KAGEKIYO  （Cảnh Thanh）

 
Nguyên tác: Zeami Motokiyo

Dịch chú: Nguyễn Nam Trân

Muôn dặm tìm cha (tranh minh họa của the noh.com)

Dẫn nhập: 

Soạn giả: Tuy không có chứng cớ xác thực để bảo rằng Kagekiyo là tác phẩm của Zeami (Thế A Di Nguyên Thanh, 1363? - ? ) nhưng các sách kiểm kê mục lục tuồng Nô thường chủ trương như vậy.  

Chủ đề: Chủ đề con gái tìm cha khác với chủ đề truyền thống mẹ đi tìm con đã có cho đến lúc đó. Tuồng nói về cảnh tượng Hitomaru, người con gái của chiến tướng nhà Taira tên là Kagekiyo (hỗn danh Akushichibyô-e) từ thủ phủ Kamakura lặn lội đến vùng Hyuuga (nay là tỉnh Miyazaki trên đảo Kyuushuu) để tìm người cha mà cô chưa hề biết mặt. Aku (Ác) ở đây không hẵn có nghĩa luân lý (thiện ác) mà còn ám chỉ tính nóng nảy và tài vũ dũng của Kagekiyo. Thực vậy, Kagekiyo là một tướng mạnh mà nhà Minamoto rất gờm vì từng đánh bại họ trong trận Yashima (1185). Sau khi nhà Minamoto thắng lợi, Kagekiyo vẫn nuôi chí phục thù nên bị họ đày đi biệt xứ. Vào thời điểm của vở tuồng (khoảng 1190), Kagechiyo chỉ còn là một ông già ăn xin mù lòa.

Chính ra Taira no Kagechiyo ( ? -1195) là nhân vật có thực. Ông là một vũ sĩ miền Đông, dòng dõi họ Fujiwara, sinh ra ở vùng Kazusa (Chiba bây giờ). Nhờ tài chiến đấu và lòng trung nghĩa, được gia đình Taira thâu nhận như một thành viên. Kagekiyo đã trải qua nhiều trận mạc và lập nhiều đại công nhưng rốt cuộc bị địch (nhà Minamoto) bắt sống trong trận đánh cuối cùng ở Dan No Ura (1185), lưu đày rồi trở thành tăng lữ. Sau đó ông đã được Mạc phủ cho phép tuyệt thực đến chết ở Kamakura (1195). Về các chiến công của Kagekiyo, xin xem thêm Truyện Heike (Heike Monogatari), chương thứ 11.

Theo tư liệu lịch sử, không nghe nói ông từng đi đày. Người ta chỉ biết ông bị giam cầm lâu năm ở Kamakura sau một cuộc mưu sát Shôgun Yoritomo bất thành. Cuộc ám sát này lại là chủ đề cho một vở Kagekiyo khác trên sân khấu Kabuki. 

Phối vai: 

Tsure (Vai tùy tùng): Hitomaru, con gái Kagekiyo.

Tomo (Vai bạn đường của Tsure): Tớ trai

Shite (Vai chính) : Kagekiyo lúc đã già và mù lòa

Waki (Vai phụ) : Người dân làng 

Jiutai (Hợp xướng) 

Tuy tuồng chỉ có 1 màn nhưng vì tiết điệu diễn xuất chậm nên thời gian trình bày có thể kéo đến 1h30. 

Vài thuật ngữ liên quan đến tuồng này: 

Ichi no matsu: Cây tùng thứ nhất nhìn từ tay phải trong ba cây tùng đặt trước mé trái sân khấu, đối mặt với khán giả. Ni no matsu: Cây tùng thứ hai. San no matsu: Cây tùng thứ ba.  

Kakeai: Bắt chuyện với nhau (Kakeai no uta: hát đối đáp). 

Katari: Lối kể lể bình thường trên sân khấu, không theo âm vận và không có nhạc khí đệm theo. 

Michiyuki: Một đặc điểm của văn nghệ Nhật Bản gắn liền với sở thích hành hương và tình yêu thiên nhiên của người Nhật. Để chỉ một đoạn văn tả cảnh đi đường (Michiyukibun) đến một nơi nào đó nhưng cùng lúc, trình bày tâm tình của lữ khách. Thường được viết một cách uyển chuyển, hoa lệ. Được sử dụng trong Nô (qua vai Waki), trong cả Jôruri lẫn Kabuki. 

Mondô: đối đáp, thảo luận. 

Shiori: Động tác lấy một bàn tay như che lấy mắt, như muốn nén nước mắt. 

Tomo: Người theo hầu vai Tsure. Trong vở này là một người đầy tớ trai theo hầu cô chủ.

Diễn viên Udaka Michishige thủ vai Kagekiyo (Tôkyô, 2018) 

Bản tuồng                     

 Hitomaru, con gái của Kagekiyo cùng với người tớ trai của nàng đi xuống vùng Miyazaki (trong xứ Hyuuga) xa xôi để tìm cha. Trên sân khấu đã có trang trí một đạo cụ giống như túp lều cỏ (waraya) của Kagekiyo. Tiếng nhạc Shidai (giáo đầu) nổi lên, vai Tsure là Hitomaru và tớ trai (vai Tomo) bước ra phía chính diện sân khấu và hát. 

Hitomaru / Tớ trai: Nghe đồn rằng phụ thân ta vẫn ở đâu đó. Lời gió nhắn (phong thanh) cho biết rằng người hãy còn sống đấy. Thế nhưng lời đồn đại như thế không thể nào tin. Mạng sống mong manh như giọt sương mai (trước gió) của phụ thân ta giờ ra sao rồi nhỉ? (1) 

Hitomaru: Ta là người con gái tên Hitomaru (2) , sống ở vùng thung lũng (yatsu) gọi là Kamegae tại Kamakura (3) .Thân phụ của ta, Kagekiyo (Cảnh Thanh), biệt hiệu Akushichibyôe (Ác Binh Vệ) (4) bị nhà Genji (Minamoto) trù dập bởi vì ông là một chiến tướng Taira. Họ đã đày ông đến sống lây lất ở một nơi tên là Miyazaki trong xứ Hyuuga. Dù chưa hề cất bước đi xa nhưng lần nầy ta phải lên đường. Giữa cuộc hành trình, tuy gặp lắm đắng cay nhưng điều đó chỉ làm tăng thêm quyết tâm tìm cha của ta thôi.   

Hitomaru / Tớ trai: (hát) Nghĩ về cha mình, tôi không sao cầm được giọt lệ. Thêm nỗi trong cuộc hành trình, phải lấy ống tay áo làm gối ngủ trên mặt cỏ khiến cho tay áo vừa ướt nước mắt lại đẫm cả sương đêm.     

Hitomaru / Tớ trai: Khi ra đi từ vùng Sagami, ta không biết phải hỏi thăm ai để biết nơi phụ thân đang sống. Biết hỏi ai để rõ về hành tung của phụ thân ta! Tới đây là xứ Tôtômi (Viễn Giang), nơi xa xôi khác nào cái tên của nó. Khi con thuyền lữ khách trôi xa trên hồ ta mới biết mình đã đến được xứ Mikawa (Tam Hà). Qua khỏi tám cây cầu (yatsuhashi) như chân nhện (kumode) bắc qua dòng sông chảy quanh co (5), ta tự hỏi không biết bao giờ mình mới về lại kinh đô. Từ đây chốn kinh đô cao xa (vân cư) chỉ còn tìm thấy trong giấc mộng. Hình ảnh kinh đô yêu dấu của ta vật vờ giữa giấc ngủ dọc đường (6). 

Tớ trai của Hitomaru (Tsure): Ngày tháng trôi qua, cùng với bước chân gấp rút, chúng ta đã đến được Miyazaki trong xứ Hyuuga (Nhìn Tsure và nói). Vậy thì giờ đây xin cô hãy hỏi thăm tông tích của phụ thân đi (Hai người cùng trở về chỗ gọi là Wakiza). 

Trong túp lều đơn sơ của mình, Kagekiyo đang lặng lẽ bày tỏ nỗi lòng qua điệu hát Shômon no utai (Tùng môn). Nhân vật than thở cho kiếp sống khó khăn kể từ khi mù lòa, suy yếu. 

Kagekiyo: Nơi ta ở thật là giản dị, chỉ có mấy nhánh tùng thay tấm cửa che lối vào. Chẳng ai đến đây thăm nên ta một mình sống khép kín cho qua ngày đoạn tháng. Bởi nay đôi mắt đã lòa, không còn nhìn thấy ánh sáng nên ta nào phân biệt được thời giờ. Chỉ biết nằm vùi trong bóng tối ở một xó am, với mỗi manh áo trên người dù trời nóng hay lạnh. Thân thể nay đã suy yếu nhiều, chỉ còn là tấm da bọc xương.  

Hợp xướng (hát thay Kagekiyo): Nếu đã quay lưng với thế gian thời phải mặc tấm áo chùng đen (kurozome) của nhà tu xuất gia lánh đời mới phải. Cớ sao còn theo thói tục mang trên người cái áo tơ gai đáng ghét bọc lấy tấm thân tiều tụy (Shite quay tấm áo chung quanh người). Chính mình còn ngán ngẫm cho mình thì lấy ai mà thương xót. 

Tsure và Tomo ngước nhìn Shite. Giữa Tsure và Shite có một đoạn hát đối đáp (kakeai no uta). Sau khi Tomo và Shite hỏi và trả lời (mondo) xong thì Tsure lui về chỗ người soạn đạo cụ (kokenza). 

Khi đến nơi đây, Hitomaru tưởng nơi đó là túp lều của một gã ăn mày. Người tớ trai hỏi thăm tin tức Kagekiyo thì ông ta bảo rằng mình mù lòa nên chưa từng gặp kẻ lưu đày gọi là Kagekiyo ấy bao giờ. Do đó Hitomaro đành phải đi chỗ khác để hỏi tiếp. 

Hitomaru: Lạ lùng thay! Cái am cỏ cũ kỹ này tưởng chừng không ai sống nỗi lại có tiếng người vọng ra kìa. Chắc đây là nơi cư ngụ của một gã hành khất. Nếu hành khất sống ở đây thì lùi ra xa tí nữa chắc mình sẽ gặp nhà dân. 

Kagekiyo: Vì mù lòa nên mỗi lần trời vào thu, mắt ta không còn nhìn thấy cảnh thu. Duy nhờ đôi tai, ta vẫn biết gió thu đang thổi về. Ta nghe cả tiếng người nhưng không biết họ đến từ đâu. 

Hitomaru: Thân lang thang không tìm ra dấu vết cha mình, ta có  khác gì kẻ mê lầm không thấu hiểu chân lý nhà Phật. Biết bao giờ mới thoát khỏi phiền não và được sống an lành.  

Kagekiyo: Tam giới nhất không (8). Thế giới này làm gì có chỗ an lành cho chúng sinh bởi vì vạn sự giai không. Do đó, nào biết gặp ai để hỏi thăm và ai sẽ là người đáp trả? 

Tớ trai: Này, người trong túp lều, cho tôi hỏi với! 

Kagekiyo: Chứ ai đang gọi ta đó?  

Tớ trai: Người có biết về một kẻ bị lưu đày đang sống ở đây không? 

Kagekiyo: Nếu chỉ nói là một kẻ lưu đày thôi thì làm sao tôi biết. Chẳng hay kẻ đó tên chi ? 

Tớ trai: Vũ sĩ nhà Taira tên là Aku Shichibyôe Kagekiyo. 

Kagekiyo: Ôi chà! Tôi có nghe nói tới cái tên ấy nhưng vốn là kẻ mù lòa nên chưa từng nhìn thấy ông ta. Chỉ biết ông rất khốn khổ, tình cảnh thực đáng thương. Cảm phiền quí vị tìm người khác mà hỏi. 

Tớ trai (nói với Hitomaru): Như vậy ông ấy không có ở đây. Cô hãy đi xa thêm chút nữa và thử hỏi xem. 

Kagekiyo than thở cho cảnh mù lòa, tuy nghe tiếng con gái của mình nhưng không nhìn thấy mặt. Ông cho biết sở dĩ mình không xưng danh tánh với con cũng là vì tình phụ tử. 

Kagekiyo: Lạ thay! Giờ đây khi nghĩ về kẻ mới ghé qua đây, ta đoán ra rằng đó là đứa con gái của kẻ mù lòa này. Nhớ xưa hồi ở Atsuta trong xứ Owari (vùng Nagoya), ta từng đi lại với một kỹ nữ và nàng đã có với ta một đứa con. Nghĩ rằng đứa bé là con gái không được việc gì (9), ta mới gửi gắm nó cho người trưởng trạm (10) vùng thung lũng Kamegae ở Kamakura nuôi hộ. Chắc con ta đau khổ vì dù là cha con mà không có chút tình thân nên tìm đến đây để bày tỏ lòng mình với ta chăng? 

Hợp xướng (thay lời Kagekiyo): Nghe tiếng nói nhưng không nhìn được mặt, đó là điều đáng buồn cho kẻ mù lòa. Để con ra đi mà không xưng danh tánh, ai cũng tưởng ta là kẻ vô tình nhưng thực ra đó mới là tấm lòng của người cha, tấm lòng của một người cha. 

Lúc này, Hitomaru và tớ trai tiến đến gần Cây tùng thứ nhất (Ichi no matsu). Họ đứng ở đó và gọi với vào bên trong màn. Người dân làng (Satobito, trong vai Waki) đi ra đến bên Cây tùng thứ ba (San no matsu) tức cây tùng bên trái và nằm xa sân khấu nhất. Hai bên vấn đáp (mondô) xong, cả bọn (ichidô) cùng trở lại giữa sân khấu. Hitomaru và tớ trai ngồi ở Wakiza (tức chỗ ngồi chỉ định cho vai Waki) trong khi Dân làng (vai Waki) thì đứng ở ngay đó nhưng mặt nhìn ra khán giả (Waki shômen).

Người tớ trai gọi Dân làng để hỏi thăm tung tích Kagekiyo. Dân làng trả lời rằng chính lão già khất thực mù lòa hai người vừa gặp chính là Kagekiyo. Thế rồi người dân làng tốt bụng đã đưa đường cho hai thày trò trở lại túp lều cỏ (waraya) để tìm. 

Tớ trai: Này ông ơi! Có ai là dân địa phương không đấy? 

Dân làng: Thế ông hỏi dân địa phương để làm gì? 

Tớ trai: Để biết có người đi đày nào sống ở đây không?. 

Dân làng: Người đi đày mà ông đang tìm là ai mới được chứ? 

Tớ trai: Chúng tôi đang tìm một vũ sĩ nhà Taira tên là Akushichibyôe Kagekiyo. 

Dân làng: Thế trên đường đến đây khi đi ngang qua túp lều cỏ nằm dưới bóng núi, ông không thấy ai à? 

Tớ trai: Trong túp lều đó chỉ có một kẻ hành khất mù lòa thôi ạ. 

Dân làng: Không phải thế đâu! Người ăn xin mù lòa ấy chính là ngài  Kagekiyo ông đang tìm đấy! Ủa, sao lạ thế. Khi vừa nhắc đến tên Kagekiyo thì tôi thấy cô nương đằng kia tỏ ra rầu rĩ. Cớ sao cô ấy  có thái độ như vậy nhỉ? 

Tớ trai: Ông nhận xét rất đúng. Không dám giấu gì ông, cô nương tôi vốn là con gái của ngài Kagekiyo. Cô ấy chỉ mong sao gặp mặt cha mình một lần nên đã từ nơi xa xôi lặn lội đi tìm. Ông có thể nào đưa cô ấy đến đó và nói giúp một tiếng không? 

Dân làng: Trời đất quỉ thần ơi! Cô đây là con gái của ngài Kagekiyo đấy ư? Vậy cô hãy nghe tôi nói nhé! Hiện nay hai mắt Kagekiyo đều hết thấy đường, ông ta đã gọt tóc, tự xưng mình là “Nhà sư mù đất Hyuuga” (11). Ông ta hiện sống nhờ sự bố thí của khách thập phương và chúng tôi cũng thường ghé đến thăm nom. Chắc vì tủi phận nên ông ta không chịu xưng danh tánh. Nhưng thôi, tôi sẽ đi cùng với cô và nói giúp cho. Nếu gọi đúng tên, thế nào ông ấy cũng bước ra ngoài và cô sẽ có dịp gặp gỡ để kể lể nỗi niềm. Chúng ta đi nào! (Cả bọn đi ngang sân khấu và người dân làng gọi tên Kagekiyo). 

Ban đầu, nghe có người gọi cái tên ngày xưa của mình, Kagekiyo tỏ ra bực tức nhưng rồi lòng ông cũng lắng lại. Ông tạ tội đã vô lễ, cho biết tuy phận mù lòa nhưng mình vẫn hiểu được lòng người và nhạy cảm trước sự thay đổi của ngoại vật 

Lúc này, vai Waki (tức Dân làng) vừa đọc ca từ vừa đến gần đạo cụ (lều cỏ), lấy lá quạt đập vào cột rồi trở về chỗ ngồi của vai nhìn ra chính diện (Waki shômen). Hai vai Tsure (Hitomaru) và Tomo (Tớ trai) từ chỗ gọi là Wakiza mà họ ngồi nhìn về hướng đạo cụ (lều cỏ). Vai Shite (tức Kagekiyo) lấy hai tai che lấy tai, đọc ca từ trong khi hợp xướng tiếp tục hát jiuta. Khi bài hát sắp chấm dứt thì Shite chống gậy nhỏm dậy, ra khỏi đạo cụ (lều cỏ) và đi vào giữa sân khấu rồi hướng về chỗ ngồi của Waki (Dân làng). 

Dân làng: Nào, ngài Kagekiyo có đây không? Akushichibyôe có đây không? 

Kagekiyo: (Đưa hai tay lên bụm lấy tai) Sao lại ồn ào quá vậy? Im đi, ta bực lắm rồi. Có biết chỉ cần được gọi tên là ta đã đau đớn hay không? Hôm nay có người ở cố hương tìm đến hỏi thăm, ta vì hổ thẹn với hình dáng thê thảm của mình nên không dám xưng danh tánh và đã đuổi họ về. Giọt lệ sầu khổ của ta tuôn rơi ướt đầm tay áo (Thiên hàng bi lệ hủ quyết). Ta đã ngộ rằng cõi thế này là một giấc mơ (Vạn sự giai mộng trung) còn chiếc thân ta chi là một cái bóng vật vờ (12). Những ai không sống trong cảnh ngộ này còn cố tình gọi ta là Akushichibyôe Kagekiyo kia nọ thì hỏi làm sao ta trả lời cho được. Hơn nữa, tên ta bây giờ là tên của đất (Hyuuga) này mà thôi! 

Hợp xướng (hát thay Kagekiyo): “Nhà sư mù đất Hyuuga” (Hyuuga no kôtô). Cũng như tên đất này. Hyuuga (Nhật Hướng) nghĩa là hướng về ánh mặt trời. Đừng gọi ta bằng cái tên Akushichibyôe Kagekiyo. Nó không phù hợp với tình cảnh lúc này nữa vì ta nay đã gác bỏ cung tên. Gọi tên cũ tuy không khiến cho ác tâm ngày xưa sống lại (cúi gầm mặt) nhưng cũng đủ làm ta phải nổi giận (lấy tay đánh vào đùi).   

Kagekiyo: Ôi, tuy sống ở chốn này... 

Hợp xướng (hát thay Kagekiyo): Tuy sống ở chốn này nhưng nếu để cho những kẻ cưu mang (bố thí) đem lòng ghét bỏ thì ta sẽ giống như một anh mù mất gậy (hai tay quờ quạng như tìm gậy) không còn nơi nương tựa. Chẳng qua vì quá khổ đau cho số kiếp, ta đã ăn nói quàng xiên. Chỉ còn biết xin người tha thứ (hướng về phía vai Waki và chắp tay). 

Kagekiyo: Tuy mắt không còn thấy gì nữa... 

Hợp xướng: Tuy mắt không còn thấy gì nữa nhưng chỉ cần nghe một câu nói thì ta đã hiểu.Ta vẫn biết thưởng thức được tiếng gió thổi qua rừng tùng trên núi (ngước mắt như nhìn lên núi), tuy mắt không nhìn thấy tuyết thấy hoa nhưng trong mộng vẫn thưởng thức vẻ đẹp của chúng để rồi nuối tiếc khi tỉnh cơn mơ. Cảnh bãi biển (13) với tiếng sóng xô vào ghềnh đá hoang liêu lúc triều lên buổi chiều cũng lọt đến tai ta (đưa tay lên tai làm bộ như đang nghe). Dù sao ta là chiến sĩ Taira (chống gậy đứng dậy) và là một người kể lại Truyện Heike (14). Hãy cho ta bắt đầu kể về họ để ai điếu vong linh (ra khỏi “lều cỏ” và đi về phía giữa sân khấu, đến trước chỗ ngồi của Waki). 

Dân làng đưa Hitomaru đến cho Kagakiyo gặp. Hitomaru đến gần Kagekiyo và khóc lóc than vãn. Kagekiyo ôm lấy Hitomaru kể lể nỗi lòng, hồi tưởng lại quãng đời xưa của mình trước khi trở thành thảm hại như bây giờ.  

Trước tiên, giữa Shite (Kagekiyo) và Waki (Dân làng) có một cuộc đối đáp (Mondô). Sau đó, vai Tsure (Hitomaru) đứng lên và tiến gần bên Shite, quì xuống hai tay nắm lấy vai Shite (lúc đó đang ngồi). 

Kagekiyo (hướng về phía Dân làng): Xin thưa với ông là vì chút chuyện vướng mắc trong lòng, mới đây, tôi đã tỏ ra suy nghĩ nông cạn, xin ông hãy bỏ qua.  

Dân làng: Không sao! Tôi đã quen với thái độ của ngài rồi nên có thắc mắc gì đâu. Nhân đây tôi xin hỏi: Nãy giờ có người nào đi qua đây và hỏi thăm ngài không? 

Kagekiyo: Trước khi ông đến, tôi nào đã gặp ai đâu. 

Dân làng: Ôi thôi, ngài lại không thành thực với tôi rồi. Chẳng phải một cô nương tự xưng là con gái của Kagekiyo vừa ghé qua đây hay sao? Việc gì ngài phải dấu diếm chuyện đó! Vì thấy cô ấy quá tội nghiệp nên tôi vừa đưa cô ấy đi cùng đến đây. 

Dân làng: Này cô nương. Mau mau ra mắt phụ thân cô đi! 

Hitomaru: Con đã đến (đưa tay nắm lấy vai Kagekiyo). Con đã hứng bao gió mưa sương tuyết, lặn lội từ xa để tới đây. Nếu cha không chịu xưng danh tánh, con phải trở về uổng công và như thế có phải là điều đáng trách hay không? Chẳng lẽ tình cảm của một người cha cũng có khi thay đổi tùy theo giá trị của đứa con hay sao. Nếu thế thì quá tàn nhẫn. 

Kagekiyo: Ta định che đậy tông tích nhưng nay đã bại lộ. Ôi, cái tấm thân tủi hổ này không biết đặt vào đâu (tựa như giọt sương không biết rơi xuống chiếc lá nào). Nay con đang xinh tươi như một đóa hoa (hướng về phía vai Tsure), nếu ta bày tỏ tấm tình phụ tử thì con sẽ bị mang tiếng là con của một đứa ăn mày và họ càng nghĩ xấu thêm cho ta. Vì vậy, ta đành cam để con ra đi mà không giữ lại. Chớ oán hận chi ta, con nhé! 

Hợp xướng (hát thay Kagekiyo): Thực tình lúc đầu lòng ta mang mối hận là bạn bè và người thân đã bỏ mặc không đến thăm ta và ta có mắng nhiếc họ. Nhưng giờ đây là thời điểm mà ta không còn tin vào cả việc một đứa trẻ như con gái ta tại cất bước tìm cha. Thế có đáng buồn không? 

Hợp xướng: Trong các chiến thuyền của hạm đội Taira trên sóng biển miền Tây chỉ có Kagekiyo là người nổi trội nhất giữa đám chiến sĩ đang chen chúc kề vai sát vế dưới ánh trăng thanh. Dòng họ Taira có lắm người vũ dũng nhưng ngài là được chọn để tháp tùng Thiên Hoàng trên Thuyền Ngự (Gozabune). Đối với chủ tướng (15), Ngài cũng nhận được tình thân ái và sự tin cậy. Nhưng giờ đây người chỉ huy phi thường kia đã tơi tả và chậm lụt giống như con tuấn mã về già (16), không địch nổi cả đám ngựa tồi (Shite cúi gầm mặt, Tsure làm động tác Shiori nghĩa là đưa tay ngang tầm mắt như muốn nén nước mắt). 

Trong đoạn tiếp, theo đúng nguyện vọng của Hitomaru, Kagekiyo đã thuật lại pha chiến đấu tay đôi đã trở thành truyền thuyết gọi là Shikorobiki (Kéo giật giải mũ trụ) giữa ông và tướng địch là Mionoya (17) trong trận Yashima (18). 

Ở chỗ này, trong khi Waki đọc ca từ của mình, Tsure trở về Wakiza ngồi xuống. Waki gọi Tsure và họ đối đáp (Mondô) với nhau. Xong, Waki đi về phía trước người chỗ của người thổi tiêu (Fuezamae) rồi ngồi. Shite kể lể (Katari), còn hợp xướng vẫn tiếp tục hát Jiuta.  

Dân làng: Thật đáng buồn cho ngài. Trước hết xin ngài dời gót qua đây. 

Dân làng: Thưa ngài Kagekiyo. Con gái của ngài có một nguyện vọng. 

Kagakiyo: Nguyện vọng gì? 

Dân làng: Cô nương bảo mình muốn nghe kể lại một cảnh tượng chiến đấu lừng danh của Kagekiyo trong trận Yashima. Vậy xin ngài cho chúng tôi được nghe một đoạn. 

Kagekiyo: Đàn bà mà lại thích nghe kể chuyện đánh nhau ư? Thật không hợp tình hợp cảnh chút nào. Nhưng thôi, tội nghiệp thân con ta đã lặn lội từ xa để tìm đến đây, ta sẽ kể cho nghe. Tuy nhiên sau đó phải đưa nó về lại cố hương ngay mới được. 

Dân làng: Xin vâng. Sau khi nghe kể xong thì tôi sẽ xin cô nương về quê ngay cho ạ. (Waki tiến về trước chỗ người thổi tiêu) 

Kagekiyo: Lúc đó nhằm hạ tuần tháng ba năm Juei thứ ba (Tây lịch 1184). Quân Heike ở trên thuyền, quân Genji đóng trên cạn. Hai bên lập trận thế đối diện dọc bờ biển để cùng nhau so tài thắng phụ. Quan trấn thủ (kami) xứ Noto là Noritsune (19) mới bàn rằng: “Năm ngoái, kể từ trận Muroyama ở vùng Harima, trận trên đảo Mizushima cho đến trận ở ngọn đèo Hiyodorigoe trong xứ Bitchuu, quân ta chưa bao giờ thắng địch lần nào. Rõ ràng ta thua vì mưu lược của tướng địch là Cửu Lang Yoshitsune” (20). Nghe thế, Kagakiyo mới nghĩ trong bụng: “Phán quan Yoshitsune nào phải quỉ thần gì, chỉ mình cần không tiếc mạng là có thể loại được hắn” nên đã cáo từ Noritsune xin lên bộ đánh cảm tử. Khi Kagekiyo dẫn quân bản bộ lên bờ, đã thấy quân Genji ùa đến truy cản (nhìn về phía tay mặt).  

Hợp xướng (hát thay Kagekiyo): Kagekiyo thấy tình huống như thế mới có lời khen: “Khá cho các ngươi biết canh phòng cẩn mật”. Ông  vung lưỡi kiếm loang loáng dưới ánh nắng chiều (mắt nhìn chăm chăm vào lá quạt tượng trưng cho thanh kiếm), chiến đấu đến nỗi địch quân không thể đương cự phải chạy tứ tán (đưa mắt nhìn chung quanh). 

Kagekiyo: (phấn khích). Khó coi quá đấy nhé, các ngài (21). 

Hợp xướng (hát thay cho Kagekiyo): Khó coi quá đấy, các ngài ơi! Hai binh đoàn Heike và Genji đang nhìn vào, các ngài không biết xấu hổ hay sao? (nhìn về hướng Waki shômen và cúi mặt xuống). Chận đứng một mình ta có gì khó khăn đâu nào! (nhìn lá quạt đang nắm trong bàn tay mặt). (Làm bộ điệu kẹp thanh kiếm dưới nách bằng cách kéo lá quạt trong tay phải về dưới lườn phải rồi nắm nó với cả hai bàn tay và xưng tên): ”Như mỗ đây vốn là chiến sĩ nhà Taira, tên gọi Akushichibyôe Kagekiyo”. Nêu danh tánh xong, Kagekiyo bèn rượt theo hòng bắt sống kẻ địch. Mới đưa tay ra chụp lấy dải che mũ trụ (kabuto no shikoro) (22) của một kẻ địch là Mionoya (Juurô Kunitoshi). Làm như thế độ hai ba lần nhưng cứ bị vuột khiến cho địch thủ thoát được. Vì mục đích là tóm cho bằng được kẻ địch nên mới chồm sang chụp lấy mũ trụ và giật đi, bất đồ dải che bị đứt nên Kagekiyo chỉ nắm được có một phần trong tay. Người đội mũ trụ là Mionoya đã chạy ra đằng trước mất rồi. Thấy khoảng cách giữa hai bên đã quá xa, Mionoya mới dừng cương lại và nhắn vói: “Dầu sao ta cũng phải nể sức mạnh của nhà ngươi!”. Kagekiyo bèn khen trả: “Thế mới biết xương cổ ngươi cứng thật!”, rồi hai bèn cùng cười và mỗi bên lui về bản trận.   

Kagekiyo biết rằng cuộc đời của mình đã hầu tàn nên sau khi yêu cầu Hitomaru cầu nguyện cho mình để ông thanh thản ra đi, đã khuyên cô hãy trở về cố hương. Lúc chia tay, ông chỉ nói mỗi một lời vĩnh biệt (saraba) với con gái. Đó là kỷ vật duy nhất của tình phụ tử giữa họ.  

Hợp xướng (hát thay Kagekiyo): Tuy còn nhớ được chuyện xưa mà đem ra kể lại (Shite và Tsure nhìn nhau) nhưng thân ta ngày nay đã suy yếu và tâm hồn cũng không còn tỉnh táo. Thật hổ thẹn thay! (Shite cúi mặt) Dù sao đời ta chỉ còn vỏn vẹn ít lâu, nỗi cay đắng cũng sắp đến ngày chấm dứt.

Vậy con hãy mau trở về cố hương và cầu nguyện cho cuộc đời mai sau của ta (Shite chìa tay cho Tsure). Lời nguyện cầu của con (Shite, Tsure và Tomo cùng đứng dậy, Shite tay chống lấy gậy) sẽ là ngọn đèn soi sáng cho kẻ mù lòa này trong kiếp lai sinh (23) và là cây cầu bắc trên con đường tội lỗi (ác đạo) để ta có thể vượt qua (cả ba cùng đi song song).

Kagekiyo bảo “Ta sẽ ở lại đây!” trong khi Hitomaru đáp: “Con sẽ lên đường!”. Chỉ có mỗi câu nói ấy còn đọng lại trong tai của hai người nhưng đó là tất cả kỷ vật của tình phụ tử cha con họ đã trao gửi cho nhau (Tsure và Tomo rời sân khấu trong khi Shite còn đứng lại, làm động tác Shiori) (24).  

Phần chú thích

(1)    Arthur. Waley và Ernest Fenollosa trong 2 bản dịch của họ chỉ chú trọng đến mối tương quan (engo = duyên ngữ) giữa sương mai (tsuyu) và làn gió (kaze) để trình bày sự bèo bọt của kiếp người mà lại không diễn tả cái ý “phong thanh” (kaze no tayori, tức là lời thiên hạ đồn đại cho biết Kagekiyo hãy còn sống) vốn là ý chính của nguyên tác.

(2)    Một cái tên hư cấu.

(3)    Kumagae ga Yatsu = Một trong năm thung lũng (Yatsu) có núi bao quanh  làm nên khu vực chiến lược Kamakura.

(4)   Tương truyền Kagekiyo thời trẻ đã giết chú của mình là Thiền sư Dainichibô Nônin (Đại Nhật Phường Năng Nhẫn) trong một cuộc truy lùng những kẻ chống đối nhà Taira nên mới có biệt hiệu dữ dằn (Kagekiyo Nóng Nảy) như thế.

(5)    Đoạn văn tả cảnh đi đường (miyukibun = đạo hành văn) này với hình ảnh ảnh tám cây cầu (Yatsuhashi) trong xứ Mikawa làm liên tưởng đến cuộc hành trình của những chàng thanh niên công tử được miêu tả trong đoạn 9 của Truyện Ise (Ise Monogatari). 

(6)   Mượn ý thơ của Fujiwara no Takafusa (Đằng Nguyên Long Phòng) trong Senzai Waka-shuu (Thiên Tải Hòa Ca Tập, 1183, phần thơ đi đường). Thơ rằng: Kusamakura / karine no yume ni / iku tabi ka / nareshi miyako ni / yukikaeru ramu / Ý nói mỗi lần gối lên cỏ nằm ngủ trong lúc đi dường, mộng hồn vẫn nhớ về kinh đô yêu dấu.

(7)   Ý thơ Fujiwara no Toshiyuki (Đằng Nguyên Mẫn Hành) trong Kokin Waka-shuu (Cổ Kim Hòa Ca Tập, 905? 914?, phần Thu thượng). Nguyên văn: Aki kinu to / me ni wa sayaka ni / mienedomo / kaze no oto ni zo / odorokarenuru Ý nói mắt nhìn không thấy rõ phong cảnh mùa thu nhưng nghe tiếng gió thì hay mùa thu đã về.

(8)   Tam giới: Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới. Nhất thiết chúng sinh đều mắc vào vòng sinh diệt của bánh xe luân hồi. Kinh Lăng Già có câu: “Tam giới nhược không hoa”.

(9)   Quan niệm cổ hủ nhưng không lạ gì vì là của giới samurai chỉ cho là con trai mới có giá trị.

(10)              Nghĩa của nó là gửi con cho người vợ (nữ chủ nhân) của một ông trưởng trạm xá (túc dịch).

(11)              Nguyên văn “Nhật Hướng câu đương”. Nhật Hướng là tên đất Hyuuga (còn có nghĩa là “hướng về ánh mặt trời”) Câu đương (Kôtô) là chức quan của một tăng lữ mù (cấp dưới Bettô nhưng trên Zatô), lại tương ứng với cấp bậc thuộc binh chế trước đây khi Kagekiyo còn phục vụ trong binh đoàn Taira (= đại tướng cận vệ).

(12)              Dựa trên thơ chữ Hán của Sugawara no Michizane trong Kanke Kôshuu (Quản gia hậu tập, 903). Như sau: Ly gia tam tứ nguyệt. Lạc lệ bách thiên hàng. Vạn sự giai như mộng. Thời thời ngưỡng bĩ thương.

(13)              Cảnh biển đối lập với núi (tùng phong) trước đó cho cân xứng (hiệu quả hô ứng)

(14)              Bởi vì những người kể Truyện Heike đều là những nhà sư mù.

(15)              Ý nói Đại tướng tổng chỉ huy kiêm Nội đại thần Taira no Munemori (Bình Tông Thịnh, 1147-1185). Ông là con trai thứ 3 của quyền thần Kiyomori. Sau bị bắt sống ở Dan no Ura và đem đi xử trãm.

(16)              Nguyên văn là Kirin (Kỳ lân). Ý nói một con tuấn mã để phân biệt với loại ngựa xoàng, ngựa thồ. Đến khi tuấn mã đã lão suy thì ngay một con ngựa tồi cũng có thể qua mặt được (Chữ trong Chiến Quốc Sách, phần nói về Mân vương nước Tề).

(17)              Yashima (Bát đảo), địa danh thuộc tỉnh Kagawa trên đảo Shikoku. Xưa là một hòn đảo (shima) nhỏ nhưng nay đã tiếp giáp với đất bằng.

(18)              Tức Mionoya Juurô Kunitoshi (Thập Lang Quốc Tuấn) thuộc cánh quân nhà Minamo to (Genji). Ông là người xuất thân từ vùng Musashi (Tôkyô-Chiba bây giờ). Giai thoại giật dải che mũ trụ có chép trong Truyện Heike chương11.

(19)              Tức Taira no Noritsune (Bình, Giáo Kinh, 1160-85), Noritsune là con trai của Norimori (Giáo Thịnh) và là người gọi Kiyomori bằng bác.

(20)              Minamoto no Yoshitsune (Nguyên, Nghĩa Kinh) là một tướng có tài thao lược của quân đoàn Genji, em trai cùng cha khác mẹ với Shôgun Yoritomo. Con trai thứ 9 trong nhà nên được gọi là Kurô (Cửu Lang). Vì giữ thêm chức Chỉ huy lực lượng cảnh bị trị an nên còn được gọi là Hôgan (Phán quan). Sau bị chính anh mình hồ nghi và bức bách đến nỗi phải lưu vong rồi tự sát.

(21)              Nguyên văn: Migurushii zo. Có bản viết là Samafushiya. Nói chung chê tướng địch là hèn nhát, khó coi.

(22)              Mũ trụ (kabuto) vốn có 3 dải giây (shikoro), chính ra là ba mảnh vải, 1 trùm sau ót và 2 mảnh kia nằm 2 bên mang tai.

(23)              Nói về uy lực của Pháp Hoa Kinh (Hokkekyô), có câu tán tụng như sau: Thử kinh năng đại nhiêu ích nhất thiết chúng sinh, sung mãn kỳ nguyện... Như độ đắc thuyền, như bệnh đắc y, như ám đắc đăng, như bần đắc bảo. (Xem Pháp Hoa Kinh, Dược Vương Bồ Tát Bản Sự Phẩm).

(24)              Nhiều nhà bình luận cho rằng tình phụ tử giữa hai cha con Kagekiyo hơi giả tạo và thiếu tình người nhưng cũng có quan điểm như Fenollosa và Hirata (xem thư mục tham khảo) bảo là nó đã bộc lộ được tính khắc kỷ (stoicism) của văn hóa Võ Sĩ Đạo cũng như của tư tưởng Phật giáo nguyên thủy.

Thư mục tham khảo:

1)    Nguyên tác Nhật ngữ có chú thích của vở Kagekiyo trong Tuyển Tập Tuồng Nô của Toàn Tập Nhật Bản Văn Học Đại Hệ (Nippon Bungaku Taikei).

2)    E. Fenollosa và E. Pound, 1917, The Noh Theater of Japan, Dover Books, tái bản 2007.

3)    A. Waley, 1922, The Noh Plays of Japan, Dover Books, tái bản 1998.

4)    Toida Michizo giám tu, 1993, Kobayashi Yasuharu chủ biên, No gaku Hando bukku (Cẩm nang tuồng Nô), tái bản lần thứ 3 năm 2008, Tokyo.

5)    Hình ảnh và tư liệu Internet.