên cạnh nhau. Các nhà văn như Kikuchi Kan, Kawaguchi Matsutarô hay Osaragi Jirô đều có dịp thử tài mình trong hai lãnh vực. Có cả trường hợp nhà văn Hayashi Fubô (Lâm, Bất Vong, 1900-1935) nổi tiếng nhờ tiểu thuyết dã sử nhưng khi viết tiểu thuyết thuần túy văn học thì dùng hai bút hiệu Tani Jôji (Cốc, Nhượng Thứ) và Maki Itsuma (Mục, Dật Mã). Nói một cách khác, không như giai đoạn tiền chiến khi mà các tác giả cố thủ trong lãnh vực chuyên môn của mình (ví dụ Kaizan chỉ viết truyện dã sử, Ranpo chỉ viết truyện trinh thám), văn học hiện đại đã qui tụ được các tác giả từ những chân trời khác nhau.

Sau vài năm im lặng, Yoshikawa Eiji xuất bản Takayama Ukon [10](1948-49), truyện nói về một lãnh chúa thế kỷ 16 bị mạc phủ bắt tội vì che chở giáo dân và Shin-Heike Monogatari (Truyện Heike bộ mới, 1950-57), trong đó Yoshikawa nhìn lại cuộc thư hùng giữa hai nhà Taira và Minamoto “in trong hai cái kính quá khứ và hiện tại”. Cái kính hiện tại ở đây là Nhật Bản của thời Mỹ chiếm đóng và thời điểm khi hai cuộc chiến tranh lạnh và chiến tranh Triều Tiên (6/1950-7/1953) bắt đầu. Mới ngày nào phái quân phiệt còn bị thanh trừng (1945-48) mà nay, lịch sử đổi dòng sang trang, một cuộc thanh trừng mới đã diễn ra và nạn nhân là những người thuộc phía tả hay bị tình nghi có cảm tình với họ.

Yoshikawa Eiji tiếp tục viết lại với phong cách mới những truyện dã sử nổi tiếng thời xưa như Taiheiki (Thái Bình Ký, 1368?-1379?) Ông cho ra mắt Shinhon Taiheiki (Taiheiki bộ mới, 1958-61) và khi ông chết năm 1962, đã để lại tên tuổi của mình như nhà văn đại chúng sáng giá nhất. Quyển Miyamoto Musashi đã được in đi in lại nhiều lần và đạt được con số xuất bản khổng lồ là 120 triệu cuốn và chắc chắn hãy còn được tái bản.

1) Zatôichi , hiệp sĩ mù “nghe gió kiếm” :

Nhà văn Hasegawa Shin, người nổi tiếng trước chiến tranh với loại tiểu thuyết nói về giới giang hồ cờ bạc (matatabi shôsetsu), nay chuyển qua loại tiểu thuyết lịch sử có thu thập tư liệu kỹ càng hơn, tục gọi là “tiểu thuyết thực lục” (jitsuroku shôsetsu). Trước hết là loại tiểu thuyết về tù nhân chiến tranh như trong Nippon Horyoshi “Truyện tù nhân chiến tranh Nhật Bản” (1949-50), sau đến loại phục thù rữa hận như trong Nippon Katauchi Isô “Khuôn mặt khác của những cuộc phục thù Nhật Bản” với dụng ý trình bày với tinh thần phê phán những hiện tượng xã hội đã bị chính quyền quân phiệt thần bí hóa trong thời chiến.

Hasegawa mất năm 1963 nhưng phong cách sáng tác “ lập một cái bia tưởng nhớ những người bị lịch sử bỏ quên ” của ông vẫn còn được tiếp nối. Nhân vật lịch sử thời Duy Tân như bá tước Katsu Kaishuu (Thắng, Hải Chu), cha đẻ của hải quân Nhật Bản, hay kiếm khách mù, trọc tóc, làm nghề đấm bóp “nghe gió kiếm” Zatôichi (Tọa Đầu Thị) đã được đưa vào văn học bởi Shimozawa Kan[11] (Tử Mẫu Trạch, Khoan, 1892-1968). Zatôichi được hãng Daiei (Đông Ảnh) khai thác thành một loạt phim vào khoảng thập niên 1960-70 với nam tài tử Katsu Shintarô (Thắng, Tân Thái Lang) chủ diễn. Sau khi Shimozawa mất, Sasazawa Saho (“Thế” Trạch, Tả Bảo, sinh năm 1930) đã nối tiếp truyền thống dòng văn học matatabi, với nhân vật trung tâm là chàng lãng tử Kogarashi Monjirô rày đây mai đó không phục tùng ai, không theo một luân lý đạo đức nào, đã khơi dậy lên được một phong trào xã hội với sự tiếp sức của những kịch bản truyền hình và tác phẩm điện ảnh.

2) Ninja và văn học :

Từ năm 1946, Osaragi Jirô đã sáng tác trở lại trong nhiều lãnh vực một lúc với những đề tài có tính cách quốc tế hơn. Ông lấy bối cảnh ở Pháp (Paris) hoặc Nam Mỹ (Panama) và sử dụng sự thực lịch sử nhiều hơn để làm tư liệu cho tác phẩm.Trong khi đó các nhà văn lớp trẻ đi tìm nguồn cảm hứng mới với loại ninja (nhẫn giả) tức loại hiệp sĩ cứu khổn phò nguy, gián điệp hay đặc công “đánh thuê”, đã từng xuất hiện trong các kôdan từ thời Edo và Meiji. Ba tác giả nổi tiếng trong lãnh vực “ văn học ninja ” nầy là Gomi Yasusuke (Ngũ Vị, Khang Hựu, 1921-80), Yamada  Fuutarô (Sơn Điền, Phong Thái Lang, sinh năm 1922) và Nanjô Norio (Nam Điều, Phạm Phu, sinh năm1908).

Gomi Yasusuke, còn gọi là Kôsuke đã cho đăng tên tuần san Shinchô Yagyuu Bugeichô “Bí kíp vũ nghệ phái Yagyuu” trong khoảng thời gian từ 1956 đến 1958. Phái Yagyuu (Liễu Sinh, tên một vùng đất) là nhóm gián điệp giỏi về kiếm thuật và ninpô (nhẫn pháp hay kỷ thuật ninja) được các Tướng Quân nhà Tokugawa dùng để tiêu diệt phe phái đối lập. Loại truyện nầy được khán giả hâm mộ một phần vì tình tiết ly kỳ, một phần vì cách nhìn của tác giả về những người nầy rất độc đáo. Ninja không phải là những cá nhân độc lập, họ chỉ là những con nộm rối bị mạc phủ khuynh đảo. Cảnh ngộ họ giống như những người salaryman trong thời đại mới tuy có tài nhưng bị chủ điều khiển và nội dung của truyện như thể tấm gương “phản chiếu ”cuộc sống thường nhật của con người hiện đại.

Yamada Fuutarô thì viết về ninja nhưng nội dung truyện ông chứa một bầu không khí điên loạn, đầy bạo lực và dâm tình. Nanjô Norio cũng không đi ra ngoài chủ đề bạo lực, thường miêu tả khoái cảm khi hành động tàn ngược hoặc bị ngược đãi (sado-masochism).

Có thể xem loại văn học nầy gần gủi nhất với các hình thức nghệ thuật sử dụng phương tiện truyền thông, đặc biệt điện ảnh và truyện tranh họa (manga).

3) Shibata Renzaburô (Sài Điền, Luyện Tam Lang, 1917-1978) :

Trước thế chiến, ta đã làm quen với những nhân vật tiêu cực kiểu Tsukue Ryuunosuke trong tác phẩm của Nakazato Kaizan, kiểu Tange Sazen của Hayashi Fubô hay Hotta Hayato của Osaragi Jirô. Sau 1945, loại nhân vật nầy lại xuất đầu lộ diện trong tác phẩm của Shibata Renzaburô qua hình ảnh Nemuri Kyôshirô (Miên, Cuồng Tứ Lang). Truyện nhan đề Nemuri KyôshirôBurai Hikae “Ghi chép về cuộc đời lãng tử của Nemuri Kyôshirô” của Shibata Renzaburô đã được đăng trong tuần báo Shinchô khoảng 1956-58..

Con trai vô thừa nhận của một nhà truyền giáo Bồ Đào Nha sa đọa và một công nương Nhật Bản, Nemuri vì cớ nguồn gốc “nhơ nhớp” của mình đã đâm ra nỗi loạn đập phá xã hội. Vũ sĩ vô chủ, anh ta lang thang khắp nơi để xem có ai đánh kiếm giỏi hơn mình không và bê tha tình ái suốt dọc đường. Lối chiến đấu của anh ta tên gọi Engetsu sappô “Yển nguyệt sát pháp” là một thủ đoạn không quang minh chính đại vì lợi dụng cả thuật thôi miên để hạ địch thủ.Lần đầu tiên trong lịch sử tiểu thuyết Nhật Bản có được một nhân vật phân nửa Nhật Bản mà thôi và câu chuyện được kể chẳng có tính cách luân lý, tôn giáo hay lịch sử mà chỉ có tính cách tiêu khiển.

4) Yamamoto Shuugorô hậu chiến :

Trong khi đó, Yamamoto Shuugorô vẫn giữ phong cách dã sử cổ điển nghĩa là đặt vị trí tác phẩm của mình giữa hai yếu tố lịch sử và hư cấu. Sau thế chiến, ông viết Momi [12] no ki wa nokotta “ Chỉ mỗi cây bách là còn lại” (1954-56) với bối cảnh cuộc tranh chấp việc kế nghiệp của dòng họ lãnh chúa Date ở Sendai (Đông Bắc Nhật Bản) vào thế kỷ 17. Nhân vật Harada Kai vốn bị xem như là người có trách nhiệm trong biến cố nầy, dưới ngòi bút của Shuugorô, chỉ là nạn nhân của Mạc Phủ muốn tiêu diệt một phiên thần quá mạnh. Ông ta tượng trưng cho một cá nhân cứng cõi như tùng bách, chống trả lại những sức ép quá to lớn so với bản thân (mạc phủ, phiên trấn, liên hệ chính trị xung quanh và xã hội) để cố giữ vững cơ nghiệp của chủ mình.

Sau đó, Shuugorô còn viết Akahige Shinryôtan “Truyện Akahige chẩn bệnh” (1958) nói về ông thầy thuộc thời Edo với tác phong dị thường có cái hỗn danh Râu Đỏ (Akahige), đã được đạo diễn Kurosawa Akira dựng thành phim, và Nagai Saka “ Quãng dốc dài ” (1964-66).

Nhân vật kiếm khách Miyamoto Musashi của Yoshikawa cũng không phải không có địch thủ. Gomi Yasusuke đã viết Futari no Musashi “Hai người tên Musashi”(1956-57), trong đó, ông tạo nên một Musashi thứ hai đi theo giúp nhân vật chính mỗi khi gặp biến cố. Mục đích của ông là chống lại sự thần thánh hóa người kiếm khách nầy.

5) Murakami Genzô (Thôn Thượng, Nguyên Tam, sinh năm 1910) :

Murakami Genzô (sinh năm 1910) cũng theo chiều hướng đó khi ông cho ra đời Sasaki Kojirô (Tá Tá Mộc, Tiểu Thứ Lang, 1949-50), trong đó Sasaki, đối thủ bất hạnh của Musashi trong trận quyết đấu ở hồi chung cuộc mới là. nhân vật chính. Hình ảnh của Kojirô là người hưởng lạc, tương phản với lối sống khắc kỷ của Musashi.

Người ta còn nhớ đến Murakami Genzô như nhà văn đã làm sống lại nhân vật Mito Kômon (Thủy Hộ, Hoàng Môn) , ông chú của tướng quân Tokugawa. Mito Kômon tên thật là Tokugawa Mitsukuni, một học giả Khổng Giáo và là người hiền đức, được trình bày như viên quan ngự sử vi hành trong dân gian, cùng bộ hạ thân tín vũ nghệ tuyệt luân trừng trị tham quan ô lại, cứu vớt dân đen. Truyện Mito Kômon (đăng năm 1956-1959 và 1961-62  trên tuần báo Sandei Mainichi ra ngày chủ nhật) đã được dựng thành kịch bản truyền hình chiếu suốt mấy mươi năm.

6) Yamaoka Sôhachi (Sơn Cương, Trang Bát, 1907-1978) :

Là một trong những tác gia gần gủi với Hasegawa Shin, Yamaoka Sôhachi cũng đi theo dòng văn học đại chúng chính thống như Murakami Genzô. Ông là con nhà nông vùng Niigata, lúc đầu đi buôn, chỉ đến với văn chương từ năm 1934 nhưng trong giai đoạn 1940-45 đã nổi tiếng. Do đó, sau chiến tranh ông cũng nhà cầm quyền Mỹ cấm viết. Từ năm 1950, ông cho đăng tiểu thuyết trường giang (roman-fleuve) Tokugawa Ieyasu nói về ông Tướng Quân khai nghiệp cho một triều đại gần ba trăm năm (1600-1867). Ieyasu khi là cậu bé Matsudaira Takechiyo từ một lãnh địa Mikawa nhỏ và mong manh xen kẻ giữa hai thế lực láng giềng vững mạnh là họ Oda và Imagawa, đã leo lên mọi bậc thang từ thấp đến cao, vượt mọi khó khăn, nhiều khi phải hy sinh cả đồng bọn để giành được thiên hạ. Đó là một tiểu thuyết đăng nhiều kỳ (feuilleton) dài chưa từng có vì nó kéo dài từ 1950 đến 1967.Qua câu chuyện lập thân và lòng kiên trì dẫn đến thành công của Ieyasu, ông muốn gieo một niềm hy vọng vào lòng người Nhật đã mất niềm tin từ ngày bại chiến.Yamaoka là một nhân vật có đầu óc chính trị bảo thủ nên ông muốn kín đáo khuyến khích lớp người trẻ thời đó nên noi theo cách quản lý kinh tế và nhân sự của Ieyasu để xây dựng lại nước Nhật.

7) Kaionji hậu chiến :

Bên cạnh Yamaoka Sôhachi nhưng với ý thức hệ đối lập, Kaionji Chôgorô vẫn tiếp tục sáng tác sau chiến tranh. Tác giả của tác phẩm nói lên ước vọng hòa bình Sado Taikôki (Trà Đạo Thái Bình Ký, 1940) lần nầy cho ra mắt Taira no Masakado (Bình, Tướng Môn, trên nhật báo Sankei, 1954-57) kể lại cuộc phản loạn của tướng Taira no Masakado (?-940) thời Trung Cổ và thời gian nắm chính quyền ngắn ngủi của ông. Sự thực lịch sử đã được tôn trọng cho ta thấy Kaionji cũng nằm trong trường phái thực chứng như Shuugorô và Sôhachi. Ông còn viết thêm Saigô Takamori (Tây Hương, Long Thịnh, trên Journal Asahi, 1961-65) và Ten to Chi to “Cùng với Đất Trời” (trên Shukan Asahi, 1960-62).Truyện trước kể lại cuộc đời của tướng Saigô Takamori (1827-1877), người đồng hương Kagoshima với tác giả. Saigô là nhân vật kiệt xuất, một trong những quốc phụ của thời Duy Tân tuy cuộc đời kết thúc với định mệnh bi đát khi ông khởi binh chống lại thiên hoàng ở vùng Tây Nam (1877) và thất bại phải tự sát. Truyện sau nói về Uesugi Kenshin (Thượng Sam, Khiêm Tín, 1530-1578), danh tướng giàu lòng nghĩa hiệp và đầy thao lược của thời Chiến Quốc Nhật Bản (Sengoku, 1467-1568).

8) Shiba Ryôtarô (Tư Mã, Liêu Thái Lang, 1923-1996) :

Shiba Ryôtarô tên thật là Fukuda Teiichi, lúc còn nhỏ đã ham lục lọi sách vở thư viện. Đang đi học khoa Mông Cổ ở Đại Học Ngoại Ngữ Osaka thì bị bắt lính gửi đi chiến trường Trung Hoa (1941). Về nước làm ký giả cho báo kinh tế Sankei và bước vào làng văn hơi trễ (1960). Ông đoạt được giải Naoki với Fukurô no Shiro “ Thành chim cú ” đăng trong nhật báo Chuugai (1959-60), nói về giới ninja. Trong nhiều năm, ông chuyên viết về loại tiểu thuyết nầy trước khi chuyển qua đề tài về những nhân vật lịch sử sống trong hoàn cảnh đất nước biến loạn, ví dụ như Sakamoto Ryôma (nhân vật chính của Ryôma ga yuku, “ Ryôma xông pha ” (1962-66) trước thời Mnh Trị Duy Tân. Ryôma tức Phản Bản, Long Mã (1835-1867), vũ sĩ phiên trấn Tosa, cùng với Saigô Takamori có công tập hợp các thế lực cần vương chống Mạc Phủ. Vì có nhiều ý kiến quá táo bạo so với thời buổi, Ryôma đã bị địch thủ không rõ là ai ám sát khi sự nghiệp duy tân chưa thành.

Sau đó, Shiba chuyển qua đề tài các nhân vật thời Chiến Quốc Nhật Bản với Kunitori Monogatari “ Truyện đoạt nước ” (đăng trên Sandei Mainichi, 1963-1966), Kômyô ga tsuji “ Ngã rẽ công danh ” (1965). Ông là đại biểu cuối cùng của trường phái chính thống của tiểu thuyết lịch sử nhưng khác với Kaionji Chôgorô, ông nghiêng về khía cạnh tiêu khiển của văn chương, biết giải thích lịch sử và hành động của các nhân vật bằng cái nhìn phóng khoáng và độc đáo.   

Cần nói thêm là Shiba đã hoàn thành một tác phẩm đồ sộ trong lãnh vực tùy bút. Kaidô wo yuku “ Đi trên đường cái ” là một bộ gồm nhiều tập văn du ký nhưng đã bộc lộ được quan niệm lịch sử và cái nhìn phê phán có tính cách xây dựng của ông đối với xã hội Nhật Bản. Ngoài ra, ông còn để lại Saka no ue no kumo “ Mây trên con dốc ” nói về mối giao tình giữa hai quân nhân lập được chiến công trong trận Nhật Nga và nhà thơ Masaoka Shiki, mô tả không khí tuổi thanh xuân thời Meiji (1969-72), cũng như Yo ni sumu hibi “ Những ngày sống trên đời ” (1971), Tobu ga gotoku “ Như bay bỗng ” (1975-76).

D) Tiểu thuyết lịch sử những năm 1970 :

Đặc điểm của thời nầy là những nhà chuyên môn viết tiểu thuyết lịch sử càng ngày càng bị các tác giả “ đa năng ” thay thế. Có lẽ một phần việc viết tiểu thuyết lịch sử thực chứng (khuynh hướng gần đây) đòi hỏi qua nhiều công sức tìm tòi tài liệu. Do đó, tương lai của loại tiểu thuyết lịch sử quả là một nghi vấn.

Điểm thứ hai cần lưu ý là các tiểu thuyết đăng dài hạn trên báo chương đã nhường chỗ cho kịch bản truyền hình, phần lớn dựa vào các tác phẩm có tiếng trước kia như Katsu Kaishuu hay Shinsen-gumi Shimatsuki vv…nói về những nhân vật lịch sử thời Minh Trị chứ không phải các tác phẩm hiện đại. Tiểu thuyết đăng dài hạn cũng bị sách khổ bỏ túi đánh bại vì loại nầy gọn gàng và rẻ tiền hơn.

Các người viết tiểu thuyết lịch sử như Yamaoka Sôhachi, Yamamoto Shuugorô, Kaionji Chôgorô, Shibata Renzaburô, Gomi Yasusuke, Yamate Kiichirô vv…..lần lượt qua đời trong thập niên 1970. Thay thế vào đó là Inoue Yasushi (Tỉnh Thượng, Tịnh, 1907-1991), Nitta Jirô (Tân Điền, Thứ Lang, 1912), Minakami Tsutomu (Thủy Thượng, Miễn, 1919) và các nhà văn nữ như Nagai Michiko (Vĩnh Tỉnh, Lộ Tử, 1925), Sugimoto Sonoko (Sam Bản, Uyển Tử, 1925) và Ariyoshi Sawako (Hữu Cát, Tá Hòa Tử , 1931-1984) đã tiếp nối sự nghiệp của họ. Tất cả đều trở thành nhà văn đa năng, không ai còn có thể xứng đáng với danh hiệu tiểu thuyết gia lịch sử thuần túy nữa.

TIẾT III: TIỂU THUYẾT ĐẠI CHÚNG TÂN THỜI:

Thật không dễ gì phân biệt tiểu thuyết thuần túy với tiểu thuyết đại chúng khi nó không thuộc một phạm vi đặc biệt như lịch sử hay trinh thám. Hơn nữa, e rằng việc phân giai cấp của tiểu thuyết như thế sẽ trở thành một “vấn đề giả” (faux problème) trong tương lai. Nếu lấy tiêu chuẩn là được đăng liên tiếp trên mặt báo nghĩa là một phương tiện truyền thông đại chúng để xác định tính đại chúng của nó thì e không có tiểu thuyết nào có thể được mệnh danh là tiểu thuyết thuần túy nữa (vì hầu như chẳng có tiểu thuyết nào là không đăng báo) . Do đó, kể từ đây người viết chỉ nhắc qua tên tuổi chứ không đi vào chi tiết về các tác phẩm hay tác giả văn học đại chúng đã có lần nhắc tới bên trên trong phần văn học thuần túy.

A) Tiểu thuyết đăng dài hạn (rensai) đầu tiên :

Có thể nói tiểu thuyết hiện đại đã bắt đầu từ khi người ta đăng tiểu thuyết trên mặt báo.Trong những năm đầu thời Meiji, báo chí được chia làm ba loại:

-Báo lớn (ô-shimbun hay đại tân văn) nhắm độc giả trí thức, nặng về chữ Hán, bình luận chính trị thời thế.

-Báo nhỏ (ko-shinbun hay tiểu tân văn) cho độc giả ít học, viết bằng quốc ngữ hiragana, đăng tin lặt vặt.

-Báo nhỡ (chuu-shinbun hay trung tân văn) nhắm số độc giả càng đông càng tốt. Số người biết chữ càng tăng thì độc giả loại báo nầy càng tăng. Tiêu biểu cho loại nầy có tờ Yomiuri, ra đời năm 1874, đã ký khế ước độc quyền với nhà văn Ozaki Kôyô năm 1889. Kôyô đã cộng tác với tờ báo cho đến lúc chết (1903).

Những tiểu thuyết đăng nhiều kỳ (romans-feuilletons) trước tiên đăng trên loại báo nhỏ nhưng sau đó đã ăn lan qua các loại khác khi kiểu thương mãi nầy chứng tỏ được độc giả yêu chuộng.

Theo Cécile Sakai (sđd, tr. 95), tiểu thuyết đăng nhiều kỳ đầu tiên  có lẽ là Kinnosuke no hanashi “Truyện anh chàng Kinnosuke” trên tờ Tôkyô E-iri, nhật báo có kèm tranh vẽ, vào năm 1878. Truyện do tác giả vô danh miêu tả mối tình của anh chàng Kinnosuke với người con gái làng chơi tên Kochô, vượt qua mọi nghịch cảnh để thành vợ chồng.

Thế rồi, như ta đã biết, Tsubouchi Shôyô (1859-1935) đã đặt nền móng lý luận cho tiểu thuyết Nhật Bản hiện đại và nhóm Kenyuusha chiếm lĩnh văn đàn thời Meiji như thế nào.

B) Tiểu thuyết gia đình :

Konkiki Yasha “Con quỉ kim tiền” (được nhắc đến khi nói về văn học Meiji) là một cuốn tiểu thuyết ái tình hơn là một tiểu thuyết gia đình (katei shôsetsu) nhưng thường được coi nhưng khuôn mẩu của tiểu thuyết gia đình, ở chỗ lần đầu tiên có cuốn tiểu thuyết hấp dẫn đến độ lôi cuốn được các nữ độc giả đến với Yomiuri, tờ báo đăng tải nó. Bên cạnh, còn phải kể đến Hototogisu “Chim Cuốc” của Tokutomi Roka trên tờ Kokumin từ 1898 đến 1899, lúc ấy ra 150.000 số báo mỗi ngày.

Đại gia đình kiểu phong kiến đã phải nhường bước cho gia đình mà cốt lõi là cặp vợ chồng và điều đó có thực hiện được cũng nhờ báo chí đã làm phận sự quảng bá tư tưởng mới với đại chúng qua tiểu thuyết. Một tác giả thuộc thể loại nầy cần được nhắc tới là Kikuchi Yuuhô (Cúc Trì, U Phương. 1870-1947), ký giả báo Ôsaka Mainichi. Ông đã viết Ono ga Tsumi “Tội của tôi” (1899-1900) và Chichi shimai “Chị em chung bầu sữa” (1903), có tính cách ướt át nhưng có tác dụng tốt là mang nhiều nữ độc giả đến với tờ báo.

Trong Ono ga Tsumi, nàng Tamaki bị tình phụ khi có mang, đẻ con trai gửi một nhà chài lưới nuôi.Sau cô lấy một nhà quí tộc và có thêm mụn con khác.Một hôm đi chơi biển nàng suýt chết đuối. Nàng thoát nạn nhưng cậu trai cứu nàng thì lại chết. Cậu đó không ai khác hơn là đứa con trai mà năm xưa cô đã gửi cho người chài lưới. Chồng cô tuy giận về quá khứ nhưng thấy thương cảnh ngộ của cô nên lại làm lành.

Sự tha thứ và kết cục tốt đẹp như thế không thể thấy trong tiểu thuyết viết theo giá trị đạo đức phong kiến.

Trong dòng tiểu thuyết gia đình còn có loại tiểu thuyết nữ sinh (jogakusei shôsetsu), được ái mộ khoảng năm 1905. Tiêu biểu cho loại nầy có Makaze Koikaze “Gió ma, gió tình” (1903) của Kosugi Tengai (Tiểu Sam, Thiên Ngoại, 1865-1952) và Seishun “Tuổi Xuân” (1905-06) của Oguri Fuuyô (Tiểu Lật, Phong Diệp, 1875-1926). Cả hai đều được đăng trên tờ Yomiuri, nội dung nói về vui buồn đời học trò của các cô nữ sinh viên.

Tiểu thuyết chiến tranh (sensô shôsetsu) cũng góp mặt, phần lớn là phóng sự chiến trường Nhật Nga (1904-05).

Các tác giả thuần văn học cũng có tác phẩm thuộc dòng tiểu thuyết gia đình. Izumi Kyôka (Tuyền, Kính Hoa, 1873-1939) viết về những mối tình ngang trái của các cô geisha với các cậu xuất thân con nhà tử tế trong Onna Keizu “Số phận đàn bà”, (1907) và Shirasagi “Cò trắng” (1909-1910). Bên cạnh ông, ta thấy Kinoshita Naoe (Mộc Hạ, Thướng Giang, 1869-1937) đem vào tiểu thuyết gia đình chủ đề chính trị như Ryôjin no Jihaku “Lời thú nhận của người chồng” (1904-06) nói về những tình cảm vị tha cao thượng hướng về xã hội. Kinoshita là một nhà văn công giáo có đầu óc xã hội và tinh thần bác ái nhưng từ khi có vụ án đại nghịch, ông không làm được gì hơn là giữ im lặng.

C) Tiểu thuyết tình cảm tân thời :

Các tác giả viết tiểu thuyết tình cảm kiểu mới đầu tiên là những người trẻ qui tụ chung quanh Natsume Sôseki. Họ vốn được xem như những nhà văn thuần túy nghệ thuật nhưng một vài người trong bọn đã dần dần xa lánh dòng văn học nầy để xây dựng một loại văn học đại chúng mới cho giai đoạn Taishô (1912-26) và Shôwa tiền kỳ (1926-45). Hai tên tuổi đáng được nhắc tới: Kume Masao và Kikuchi Kan.

1) Hotarugusa (Cỏ Đom Đóm) của Kume Masao (Cửu Mễ, Chính Hùng, 1891-1952) :

Kume là cây viết đa tài, một trong những trụ cột của nhóm Shinshichô. Ông suýt nữa đã trở thành con rể của văn hào Natsume Sôseki. Sau khi cô gái đi lấy chồng, một bạn văn khác, ông xúc động mạnh và viết Hotarugusa “ Cỏ đom đóm ”, (1918), tiểu thuyết tình cảm có nhiều chi tiết có tính tự thuật : Nomura, nhân vật chính, một bác sĩ ở Mỹ về biết tin vị hôn thê bỏ anh để đi lấy người khác. Buồn tình, anh lao đầu vào nghiên cứu y khoa và nhờ kết quả nghiên cứu, anh đã cứu được mạng người yêu cũ. Trong khi anh làm lại cuộc đời với cô gái một nhà quí tộc, vị hôn thê cũ của anh khi biết mình đã được chính người mình phản bội cứu sống, bèn tự tử chết.

Tiểu thuyết của Kume phản ánh thực trạng thời đó khi người phụ nữ xuất hiện nhiều hơn trong xã hội (đại học phụ nữ , tuần san phụ nữ lần lượt ra đời) và đóng những vai trò quan trọng và phức tạp hơn trước.

Sau đó. vẫn với chủ đề như trong Hotarugusa, Kume viết Hasen “ Thuyền đắm ” in năm 1922 trong tờ báo phụ nữ Shufu no tomo. Trước thế chiến , ông còn có vài tiểu thuyết tình cảm khác chẳng hạn Tsuki yori no shisha “ Sứ giả đến từ cung trăng ” (1933). Kume cùng với Kikuchi Kan là hai nhân vật then chốt của loại tiểu thuyết gọi là “ thông tục ” nghĩa là không có nội dung cao kỳ, ai đọc cũng hiểu, một cái tên giúp phân biệt với tiểu thuyết “ đại chúng ”, vốn tập trung vào tiểu thuyết có tính lịch sử. 

2) Shinju Fujin (Trân Châu phu nhân) của Kikuchi Kan (Cúc Trì, Khoan, 1888-1948) :

Ngoài những tác phẩm đã được nhắc đến trong chương 8 (tiểu thuyết và kịch nghệ thời Taishô), Kikuchi Kan còn là người đi đầu trong lãnh vực tiểu thuyết thông tục. Shinju fujin (Trân Châu phu nhân, 1920) tuy được coi là tác phẩm nghệ thuật thuần túy nhưng cũng có thể xếp vào loại tiểu thuyết tình cảm thông tục, đã được đăng trên báo Ôsaka Mainichi và Tôkyô Nichinichi. Tác phẩm nầy là tiểu thuyết thành công nhất của ông. Trong Shinju Fujin (Trân Châu phu nhân, 1920), ông kể cuộc đời của nàng Ruriko, một trang tiểu thư đẹp như hạt trân châu, bị mắc mưu gian phải làm vợ kẻ thù và vĩnh viễn xa người yêu là chàng Sugino. Nàng thành công trong việc lập mưu xui người con ghẻ mắc bệnh tâm thần giết được ông chồng gian ác. Dù mang tiếng góa bụa, nàng hãy còn là trinh nữ và được nhiều người săn đón. Một chàng trai thất vọng vì quá yêu Ruriko đã đâm chết nàng rồi tự tử theo. Lúc đó, người ta mới biết nàng vẫn giữ tấm ảnh người tình đầu (Sugino) trong áo lót mình

Câu chuyện ca ngợi tinh thần phản kháng của người phụ nữ trước mãnh lực kim tiền, được sự đồng tình của quần chúng vốn đứng về phía chính nghĩa. Kể từ sau Shinju fujin, Kikuchi hướng về tiểu thuyết thông tục và tác phẩm của ông nhờ có cốt truyện dựng rất khéo và quan điểm đạo đức lành mạnh nên được độc giả hoan nghênh.

Trong loại tiểu thuyết tình cảm đăng dài hạn trên mặt báo như Shinju fujin, còn có thể kể đến Daini no seppun “Cái hôn thứ hai”(1925), Teisô mondô “Đối đáp về chữ trinh” (1934).

D) Dòng văn học “hiện thực nhân bản” :

Các nhà văn đại chúng chịu ảnh hưởng của Cơ Đốc giáo và chủ nghĩa Marx đã gây được tiếng vang dưới thời Taishô khi chính trường Nhật Bản chưa bị giới quân nhân khuynh loát. Kagawa Toyohiko (Hạ Xuyên, Phong Ngạn, 1888-1960) chẳng hạn, nhà văn xuất thân linh mục các giáo phận bình dân trong thành phố Kôbe, đã đăng tiểu thuyết nhiều kỳ tên Shisen wo koete “Bên kia lằn sinh tử” trên tờ Kaizô năm 1920 nói về cuộc tranh đấu của giới thợ thuyền và vai trò của một thanh niên linh mục ủng hộ những người ấy. Ông cũng tham gia các tổ chức bảo vệ nông dân, người tiêu thụ và hô hào tranh đấu thành lập một …liên bang thế giới. Về phần Shimada Seijirô (Đảo Điền, Thanh Thứ Lang, 1899-1930), ông có tập truyện dài Chijô (Địa Thượng) “Trên mặt đất”, gồm bốn phần ra đời trong khoảng 1919-22, kể lại câu chuyện lập chí của một thanh niên muốn trở thành nhà hoạt động xã hôi, chính trị, bài trừ tập tục cũ.. Truyện có nhiều yếu tố tự thuật và được quần chúng tán thưởng, nhất là trí thức cánh tả. Tuy nhiên, về sau vì bệnh tật, tâm tính ông mất bình thường và chết khá trẻ.

Có thể nói các tác phẩm được các nhà văn học sử mệnh danh là dòng “hiện thực nhân bản” sẽ châm ngòi cho cuộc vận động văn học bình dân và vô sản (puroretaria bungaku) phát động từ 1925 cho đến khi bị trấn áp dữ dội vào thập niên 1930.

E) Cánh cửa mới : văn học “tài liệu” :

Phong cách thu thập tài liệu để viết những chuyện “người thật việc thật” của giới ký giả nhà báo đã khai sinh ra một dòng văn học mới. Nhiều nhà văn đại chúng, nhất là từ đời Shôwa (bắt đầu năm 1926) trở đi, đã chọn con đường ấy. Có thể đơn cử Muramatsu Shôfuu (Thôn Tùng, Sao Phong, 1889-1961) thành công trong việc miêu tả giới xướng ca kỹ nữ (karyuukai) từ 1917, các bậc đại sư trong các ngành nghề (meishô) từ 1923 và nhất là cho đăng trường thiên tiểu thuyết Kinsei meishôfu monogatari “Truyện những cuộc phân tranh thắng bại nỗi tiếng những năm gần đây”, nó kéo dài trên mặt nhật báo Yomiuri từ 1952 đến 1961.

Mục Zeien (bắt chước tên Thuyết Uyển, tác phẩm của Lưu Hướng đời Hán) trên tờ Chuô Kôron (Trung Ương Công Luận) là nơi để các tác giả như Tanaka Kôtarô (Điền Trung, Cống Thái Lang, 1880-1941) kể lại những biến cố thời Duy Tân hayYamanaka Minetarô (Sơn Trung, Lĩnh Thái Lang, 1885-1966) thuật cho độc giả trẻ những cuộc phiêu lưu mạo hiểm. Đó là chưa kể Joyuu jôshi “Đời tình ái các cô đào” 1929) trong đó ông đàm tiếu về đời tình ái riêng tư của các nữ diễn viên đương thời. Có thể xem đây là loại truyện đời tư của các nhân vật nổi tiếng (gossip literature) để thoát mãn tính tò mò và sự thèm muốn của người đời. Thể thao cũng là lãnh vực giới trẻ chú ý và loại tiểu thuyết thể thao nhờ đó đã thành thời thượng của thập niên 1950.

F) Tiểu thuyết tình cảm xã hội trước chiến tranh :

Tiếp nối con đường của Kume Masaovà Kikuchi Kan có một số tên tuổi như Nakamura Burafu (Trung Thôn, Vũ La Phu, 1886-1949), Katô Takeo (Gia Đằng, Hùng Phu, 1888-1956), Satô Kôroku (Tá  Đằng, Hồng Lục, 1874-1949) và Yoshiya Nobuko (Cát Ốc, Tín Tử, 1896-1973). Cách viết của Nakamura và Katô giống nhau ở chổ giọng văn đơn sơ và tình tiết “ dựng đứng ” nên tuy có kết quả nhất thời nhưng không bền. Ví dụ Yobukodori “Chim cu gáy” của Katô bỏ vào đó đủ thứ từ hiếp dâm, con hoang, đám cưới của giới trưởng giả, du lịch Âu Châu với những cảnh đảo ngược tình thế khôn lường…Người đọc bị choáng ngợp, có khi không theo kịp diễn biến của sự kiện nhưng hiệu quả của loại văn chương nầy chỉ thoáng qua chốc lát chứ không để lại dư vị dài lâu. Satô thì chuyên viết cho thanh thiếu niên trong khi độc giả của Yoshiya là các cô gái trẻ. Sau nầy (1937)Yoshiya cũng được gửi ra chiến trường làm công tác tuyên truyền và được tặng danh hiệu Nữ-Kikuchi Kan.

Cuộc chiến tranh bành trướng của Nhật qua Mãn Châu, Trung Quốc, cuộc khủng hoảng kinh tế đã làm văn học đại chúng thời đó rẽ ra thành hai nhánh: một bảo thủ, phong kiến và hoài cựu, một đi theo lối hưởng thụ của Âu Mỹ qua hình ảnh các moga (modern girl) và mobo (modern boy). Các nhà tiểu thuyết thuộc loại thứ hai có Hayashi Fubô (Lâm, Bất Vong, 1900-1935) lúc thì viết tiểu thuyết trinh thám với bút hiệu Maki Itsuma, lúc thì viết tiểu thuyết lịch sử ký tên Tani Jôji như đã nói nhưng đều có đặc điểm là pha tiếng Mỹ. Các tác phẩm loại đó được gọi là Meriken Jappu mono nghĩa là “nửa Nhật nửa Mỹ” mang những tựa đề lai căng như Yangu Tôgô (Young Togo, 1925), Modan Decameron[13] (Modern Decameron, 1927) v.v.....

Dù thuộc khuynh hướng bảo thủ hay tân tiến, văn đàn Nhật Bản trong thập niên 1930 đã trải qua một cơn khủng hoảng vì khuynh hướng tiểu thuyết tự thuật lâm vào chỗ bí đề tài nên các nhà văn trụ cột của văn đàn bắt buộc tìm nguồn cảm hứng trong xã hội và ở nơi  một tầng lớp độc giả rộng rãi hơn. Tiêu biểu cho sự tiếp cận đó là các nhà vănYamamoto Yuuzô[14] (Sơn Bản, Hữu Tam, 1887-1974), tác giả Onna no Isshô “Đời đàn bà” (trên nhật báo Asahi, 1932-1933) và Kishida Kunio[15] (Ngạn Điền, Quốc Sĩ, 1890-1954) với Danryuu “Dòng triều ấm” (Nhật báo Asahi, 1938). Trong khi Yamamoto mở một chân trời sáng tác rộng rãi hơn thì Kishida chí thú sống với kịch và để tiểu thuyết rơi vào quên lãng.

Một nhóm các nhà văn khuynh hướng văn học vô sản vì để tránh đàn áp (1930-32) đã núp dưới bóng các tác phẩm đại chúng. Họ không muốn hoàn toàn “chuyển hướng” (tenkô) tức là từ bỏ đường lối cách mạng. Một người từng tuyên bố “ chuyển hướng ” là Kataoka Teppei[16] (Phiến Cương, Thiết Binh, 1894-1944) đã trở lại với văn chương bằng tiểu thuyết Hanayome Gakkô “Trường học các nàng dâu” (1934-35), Shu to Midori “Son và Lục”. Với giọng văn nhẹ nhàng và khôi hài, Kataoka đã được giới phụ nữ đặc biệt yêu thích qua Shu to Midori, tả mối tình nồng nhiệt giữa bà giám đốc một tờ báo phụ nữ và ông chủ hãng. Takeda Rintarô (Vũ Điền, Lân Thái Lang, 1904-1946) cũng thuộc nhóm “nghệ thuật vô sản” nhưng văn ông ít chính trị hơn các người đồng chí hướng. Ông viết về đời sống những người tầm thường (loại truyện gọi là shisei mono = văn chương thị tỉnh) của những xóm như Ginza, Asakusa trong thành phố Tôkyô. Riêng Asakusa là đề tài mà nhiều người trong đó có một khuôn mặt lớn của văn đàn, Kawabata Yasunari, và Hamamoto Hiroshi (Tân Bản, Hạo, 1891-1959) khai thác.

G) Đặc điểm của văn học đại chúng trước ngày lâm chiến :

Tiểu thuyết tình cảm được ăn khách cho đến khoảng năm 1930, nhờ ở những cây bút mới không xuất thân từ trường phái của Kume Masao và Kikuchi Kan. Có thể kể ra Kawaguchi Matsutarô (Xuyên Khẩu, Tùng Thái Lang, 1899-1985) và Ishizaka Yôjirô (Thạch Phản, Dương Thứ Lang, 1900-1986).

Kawaguchi được trao giải Naoki năm 1935 là tác giả của tiểu thuyết liên tải Aizen Katsura “Cây khắc chữ tình”(1937-38) trong đó, cô khán hộ Takaishi Katsue goá chồng và có con riêng, đã phấn đấu trở thành ca sĩ nổi tiếng và nhờ thế, phá được bức rào xã hội để có thể kết hôn với người yêu là một bác sĩ trẻ tuổi. Luận đề của tiểu thuyết là lối sống tích cực của lớp trẻ đã biết tìm cách vượt trở lực và nhờ đó chuyển bại thành thắng.

1) Ishizaka Yôjirô (Thạch Phản, Dương Thứ Lang, 1900-1986) :

Ishizaka nhận giải thưởngcủa tạp chí Mita Bungaku năm 1935 nhờ tiểu thuyết nhiều kỳ nhan đề Wakai Hito “Lớp Người Trẻ” (1935-37) đăng ở đó. Cuốn truyện nói trên đánh dấu mốc lịch sử một thể loại của tiểu thuyết hiện đại có tên là “ tiểu thuyết tuổi trẻ ” (seishun shôsetsu). Tác giả vốn là nhà giáo một trường tỉnh, có cơ hội tiếp xúc với tầng lớp thanh niên sinh viên nên hiểu rõ cuộc sống tình cảm cũng như suy tư về chính trị của họ. Nhân vật tiểu thuyết của Ishizaka là những người công dân gương mẫu, thuận theo thời cuộc nhưng có lòng yêu mến chính nghĩa, như hình ảnh của đại đa số quần chúng độc giả. Có điều trong giai đoạn mà Nhật sắp tham chiến, hể có tư tưởng phóng khoáng là có thể bị tình nghi theo cộng sản nên Ishizaka phải từ bỏ nghề giáo để chuyển qua viết văn chuyên nghiệp.

2) Shishi Bunroku (Sư Tử, Văn Lục, 1893-1969) và Câu lạc bộ U-Mặc :

Không khí trước thời chiến cũng đẻ ra một thể loại văn học đặc biệt có tính hài hước gọi là tiểu thuyết u-mặc (yuumoa shôsetsu). Một nhóm nhà văn trường phái nầy đã kết thành đoàn thể năm 1936 và tạp chí Câu Lạc Bộ U-Mặc (Yuumoa Kurabu) ra đời ngay năm sau. Trong bọn họ, ngoài Sasaki Kuni (Tá Tá Mộc, Bang) là nhà văn lão luyện, phải kế đến Shishi Bunroku (Sư Tử, Văn Lục, 1893-1969), một nhân tài mới đăng đàn, người sẽ chủ trì phong trào u-mặc[17] thời hậu chiến. Năm 1934, ông bắt đầu viết với Konjiki Seishunfu nhại Konjiki Yasha của Ozaki Kôyô. Sau đó Etchan (1936-37) nói về cô gái đầy nhiệt huyết mang cái tên gọi thân mật Etchan, và Minami no Kaze “Gió Nam” (1941) là những tác phẩm tiêu biểu.Cái u-mặc của Bunroku tuy không lấy thế đứng rõ ràng nhưng cũng làm dịu được cái không khí căng thẳng của những bài diễn văn chính trị đương thời.

H) Tiểu thuyết chiến tranh :

Các loại tiểu thuyết phong tục, tình cảm và hài hước đã chiếm đóng văn đàn cho đến khoảng năm 1938 và sau đó nhường chỗ cho loại văn chương mang tên “tiểu thuyết chiến tranh” (sensô shôsetsu), thường thường có tính cách phóng sự chiến trường. Dòng văn học nầy, trái với dự tưởng của mọi người, còn kéo dài đến cả sau khi chiến tranh kết thúc.

Tác giả tiêu biểu cho dòng văn học nầy là Hino Ashihei (Hoả Dã, Vi Bình, 1907-1960). Tác phẩm Fun-nyôtan (Phẩn Niệu Đàm)  “Truyện Cứt Đái”giúp ông đoạt giải Akutagawa năm 1937 và từ đó , ông kể lại những kỷ niệm tùng quân trên chiến trường Trung Hoa. Cái đặc biệt nơi ông là ba tác phẩm nói về đời lính mà ông viết đều khác với văn chương phóng sự ở chỗ kể lại những kinh nghiệm của bản thân người lính. Sau khi bị cấm viết từ 1948 đến 1950, ông cầm bút trở lại cũng để viết về đề tài chiến tranh. Ông tự sát năm 1960.

Bên cạnh Hino còn có Yamaoka Sôhachi (1907-78), tiểu thuyết gia viết truyện lịch sử mà ta đã nhắc đến ở trên với tác phẩm lớn (1950-67) viết về đời tướng quân Tokugawa Ieyasu. Tiểu thuyết đăng nhiều kỳ Mitate “Cái thuẫn linh thiêng” (1943-45) mô tả những hy sinh và chiến công của quân đội thiên hoàng đã bị cắt ngang lúc Nhật bại trận và tác giả của nó phải ngưng hoạt động giữa giai đoạn 1947-1950. Tóm lại, khi Nhật tuyên bố đầu hàng vô điều kiện năm 1945 thì loại văn chương nầy coi như bị sổ toẹt.

I) Tiểu thuyết đại chúng kiểu mới kể từ 1945 :

Như dã trình bày, biên giới giữa văn học thuần túy và văn học đại chúng dần dần bị xóa bỏ. Hiện tượng đáng nêu ra về khuynh hướng đại chúng sau chiến tranh có thể là sự ra đời của “tiểu thuyết trung gian” (chuukan shôsetsu). Chính ra cái tên “trung gian” đã có từ năm 1941 để chỉ một loại tiểu thuyết thực dụng (ôyô = ứng dụng), nói trắng ra là để phục vụ chính trị. Sau chiến tranh, nói đến “ tiểu thuyết trung gian” lại có nghĩa là nói đến thể loại đứng giữa tiểu thuyết thuần túy và tiểu thuyết đại chúng hay bình dân.

Dòng chính của thể loại này có tên là “tiểu thuyết phong tục” (fuuzoku shôsetsu). Sau khi văn chương cánh tả (vì bị đàn áp) và trào lưu tiểu thuyết tự thuật (vì quá riêng tư nên hạn hẹp) thoái trào, các nhà văn xoay ra viết tiểu thuyết tình cảm. “Tiểu thuyết phong tục” được xem như là một phân nhánh của tiểu thuyết tình cảm, nó nhấn mạnh đến thực tế ngoài đời, mô tả phong tục, thế thái của thời đại, nhất là trong khu vực đô thị, môi trường sinh hoạt của đa số người Nhật. Những tên tuổi trong trào lưu nầy là là Yokomitsu Riichi, Niwa Fumio và Funahashi Seiichi. Yokomitsu đã được nhắc tới cùng với Kawabata trong phong trào Tân Duy Cảm (Shin-kankakuha) trong phần nói về văn học thời Taishô.

Dưới thể chế chiếm đóng vàng thau lẫn lộn và trong một thời buổi vật tư thiếu thốn, giá trị tinh thần hoàn toàn băng hoại, đô thị là sân khấu của trăm nghìn tấn kịch đời. Nhà văn đã cố gắng cung cấp cho độc giả những thông tin kịp thời nhất. Nó trải rộng như một nan quạt từ “tiểu thuyết nhục thể” (nikutai shôsetsu) với Tamura Taijirô (1911-?) đến “tiểu thuyết tuổi trẻ” (seishun shôsetsu), “tiểu thuyết hài hước”, “ tiểu thuyết giáo dục”, “tiểu thuyết kinh tế” vv…

Tamura Taijirô đã được nhắc đến nhiều trong bài viết về “ Đoạn Đường Vượt Thoát Hậu Chiến ” (bài viết số 29). Nhân vật cần khai triển thêm ở đây phải là Ishizaka Yôjirô (Thạch Phản, Dương THứ Lang, 1900-86), cây viết cho tuổi trẻ, đã có tiếng từ trước chiến tranh với tiểu thuyết trường thiên Wakai Hito “Lớp người trẻ” (1935-37). Sau 1945, ông viết Aoi Sanmyaku “Rặng núi xanh” (1947), Ishinaka Sensei Gyôjôki “Ghi chép về hành tung của ông giáo Ishinaka” (1948-49) và Hi no ataru Sakamichi “Quãng dốc nắng