MỘT THỜI ĐÃ QUA, ĐÔI NGƯỜI ĐÃ XA  

Đào Hữu Dũng

Trong vòng một tháng, tập thể cựu sinh viên VN tại Nhật Bản đã chịu hai cái tang liên tiếp. Riêng tôi, cùng với sự ra đi của hai anh Trần Đình Tưởng và Vũ Thư Thanh, tôi để tang cho một phần tuổi trẻ của mình.

Hai người là hai thế giới khác nhau, hai cá tính, hai phong cách đôi khi trái ngược nhưng đối với tôi, hai anh là hai tâm hồn tri kỷ mà tôi có may mắn được quen biết và họ đã làm phong phú cho cuộc đời tôi rất nhiều.

Những dòng chữ sau đây là  một lời cảm ơn và  một lời chia tay. Nó còn có mục đích giới thiệu hai người bạn của tập thể chúng ta dưới một con mắt cá nhân của riêng tôi.

Anh Tưởng

Khi tôi gặp anh lần đầu năm 1965 thì tóc anh đã bạc rồi dù tuổi đời anh chưa có bao nhiêu. Tôi còn nhớ mãi hương vị chai Fanta mùi nho mát lạnh được anh em đãi khi anh Tưởng và các anh lớn đón bọn sinh viên mới qua từ phi trường Haneda về cư xá. Tôi chỉ là một thanh niên 20 tuổi gầy gò, lụng thụng trong bộ quần áo dạ cắt từ đồ Mỹ thải mua ở chợ trời. Các anh đã ân cần tiếp đón và dìu dắt trong những bước đầu tiên cho dù trong tâm hồn nổi loạn của tôi ngày đó không đủ chỗ để chấp nhận truyền thống Sempai –Kôhai, một mực thước có nhiều điểm son của xã hội Nhật Bản mà mãi về sau tôi mới thấm thía.

Những ngày đầu tiên, điều tôi thích thú hơn cả được cầm trên tay tờ Hội Báo của Hội Sinh Viên, tôi đã đọc được những bài nghiên cứu về văn học, lãnh vực tôi yêu thích. Tôi hãy còn nhớ những bài viết của những người đi trước như anh Nông Bằng Giang về haiku Bashô, anh Vĩnh Sính về tanka Takuboku, anh Nguyễn Hồng Quân về khu chợ sách cũ Kanda, bản dịch đoản thiên Hae (Yokomitsu Riichi) của anh Đinh Văn Phước… Dĩ nhiên khi nhắc về anh Trần Đình Tưởng, tôi muốn nói đến bài tham luận Lịch Sử Đại Học Đông Kinh, Văn Học Nhật Bản Thời Hậu Chiến[1], các bản dịch kịch Những Kẻ Chết Không Mồ Mã của Jean-Paul Sartre và Rashômon (oh yes!) của Akutagawa Ryuunosuke. Có thể (võ đoán?) mà nói anh Trần Đình Tưởng là người đầu tiên vào năm 1964 đã dịch một tác phẩm văn học Nhật từ nguyên tác ra tiếng VN vậy.

Thuở ấy, tôi có vỏ vẻ làm mấy bài thơ chép trong cuốn vở học trò và cũng đem đăng trên Hội Báo. Nhờ đó, tôi có dịp được anh Tưởng rủ từ Komaba lên ABK mãi tận Sugamo uống cà phê và nói chuyện văn nghệ cả ngày với anh. Chiều tối anh mới tha cho về. Không ai có thể tưởng tượng một người làm khoa học như anh Tưởng lại có đam mê và am tường về văn học như thế (sau nầy tôi mới biết qua bạn bè là ngoài sở  trường Toán Lý  Hóa, anh từng được giải thưởng Trung Học Toàn Quốc về Sử Địa năm 1958).

Bẵng đi hơn một phần tư thế kỷ (1970-1997) không gặp lại anh, chỉ nghe phong thanh anh đã lập gia đình và định cư ở Úc. Năm 1997 thì phải, anh chị và cháu có đi du lịch một vòng Paris và tìm được số phone của tôi. Vợ tôi cho biết vì sinh kế tôi đã trôi dạt trở lại Tôkyô rồi. Do đó tôi lỡ cơ hội gặp anh. Chỉ đến sau nầy, anh Đinh Văn Phước là bạn cùng lứa với anh bắt lại được liên lạc thì từ đó, hầu như bộ ba chúng tôi có dịp trao đổi tin tức mỗi tuần. Tôi không thể nào quên được tình cảm ân cần anh dành cho bạn bè sau chừng ấy năm (vì thường thường không gian và thời gian dể làm nhạt tình người). Chúng tôi có xin anh cộng tác làm ít công việc văn hoá như dịch văn chương Nhật Bản ra Việt ngữ. Anh tán thưởng nhưng không tham gia vì bao giờ anh cũng thận trọng trước khi nhận lời một việc gì. Tuy nhiên, những bài văn tôi và anh Phước dịch, anh đã giúp sửa chữa. Anh bảo “Thấy anh em chăm làm việc, tôi vui ghê!”. Anh vẫn chuẩn xác trong thông tin như thuở nào và với một trí nhớ phi thường, anh kể vanh vách những kỹ niệm cũ một cách dí dõm. Anh cũng không quên cho chúng tôi biết anh đã mắc chứng nan y nhưng trong lời nói, anh có cái thần thái của một người ngộ đạo đứng trước mối hiểm nghèo[2], như đã sửa soạn valise, cần đi là đi.

Anh cho tôi biết là anh giữ thơ tôi làm trong một File riêng trong Computer, ngay cả những bài thơ nhỏ tôi viết tặng đứa con gái đầu lòng đăng ở một tờ báo nhà chùa tận Paris mà không biết anh đã kiếm ra bằng cách nào. Anh bảo nếu  có dịch văn Nhật thì anh sẽ dịch Nijuushi no hitomi (Mười hai đôi mắt), một câu chuyện cảm động của nhà văn nữ Tsuboi Sakae hay truyện Đời O-shin mà anh xem video không biết đến lần thứ mấy ở Úc. Lòng anh thương những cuộc đời cơ cực như thế đấy. Ai bảo anh nghiêm khắc nào!. Nhắc đến chuyện xưa, anh cười nhẹ: “Đừng trách tôi. Tôi lỡ sinh ra trong một gia đình nhà giáo!”

Về cuộc đời và sự nghiệp của anh mà tôi cũng như nhiều người trong chúng ta nghĩ anh phải có một công việc xứng đáng với tài năng và phẩm cách thì anh chỉ nói nhẹ :“Tôi chẳng tiếc gì và cũng chẳng trách ai”. Xin lỗi anh cho phép tôi kể lại những lời nầy cho tất cả bạn của chúng ta nghe bởi vì không ai có thể phát biểu nhẹ nhàng, thanh thản như anh sau chừng đó dâu bể của cuộc đời. Đó là bài học tiến thoái trong cách xử thế sau cùng mà tôi đã học ở anh vậy.

Tháng sáu anh còn gọi điện thoại nói chuyện hằng giờ và hẹn sẽ gọi nữa từ Úc vì “anh cứ  để  tôi, gọi từ bên này rẻ lắm”. Thế mà tháng mười đã có hung tin. Xin gởi lời chia buồn đến chị Hòa, người vợ dịu dàng và quả cảm của anh. Xin gửi lời chia buồn đến cháu Ái, con trai anh mà anh cho biết mượn cái tên gọi trong nhà từ tác phẩm Nữa Chừng Xuân của Khái Hưng.

Xin gửi đến anh lời chào vĩnh biệt của một người mà ngày xưa  anh vẫn bảo là “hiểu rất nhiều nhưng chưa bao giờ gần”. May mắn thay, trong năm chót trước khi anh đi, tôi đã xóa đi được năm chữ cuối.

Thanh

Tuy qua Nhật cùng năm (1965) nhưng anh Vũ Thư Thanh lớn hơn tôi phải đến hai, ba tuổi. Có thể anh thuộc thế hệ các anh Nguyễn Ánh, Nguyễn Bá Sơn, hai ex-ryuu bạn thân của anh. Trước khi xuất ngoại, anh đã sắp xong Cử Nhân Anh Văn ở Văn Khoa và là giáo sư Trung Học Cần Giuộc. Anh là người chung khóa, chung trường, chung lớp, chung nhà trọ với tôi suốt 5 năm trời trước khi cuộc đời bày ra ngã rẽ. Những năm tháng khó khăn giữa cái lạnh mùa đông ở Paris trong ngôi nhà ọp ẹp phải  sưởi bằng than đá, mấy lá thư dài của anh từ Tôkyô đã an ủi và khuyến khích tôi rất nhiều. Đến Nhật, tôi hay tìm tới anh và có lần vợ chồng con cái anh cũng đến thăm gia đình tôi ở Pháp.

Thanh ở trung học theo ban Toán, có một bộ óc rất sắc bén, đọc sách nhiều và nhanh, có tài hùng biện. Anh sống sôi nổi, một trăm phần trăm, tính thẳng ruột ngựa, thích thì làm không thích thì thôi nên có thể nhiều người không hiểu anh. Nói chuyện, anh luôn luôn tìm những phản đề chứ không dể dàng chấp nhận lý luận kẻ khác. Năm đầu tiên mới đặt chân trên đất Nhật, với một vốn tiếng Nhật hết sức hạn chế, anh có thể biện luận hằng giờ với các sinh viên ngoại quốc đến nỗi người ta gọi anh là Mr Keredomo, bởi vì anh luôn luôn dùng chữ đó.

Như bạn Lê thành Nghiệp đã nhắc lại, Thanh là một cây dịch thuật tài hoa. Trong lúc còn học năm thứ hai Nhật ngữ, anh đã dịch The Quiet American của Graham Greene và Izu no odoriko của Kawabata ra tiếng Việt. Anh cũng đã phụ trách số đặc biệt về  Kawabata (lúc đó mới lãnh Nobel) cho tạp chí Văn của nhà văn Trần Phong Giao ở Việt Nam. Tiếc là anh vì gánh nặng gia đình đã phải đi làm ngay sau khi tốt nghiệp (ở Takadanobaba như nhiều bạn khác dẫu anh không có sức khoẻ tốt) nên không phát triển tài học của mình được. Tuy vậy, sau đó anh đã sống nhiều năm rất đường hoàng bằng nghề dịch thuật, sở trường của anh, rồi trở về VN làm cố vấn đối tác với phía VN cho Công Ty Ngọc Trai Hạ Long của Nhật từ nhiều năm nay, từ khi không ra viên ngọc nào đến khi sản xuất được 300 kg ngọc tốt, có phẩm chất quốc tế. Thanh đã nhuốm bệnh từ lâu. Các anh Huỳnh Trí Chánh, Lê Thành Nghiệp và tôi đều có vào thăm Thanh ở Tôkyô vào khoảng năm 2000. Nhưng chẳng bao lâu, anh trở về VN để  chiến đấu một mình với bệnh tật và ít người gặp lại anh. Như thể chính anh không muốn phiền ai, dù là người thân, phải lo lắng cho mình.

Khi các anh Vương Trí Tân, Huỳnh Trí Chánh  và Phạm Mạnh Kha biết tin anh mất, có lòng tốt hỏi thăm tôi vì nghĩ là tôi gần gũi với anh, tôi cũng chưa biết là anh đã về an nghĩ trên mãnh đất Bát Tràng, quê hương anh. Làng Bát Tràng, nơi chôn nhau cắt rốn của anh cũng như xứ Hà Giang, Tuyên Quang mà anh đã sống suốt thời thơ ấu, đất Cần Giuộc anh lái Vespa đi dạy học, vùng Quảng Ninh Yên Tử là nơi anh gửi gắm những ngày cuối cùng của cuộc đời, đều là những mảnh đất lịch sử. Anh như giọt nước về nguồn, đã đi trọn một chu kỳ của người VN. Ít nhất anh cũng có cái hạnh phúc đó.

Là một người bạn thân tình nhưng  tôi không có gì đáng để tự hào vì đã để anh một mình một thân trong những năm tháng cuối trong khi bản thân anh đã giúp đỡ tôi rất nhiều. Mong linh hồn anh ngủ yên trong lòng đất quê hương. Còn lại trong tôi là nụ cười sảng khoái, lời nghị luận hùng hồn và những câu chuyện hóm hỉnh của anh đã bao lần chinh phục tôi cũng như mọi người.

ĐHD