THƠ KANEKO MISUZU (1903-1930)

（金子みすずの詩）

Nguyễn Nam Trân dịch và giới thiệu

Kaneko Misuzu (1903-1930)

Nhà thơ nữ Kaneko Misuzu sinh năm 1903 ở thôn Senzaki quận Ôtsu (nay thuộc thành phố Nagato) tỉnh Yamaguchi, cực nam đảo Honshuu, Nhật Bản. Tên thật của bà là Kaneko Teru. Sau khi tốt nghiệp trường nữ trung học ở quê nhà, bà đã cho ra mắt thơ mình trên nhiều tạp chí như Dôwa (Truyện nhi đồng), Fujin Kurabu (Câu lạc bộ phụ nữ), Fujin Gahô (Họa báo phụ nữ), Kin no hoshi (Kim tinh)... trong giai đoạn cuối Taishô bước qua Shôwa (1926). Nhà phê bình Saijô Yaso (1892-1970) – giáo sư Đại học Waseda và nhà nghiên cứu có thẩm quyền về đồng dao Nhật Bản - đã ca tụng bà như “ngôi sao sáng của dòng thơ đồng dao”.

Làm việc trong một hiệu sách, lấy chồng và có một đứa con gái nhưng bà gặp lắm gian truân vì gặp phải người chồng hoang đàng, vô hạnh. Nhiều lần cố gắng làm lành để cố giữ hạnh phúc gia đình nhưng thất bại, vì là một tâm hồn đa cảm, bà đã dễ dàng rơi xuống hố tuyệt vọng. Sau khi viết di chúc gửi lại đứa bé cho người thím để nuôi hộ, Misuzu uống độc dược tự kết liễu đời mình vào năm 1930 (Shôwa 5) khi tuổi vừa 26.

Khi qua đời rồi, thơ của bà cũng như tên tuổi bị rơi vào quên lãng trong một thời gian lâu. Không ai biết có một người con gái với tâm hồn trong sáng của đứa trẻ lên ba lên năm, đã viết những vần thơ khả ái như thế. Mãi đến những năm gần đây, 512 bài mới được thu thập lại như di cảo và cho xuất bản. Những câu thơ đơn sơ nhưng đẹp và cảm động của bà nhờ đó đã có dịp thấm nhẹ vào lòng người.

Những người yêu thơ Kaneko Misuzu có thể đọc được những bài thơ ấy trong toàn tập gồm ba quyển do cơ sở JULA xuất bản (1993). Ngoài ra, tác gia và nghệ sĩ truyền hình Yoshida Midori cũng đã hợp tác với bạn bè ngoại quốc để dịch một số thơ của bà ra tiếng Anh, nhan đề The World of Kaneko Misuzu‘s Poetry, kèm theo tranh minh họa.

Nhiều bài thơ của bà đã được phổ nhạc. Cuộc đời của bà được kể lại trong những chương trình truyền hình và phim ảnh. Đặc biệt có hai cuốn phim về đời bà lần lượt được nữ hai diễn viên Matsu Takako (2001) và Ueto Aya (2012) chủ diễn.

* * *

Tin thu
(Aki no tayori)

Từ trên núi, thư gửi về tỉnh thành:
“Thưa rằng lúc này quả hồng, hạt dẻ đã chín, chào mào, họa mi hót ca ríu rít”
“Làng trong núi đang giữa mùa lễ hội”

Từ tỉnh thành thư gửi về trên núi:
“Thưa rằng én đã bỏ đi, lá liễu rụng đầy”
“Chỉ thấy buồn và lạnh”

Những vì sao và đóa bồ công anh
(Hoshi to tanpopo)

Giống như bao hòn cuội chìm giữa lòng biển sâu,
Trên bầu trời cao xanh,
Có những ngôi sao ban ngày mắt thường không thể thấy.
Chúng đang chờ đêm xuống.

Ta không thấy nhưng chúng hằng tồn tại.
Nhìn không ra đâu có phải là không!

Như đóa bồ công anh héo tàn rồi rủ cánh,
Lặng lẽ thu mình giữa kẽ ngói nóc nhà.
Nhưng chùm rễ bền bỉ kia vẫn đợi lúc xuân về,
Điều mà với mắt thường nào ai nhận cho ra.

Dù ta không hề nhìn thấy chúng,
Những vật vô hình vẫn hiện diện đâu đây.

Tem thư lưu niệm nhà thơ Kaneko Misuzu

Có phải là tiếng vọng?
(Kodama deshô ka?)

Khi em nói: Chúng mình chơi nhé!
Nó cũng nói: Chúng mình chơi nhé!

Khi em nói: Khùng hở?
Nó cũng nói: Khùng hở?

Khi em nói: Thôi mình không thèm chơi với bạn nữa!
Nó cũng nói: Thôi mình không thèm chơi với bạn nữa!

Sau đó, em chợt buồn.

Khi em nói: Xin lỗi nghe!
Nó cũng nói: Xin lỗi nghe!

Có phải đó là tiếng vọng?
Không, chỉ là chuyện bình thường của bất kỳ ai.

Ông nắng bà mưa
(O-hi san, o-ame san)

Bà mưa rửa bụi bám đầy mặt cỏ,
Cỏ ướt nước mưa, ông nắng hong khô.

Để em được nằm lăn trên cỏ,
Ngẩng mặt ngắm bầu trời xanh.
Thật tuyệt!

Ngôi sao không thấy được
(Mienai hoshi)

Sâu trong bầu trời hỏi có cái gì?
Nằm sâu trong lòng trời là những ngôi sao! .

Sau những ngôi sao, hỏi có cái gì?
Sau những ngôi sao còn có nhiều sao.
Những vì sao mắt ta không thể thấy.

Những ngôi sao không thấy được là những ngôi sao nào?
- Là tâm hồn của một ông vua thích lẻ loi
Giữa đông đảo đình thần.
- Là tâm hồn ẩn dấu của một nàng vũ công
Đang đứng trước bao nhiêu cặp mắt.

Con chó
(Inu)

Hôm cây mẫu đơn em trồng ra hoa,
Kuro, con chó của hiệu bán sake, đã chết.

Bà chủ tiệm sake ngày thường vẫn mắng mỏ chúng em,
Vì hay chơi đùa trước cửa.
Nay bà buồn xo và khóc thút thít.

Ngày đó, lên trường, đang khi kể chuyện bà ấy để làm trò,

Em chợt buồn làm sao.

Ngôn ngữ thơ Misuzu học từ Fusae, cô con gái 3 tuổi của bà

Con gái
(Onna no ko)

Bạn biết không?
Đã là con gái,
Không được phép trèo cây.

Nếu con gái đi cà kheo,
Là giống con trai.
Nếu con gái chơi bông vụ,
Sẽ bị gọi con khùng.

Mấy chuyện đó,
Em đều biết hết.
Bởi vì khi em làm như vậy,
Lúc nào cũng bị người khác mắng cho.

Hòn đá
(Ishikoro)

Hôm qua nó làm em bé ngã,
Hôm nay nó làm con ngựa vấp chân.
Ngày mai
Ai có qua đây cũng đều như thế!

Thế nhưng hòn đá trên con đường làng,
Chẳng làm sao cản được
Ánh nắng đỏ trời chiều.

Misuzu thời trên ghế nhà trường

Mẻ cá lớn
(Tairyô)

Ngày rạng, trời hửng nắng.
Đánh được mẻ cá lớn.
Mẻ cá mòi chính cống,
Một mẻ lớn!

Bờ biển vui như ngày hội,
Nhưng có lẽ trong lòng biển sâu,
Bầy cá đông hàng vạn,
Đang để tang bè bạn.

Con dế
(Koorogi)

Con dế,
Bị gãy
Mất một chân.

Dĩ nhiên em mắng
Con mèo Tama
Kẻ đuổi theo phá nó.

Ánh hừng đông của ngày thu,
Cứ lấp lánh,
Như không hay biết.

Có một con dế,
Bị gãy
Mất một chân.

Cá
(O-sakana)

Em thương cho những con cá nằm dưới biển.
Vì gạo còn do con người làm ra ngoài ruộng,
Đàn bò có kẻ nuôi.
Cá chép dưới ao cũng được cho ăn cám.

Thế nhưng những con cá ngoài biển,
Nào có ai chăm sóc chúng đâu.
Và chúng cũng chưa một lần quấy quả.
Thế mà lại bị em ăn thịt.

Nên em thật lòng thương cho lũ cá.

Matsu Takako thủ vai Kaneko Misuzu (2001)

Tuyết đọng
(Tsumotta yuki)

Tuyết ở trên trời,
Chắc là lạnh lắm,
Bởi vì ánh trăng băng giá chiếu lên.

Tuyết nằm dưới đất,
Chắc phải khổ đau,
Vì chịu hàng trăm bàn chân đè nặng.

Tuyết giữa không trung,
Chắc hẳn cô đơn,
Vì chẳng thấy trời, cũng không thấy đất.

Em, con chim nhỏ và cái chuông

(Watashi to kotori to suzu t

Dù em có giăng rộng đôi tay,
Cũng không cách chi bay lượn giữa bầu trời.
Nhưng con chim nhỏ biết bay kia,
Không thể chạy nhanh hơn em trên mặt đất.

Dù em có lắc lư thân thể,
Không thể nào phát ra những tiếng động dễ thương.
Nhưng cái chuông đang rung lên đó,
Làm sao biết nhiều bài hát bằng em.

Cái chuông, con chim nhỏ và em nữa,
Không giống gì nhau cả,
Nhưng tất cả đều thật tuyệt vời.

Ueto Aya trong vai Kaneko Misuzu (2012)

Quái lạ
(Fushigi)

Em thấy lạ lùng không cách chi hiểu nỗi,
Sao những giọt mưa rơi xuống từ đám mây đen,
Lại có màu sáng bạc!

Em thấy lạ lùng không cách chi hiểu nổi,
Sao con tằm ăn lá dâu xanh,
Mà thân thể lại trở thành trắng toát!

Em thấy lạ lùng không cách chi hiểu nổi,
Sao những đoá hoa bìm đâu ai đụng tới,
Có thể một mình tự nở bung ra.

Em thấy lạ lùng không cách chi hiểu nỗi,
Nhưng ai nghe em cũng phá lên cười.
“Chuyện đương nhiên, có gì mà kinh ngạc”.

Ueto Aya trước di ảnh Kaneko Misuzu

Vương quốc cát
(Suna no ôkoku)

Em bây giờ,
Là nhà vua của một vương quốc cát.

Núi, sông, thung lũng, đồng bằng,
Em đều có thể đổi thay theo ý muốn.

Những ông vua trong truyện thần tiên,
Cũng không thể thay đổi sông núi nước mình
Như em được.

Em bây giờ đúng là
Một ông vua quyền thế!

Đất và cỏ
(Tsuchi to kusa)

Những hạt cỏ chẳng hề biết mẹ,
Hàng ngàn hàng vạn hạt cỏ,
Đất một mình
Nuôi nấng chúng như con.

Nhưng khi cỏ lớn lên,
Mọc xanh um.
Thì đâu còn thấy đất.

Nụ cười
(Warai)

Nó màu hồng, trông xinh thật xinh,
Và bé tí, chưa bằng hạt cải.
Nhưng một khi rơi đụng đất,
Sẽ nở bung ra như đoá hoa vĩ đại,
Không thua cả pháo bông.

Nếu nụ cười có thể rơi xuống đất,
Giống như một giọt nước mắt.
Chắc là nó đẹp,
Đẹp biết bao nhiêu!

Em muốn thích tất cả
(Minna wo suki ni)

Em muốn làm sao thích tất cả mọi thứ,
Chẳng chừa chi hết.

Hành, cà chua, cá và tất tất,
Không bỏ sót một thứ nào.

Bởi vì mọi món ăn ở nhà em,
Đều do một tay mẹ nấu.

Em muốn thích tất cả mọi người,
Dẫu họ là ai.

Ngay ông bác sĩ, ngay cả đàn quạ.
Em muốn làm sao thích tất cả mọi người.

Bởi vì mỗi con người và mỗi đồ vật,
Đều là tác phẩm
Mà Ông Trời tạo ra!

Đền Gion
(Gion-sha)

Bay tan tác,
Những chiếc lá tùng.
Mùa thu trong sân đền,
Mới buồn làm sao

Ôi, còn đâu,
Khúc hát của gánh hàng rong cho xem phim qua lỗ,
Những ngọn đèn khí đốt,
Mấy thanh quế cột bằng sợi giây màu đỏ.

Tiệm nước đá bào,
Giờ cũng không còn khách,
Chỉ có gió thu như thể thì thào.

Chuyện của vú em
(Baaya no hanashi)

Vú không chịu kể câu chuyện ấy cho em nữa
Dù em thực thích nghe.

Khi em nói “Chuyện đó con nghe rồi!”
Mặt của vú trông buồn hẳn.

Em từng nhìn thấy ánh lên trong mắt của vú
Màu của những đoá hồng dại mọc trên đồi cỏ.

Bây giờ em thấy tiếc không còn được nghe,
Phải chi vú có thể kể cho em lần nữa!
Em hưá sẽ im lặng nghe chăm chú,
Năm lần,
Hay cả mười lần.

Hạt sương mai
(Tsuyu)

Thôi em không đem chuyện này đi kể đâu.

Chuyện sáng nay cái hoa trong góc vườn,
Đã ứa thầm nước mắt

Nếu như lời đồn đại lan ra,
Đến con ong rồi cũng hay biết.

Nó sẽ đem mật về trả lại nhụy hoa
Như hối hận mình đã làm chuyện quấy.

Con ong và Ông Trời
(Hachi to kamisama)

Con ong nằm giữa đoá hoa,
Đóa hoa giữa khu vườn.
Khu vườn giữa bức tường gạch.
Tường gạch giữa thành phố.
Thành phố giữa Nhật Bản,
Nhật Bản giữa thế giới.
Thế giới nằm giữa Ông Trời.

Thế rồi, thế rồi, Ông Trời nằm ở giữa,
Một con ong nhỏ.

Cầu vồng trên mi
(Matsuge no niji)

Em dụi, em phủi mãi,
Nhưng một ý nghĩ,
Cứ trào lên,
Giữa những giọt nước mắt.

- Chắc chắn em là
Một đứa con nuôi!

Khi em nhìn và nhìn,
Một cái cầu vồng thật đẹp,
Đậu trên riềm mi,
Một ý nghĩ lại đến.

- Hôm nay, vào giờ ăn dặm,
Sẽ có món gì đây?

Bánh ngọt
(Okashi)

Vì tinh nghịch em đem dấu
Một miếng bánh của thằng em.
Dù đã nhất định không đụng đến,
Nhưng em đã đem ăn mất,
Bánh của nó.

Giờ nếu mẹ bảo có hai miếng cơ mà,
Em biết trả lời sao?

Em để miếng bánh xuống,
Em lấy nó đi rồi đem đặt lại.
Nhưng vì không thấy đứa em đâu,
Em đã ăn mất,
Miếng bánh thứ hai của nó.

Miếng bánh ngọt đắng nghét,
Miếng bánh ngọt đáng buồn.

Tôkyô 10/4/2016

Nguyễn Nam Trân dịch và giới thiệu

Tư liệu tham khảo:

1) Yoshida Midori, 2012, Kaneko Misuzu. Kokoro no shi, Fujiwara Shobô, Tôkyô xuất bản.

2) Hình ảnh và bài báo trên Internet.

* Nguyễn Nam Trân :

Một trong những bút hiệu của Đào Hữu Dũng, sinh năm 1945 gần Đà Lạt. Nguyên quán Hương Sơn, Hà Tĩnh. Theo học Chu Văn An (1960~1963) và Đại Học Sư Phạm Sài Gòn trước khi đến Nhật năm 1965. Tốt nghiệp Đại Học Đông Kinh (University of Tokyo) và Đại Học Paris (Pantheon-Sorbonne). Tiến sĩ khoa học truyền thông. Giáo sư đại học. Hiện sống ở Tokyo và Paris. E-mail: dhdungjp@yahoo.com

.........................

® "Khi phát hành lại bài viết của trang này cần phải có sự đồng ý của tác giả (dhdungjp@yahoo.com)
và ghi rõ nguồn lấy từ www.erct.com